پيش از پاسخ، بايد به اين مقدمه ضرورى توجه كرد كه راه تفهيم و تفاهم در ميان انسان‏ها، به كارگيرى الفاظ است و انسان‏ها مقاصد و انديشه‏هاى درونى خويش را از اين راه به يكديگر منتقل مى‏كنند.
خداى حكيم نيز كه پيامبر را از ميان مردم، براى هدايت ايشان برگزيده است رهنمودهاى وحيانى خويش را از همين راه و در قالب پيام‏ها و تعبيرهاى كلامى بليغ، به وسيله پيامبر به مردم ابلاغ كرده است. عوامل تشابه عبارت است از:
1. بلنداى مفاهيم و معانى
2. اشتراك لفظ
اشتراك لفظ مى‏تواند عامل ايجاد تشابه در آيات باشد زيرا به سبب آن، كلام قابل حمل بر معناى غير مقصود مى‏شود. براى مثال در آيه «وَ اذْكُرْ فِى الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنِى عَنْكَ شَيْئاً»(1). واژه «اب» مشترك بين چند معنا، از جمله پدر، جد و عمو مى‏باشد. اين اشتراك سبب تشابه آيه گرديده است، لذا برخى
در فهم مراد آن دچار اشتباه شده و پدر حضرت ابراهيم را بت‏پرست و مشرك دانسته‏اند
3. ايجاز
يكى از عوامل تشابه، ايجاز (مختصر گويى) در آيات است براى نمونه در آيه «وَ جاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا»(2)(3). حذف كلمه «امر» كه از آيات ديگر (غافر، 88 (فهميده مى‏شود، شبهه مكان داشتن و محدود بودن خداوند را القا مى‏كند.
4. مباحثى جدلى
برخى از آيات- كه اكنون از متشابهات به شمار مى‏آيد در آغاز متشابه نبوده و مسلمانان به دور از سابقه ذهنى گمراه كننده و خلوص نيت، با آن برخورد مى‏كردند. بدين لحاظ به طور عموم معنا و مراد آن به خوبى درك مى‏شد و هيچ گونه شبهه‏اى ايجاد نمى‏گرديد. اما پس از به وجود آمدن مباحث جدلى و رايج شدن برخى از اصطلاحات به گونه ناپخته و نارس، بر چهره پاره‏اى از
آيات، هاله‏اى از غبار ابهام نمودار شد. براى مثال آيه «وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ. إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ»(4) بر حسب استعمالات متعارف عرب، چشم داشتن به جايگاه بلند پروردگار را مى‏رساند، اما بعدها با بروز مباحث جدلى و تفسير به رأى، عده‏اى آن را به معناى «رؤيت با چشم» گرفتند.
5. تعريض
«تعريض» از جمله فنون بلاغى است كه قرآن كريم آن را به كار گرفته و از اين راه، مطالب خود را غير مستقيم، به مخاطبان خود القا كرده است. در تعريض از امر، نهى، تهديد، تعجب و استفاده مى‏شود و در آن خطاب گوينده در ظاهر متوجه شخصى است و در واقع به غير او نظر دارد. براى نمونه مى‏فرمايد «اى پيامبر اگر شرك آورى اعمالت حبط و نابود خواهد شد» در اينجا خطاب به
پيامبرصلى الله عليه وآله است اما چه بسا منظور اصلى مردمان ديگر باشند. از پنج عامل ياد شده، سبب اصلى تشابه در آيات، علو معانى و مفاهيم بلند قرآن است (عامل نخست) زيرا از سويى لزوم ارايه معارف الهى بايسته است و از سوى ديگر كوتاهى لفظ و بلنداى معنا، به طور طبيعى باعث بروز اين تشابه است. قرآن پيچيده‏ترين روابط و عوالم وجود را به كلام كشيده است و چون
موضوع پيچيده و بسيار بلند است، كلمات در همين حد مى‏توانند بيانگر آنها باشند. البته هيچ كلام غيرقابل فهمى در قرآن نيست و حتى آيات متشابه آن با رجوع به محكمات، قابل فهم است البته براى اهل فن و كسانى كه ابزارهاى لازم علمى را براى رسيدن به آن فراهم سازند(5)(6)(7).
پى‏نوشت‏
(1) مريم (19)، آيه 44- 41.
(2) فجر (89)، آيه 22.
(3)
(4) قيامت، (75) آيه، 22- 23.
(5) منابع:
(6) الف. محمدهادى معرفت، علوم قرآنى،) قم، مؤسسه فرهنگى انتشاراتى التمهيد، 1378، چاپ اول (، ص 271- 289.
(7) ب. محمد باقر سعيدى روشن، علوم قرآنى،) قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى، چاپ اول (، ص 293.

خداوند مي‌فرمايد: «او كسي است كه اين كتاب (آسماني) را بر تو نازل كرد كه قسمتي از آن آيات «محكم» است كه اساس اين كتاب مي‌باشد و قسمتي از آن «متشابه» است. اما آن‌ها كه در قلوبشان انحراف است، پيروي از متشابهات مي‌كنند تا فتنه‌انگيزي ‌كنند و تفسير «نادرستي» به آن مي‌طلبند. در حالي كه تفسير آنها را جز خدا و راسخان در علم نمي‌دانند ...»[1]
توضيح اصطلاحات آيه قبل از هر چيز لازم است
1. محكم: از «حكم» به معناي «منع و استواري» است، به همين دليل موضوعات پايدار و استوار را «محكم» مي‌گويند. آيه محكم، آيه‌اي است كه دلالت بر مراد و مقصودش، متقن، صريح و مستحكم باشد.
2. متشابه: در اصل به معناي «شبيه بودن چيزي به چيز ديگر» است و در اصطلاح به جمله‌ها و كلماتي مي گويند كه احتمالات مختلف دربارة معناي آن ها داده شود.
3. تأويل: در لغت به معني «بازگشت دادن چيزي» است؛ بنابراين هر كار و يا سخني را كه به مقصود اصلي برگردانيم، تأويل ناميده مي‌شود.[2] و در اصطلاح قرآني «رجوع آيات مشابه به معناي حقيقي و واقعي» است.[3] آيا تشابه يك واقعيات قرآني است و اين آيات در حقيقت براي همه متشابه است؟ يا براي آن دسته از مردم كه علم كافي ندارند تشابه دارد؟ «برخي آيات، به جهت محتوي بلند و كوتاهي عبارت، زمينة تشابه در آن فراهم است، يعني جاي آن را دارد كه تشابه ايجاد كند. زيرا تنگي و كوتاهي قالب موجب گرديده تا لفظ در افاده ي معناي مراد (كه بسيار بلند است) كوتاه آيد و نارسا جلوه كند. نوعاً افراد با برخورد با اينگونه موارد دچار اشتباه مي‌شوند. لذا تشابه در قرآن شأني و نوعي است نه ذاتي.[4]
چرا در قرآن تشابه وجود دارد؟
1. گروهي از تشابه ها، عرضي و به قرآن تحميل شده است. اين گروه از آيه‌هاي نداشته اند، برابر با اسلوب و شيوه‌هاي متعارف عرب بيان شده و خالي از هرگونه پيچيدگي است، در آغاز هيچ تشابه‌اي نداشته اند، سپس در پي درگيري‌هاي عقيدتي و فكري در ميان مسلمانان، فاجعة تشابه دامن‌گير بسياري از آيات قرآن گرديد.[5] مانند: «ثم استوي علي العرش؛ آنگاه بر عرش استيلا يافت (فرقان/59)» و «يدالله فوق ايديهم (فتح / 10)»
2. يكي ديگر از اسرار وجود متشابه در قرآن، بكار انداختن افكار و انديشه‌ها و به وجود آمدن نهضت فكري در مردم است.
3. بسياري از حقايق قرآن مربوط به جهان ماوراي طبيعت است كه از افق فكر ما دور مي باشد و ما به حكم محدود بودن، قادر به درك آن نيستيم. اين نارسايي افكارها و بلند بودن افق آن معاني، سبب تشابه در آيات مي‌شود. مانند: قيامت، عذاب ملائكه، عزرائيل، بهشت و اوصاف اهلي...
4. سر ديگر وجود متشابه در قرآن اخبار اهل‌بيت اين‌گونه آيات در قرآن بيان نياز شديد مردم به پيشوايان الهي و پيامبر ـ صلي الله عليه و اله ـ است. نيز اين گفته را تأييد مي‌كند پس متشابه سبب مي‌شود مردم جهت رفع نياز علمي به سراغ ائمه بروند و رهبري آن‌ها را عملاً به رسميت بشناسند.[6]
تأويل متشابهات را چه كسي مي‌داند؟
علامه طباطبائي (ره) مي‌فرمايد: «از ظاهر تعبير قرآن انحصار استفاده مي‌شود و روشن مي گردد كه علم به تأويلات متشابهات، فقط مخصوص خداست».[7] يعني تأويلات قرآن را فقط خدا مي‌داند و به هركسي بخواهد مي‌آموزد، مانند پيامبران و اهل بيت ـ عليهما السّلام ـ اما بيشتر مفسرين از ظاهر آيه اين طور نتيجه گرفته‌اند كه تأويل متشابهات را خدا و راسخان در علم مي‌دانند. راسخان در علم؛ كساني هستند كه در علم و دانش، ثابت قدم و صاحب نظراند. روايات متعددي وارد شده است كه راسخان در علم را پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ و ائمة هدي ـ عليهم السّلام ـ تفسير نموده‌اند.
امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمودند: «پيامبرخدا بزرگترين راسخان در علم بود و تمام آنچه را كه خداوند نازل فرمود از تأويل و تنزيل قرآن مي‌دانست، خداوند هرگز چيزي به او نازل نكرد كه تأويل آن را به او تعليم نكند، او و اوصياي وي همه اين‌ها را مي‌دانسته‌اند.[8] منشاء اختلاف در تفسير آيه «و ما يعلم تأويله الّا الله و الرّاسخون في العلم يقولون امنّا به ...»[9] «واو» والرّاسخون است. بعضي از مفسّرين[10] اين آيه را انحصاري تفسير مي‌كنند و علم تأويل را مخصوص خدا گرفته‌اند؛ «واو» را استيناف مي‌دانند و قائل هستند كه راسخان در علم، اهل بيت عصمت و طهارت ـ عليهم السلام ـ هستند و تأويل قرآن را مي‌دانند و دليل اين تفسير را آيه هاي ديگر و روايات مي دانند نه همين آيه. امّا كساني كه معتقدند آيه معناي آيه اين است: علم به تأويل را خدا و راسخان در علم مي‌دانند؛ «واو» را عاطفه انگاشته اند نه استيناف.[11]
نتيجه:
تشابه در قرآن به سبب معناي بلند آيات قرآن و محدود بودن افكار ما به وجود آمده و تأويل اين تشابه را خدا با فرستادن وحي قرآن و وحي قدسي به پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ و اعطاء كردن علوم بر پيامبر و ائمه هدي ـ عليهم السلام ـ روشن ساخته و دانشمندان معاصر نيز، تأويل صحيح را مي توانند از کلام اهل بيت ـ عليهم السلام ـ برگيرند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ تفسير نمونه، حضرت آيه الله مكارم شيرازي، ج 2، ص 327 ـ 319.
2ـ علوم قرآني، محمد هادي معرفت، ص 377.
3ـ الميزان، علامه طباطبائي، ج 3، ص 62 ـ 58.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . آل عمران/ 7.
[2] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، انتشارات تهران، دار الكتب السلاميه، ج 26، 1373، ج 2، ص 32.
[3] . معرفت، محمد هادي، التفسير والمسفرون، آستان رضويه مقدسه، 1418، ج 1، ص 19.
[4] . معرفت، محمد هادي علوم قرآني، قم، انتشارات التمحيد، 1378، ج 1، ص 277.
[5] . همان، ص 278.
[6] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج 2، ص 325.
[7] . طباطبائي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، انتشارات اسراء، ج 3، ص 62 - 58.
[8] . ر. ك: العروسي الحويزي، نور الثقلين، انتشارات اسماعيليان، ذيل سوره ال عمران آيه 7 ـ ر. ك: البحراني، البرهان، ذيل آيه 7 سوره آل عمران.
[9] . آل عمران/ 7
[10] . ر .ك؛ الميزان، ج 3، ص 62 ـ 58.
[11] . ر .ك؛ تفسير نمونه، ج 2، ص 325.

تعريف محكم و متشابه
محكم - در مقابل متشابه - به معناي استوار و خلل ناپذير، از ريشه‏ي «حَكَمَ حَكْماً» به معناي «مَنَعَ مَنعاً» است و معناي بازداشتن و جلوگيري از هرگونه اخلال‏گري و تباهي را مي‏رساند.
راغب اصفهاني مي‏گويد: حَكَم در اصل به معناي منع نمودن و جلوگيري به كار رفته است، البته جلوگيري از افساد به جهت اصلاح. بنابراين، به هر گفتاري كه رسا و شبهه ناپذير باشد و مورد كج فهمي قرار نگيرد، محكم مي‏گويند. يعني: مستحكم و خلل ناپذير[1] آيات محكم، آياتي است كه مفهوم آن به قدري روشن باشد كه جاي گفت و گو و بحث در معناي آن وجود نداشته باشد؛ مثل آيات «قل هو الله احد»، «ليس كمثله شي‏ء»، «اللَّه خالق كل شي‏ء» و ... آيات محكمات در قرآن «ام الكتاب» ناميده شده است. ام‏الكتاب يعني ريشه، مرجع و مفسّر آيات متشابه.[2]
متشابه از ريشه‏ي «شُبْه» (اسم مصدر)، به معناي «مثل و همانند» يا «شَبَه» (مصدر)، به معناي «همانند بودن» است، به گونه اي كه اين همانندي، مايه‏ي شبهه گردد. زيرا حقيقت پنهان گرديده، و حق و باطلِ به هم آميخته مايه‏ي اشتباه است. از اين رو گفتار يا يك كردار حق‏گونه به صورت باطل جلوه‏گر شده است و همچنين بالعکس.
راغب اصفهاني درباره‏ي متشابه در قرآن مي‏گويد: «والمتشابه من القرآن ما أشكل تفسيره لمتشابهته بغيره متشابهات قرآن آن است كه تفسيرش مشكل مي‏باشد، زيرا نمودِ آنچه هست را ندارد و به چيز ديگري شبيه است.» در مورد قرآن، آن چيز ديگر، جز ظلالت و گمراهي نمي باشد. «فماذا بَعْد الحقّ الالضلال»؛[3] پس كلام حق (قرآن كريم) هرگاه نمودي جز حق داشته باشد و به باطل شباهت داشته باشد، آن را متشابه گويند.[4]
آيا در قرآن آيات متشابه وجود دارد؟
طبق آيه‏ي شريفه «وَ هُوَ الَّذي اَنْزَلَ عَليكَ الْكِتابَ مِنْه آياتً محكماتً هُنَّ اُمُّ الكتاب و اُخَرُ متشابهات...»[5] که مي گويد: بخشي از آيات قرآن، محكم و بخشي ديگر متشابه مي‏باشد و آيات محكم را مرجع و توضيح دهنده‏ي آيات متشابه قرار دهيد، بي‏ترديد آيات متشابه در قرآن وجود دارد.
حال كه معناي محكم و متشابه روشن شد و قرآن كريم نيز به وجود آيات متشابه تصريح نموده است، به اقسام تشابه در قرآن اشاره مي‏كنيم:
تشابه اصلي و عَرَضي
تشابه در آيات قرآن، دو گونه است: تشابه اصلي و عرضي، تشابه اصلي آن است كه به جهت كوتاهي لفظ و بلندي معنا به وجود آمده است. از يک سو الفاظ و كلمات موضوعه در زبان عرب، بيش‏تر براي افاده‏ي معاني كوتاه و سطحي ساخته شده و گنجايش و كشش معاني گسترده و عميق را ندارد. و از سوي ديگر قرآن ملتزم بود از واژه‏هاي عرب و شيوه‏هاي كلامي آنان استفاده كند «اِنّا جَعَلْناهُ قُرآناً عربِياً لعلّكم تَعْقلون»[6] از اين رو براي معاني والا به ناچار راه كنايه و مجاز و استعاره را پيمود و اين خود، بر عرب غريب مي‏نمود، براي نمونه آيه‏ي «و ما رمَيْتَ اذرميت و لكنَ اللَّه رَمي»؛[7] «و چون (ريگ به سوي آنان) افكندي، تو نيفكندي بلكه خدا افكند». اشاره به قدرت ناچيز انسان در انجام افعال اختياري است. در مقابلِ عوامل مؤثر در به‏وجود آمدن آن، كه همگي با اذن الهي انجام مي‏گيرد. درك اين معنا براي عرب آن روز دشوار بود، بنابراين بوي جبر از آن استشمام مي‏گرديد.
تشابه عَرَضي در آن دسته از آيات است كه درآغازِ اسلام متشابه نبوده، مسلمانان با سلامت طبع و خلوص نيت با آن برخورد مي‏كردند. بدين لحاظ معنا و مراد آن را به خوبي درك نموده، هيچ گاه اين آيه شبهه‏اي ايجاد نمي‏كرد.
ولي پس از به وجود آمدن مسائل كلامي و رايج شدن برخي مطالب فلسفي كه جسته و گريخته به گونه‏اي ناپخته از يونان به اين ديار راه پيدا كرده بود، بر چهره‏ي بسياري از آيات هاله‏اي از غبار ابهام نمودار گشت. آياتي كه تا ديروز از محكمات بود، امروز در زمره‏ي متشابهات درآمد. اين بر اثر دست اندازي هاي نارواي برخي اهل كلام و ارباب جدل بود كه چهره‏ي تابناك اين‏گونه آيات را دگرگون ساخت و از درخشش و تابش اولي خود فرو افكند.
به عنوان مثال، در آيه‏ي شريفه‏ي «يوم يُكشَفُ عَنْ ساقٍ و يُدْعونَ الَي السُّجود فَلا يَسْتَطيعونَ»[8]كه كلمه‏ي «ساق» در آن به كار رفته است؛ استعمال لفظ «ساق» در متعارف عرب، كنايه از شدت و وخامت امر است، چنان‏چه گفته‏اند: «و قامت الحرب علي ساق؛ جنگ بر پا ايستاد» يعني شدت گرفت. «كشف ساق» كنايه از آمادگي كامل براي انجام كار است، يعني دامن به كمر زدن. زيرا لازمه‏ي آن، كشف ساق پا است. اين آيه طبق استعمال متعارف، دلالت بر آن دارد كه روز قيامت اوضاع شدت يافته، رو به وخامت مي‏گذارد و كفار در حالت سختي قرار مي‏گيرند.[9] ولي اشاعره و اهل تجسم آن را به ظاهر لفظ گرفته گفته‏اند: «مقصود، ساق پاي خدا است كه در آن روز برهنه شود و كفار مأمور به سجود گردند و نتوانند.»[10]
فلسفه‏ي وجود آيات متشابه در قرآن كريم
با اين‏كه قرآن نور و روشنايي و سخن حق و آشكار است و براي هدايت عموم مردم آمده است، چرا آيات متشابه دارد و چرا محتواي بعضي از آيات آن چند وجه دارد كه موجب سوء استفاده‏ي فتنه انگيزان شود؟
ممكن است جهات زير، سرّ وجود آيات متشابه باشد:
1ـ الفاظ و عباراتي كه در گفت و گوهاي انسان‏ها به كار مي‏رود، تنها براي نيازمندي‏هاي روزمره به‏وجود آمده و به همين دليل، به محض اين كه از دايره‏ي زندگي محدود مادي بشر خارج شويم و سخن درباره‏ي ماوراء الطبيعت، به ميان آيد، به روشني مي‏بينيم كه الفاظ ما قالب آن معاني نيست و ناچاريم كلماتي را به كار بريم كه از جهات مختلفي نارسايي دارد، همين نارسايي‏هاي كلمات، سرچشمه‏ي قسمت قابل توجهي از متشابهات قرآن است.[11]
2ـ بسياري از حقايق، مربوط به جهان ديگر يا جهان ماوراي طبيعت است كه از افق افكار ما دور مي باشد و ما به حكم محدود بودن در زندان زمان و مكان، قادر به درك عمق آن‏ها نيستيم. اين نارسايي افكار ما و بلند بودن افق آن معاني، سبب ديگري براي تشابه قسمتي از آيات است؛ مانند بعضي از آيات مربوط به قيامت و امثال آن.[12]
علامه‏ي طباطبايي‏رحمه الله مي‏فرمايد: «سراسر قرآن محكم است، ولي چون در نزول به نشئه‏ي فكر بشر غير معصوم مي‏رسد، تشابه صورت مي‏گيرد. همان‏گونه كه باران پيش از فرود آمدن بر زمين، كف ندارد ولي پس از فرود و حركت بر زمين، كف در آن ايجاد مي‏شود، از آسمان معرفت نيز كفِ متشابه نازل نشده است».[13]
3ـ صاحبان عقل و علما، انديشه‏هاي خود را به كار گرفته و با تلاش و كوشش و دقت و استدلال به مقصود حقيقي خداوند پي برند و بدين وسيله مراتب فضل و برتري آنان، بر ساير مردم روشن شود و به مراتب عالي برسند.[14]
4ـ سري ديگر كه اخبار اهلبيت ـ عليهم السلام ـ نيز آن را تأييد کرده اند، اين است كه وجود اين گونه آيات در قرآن، نياز شديد مردم را به پيشوايان الهي (راسخان در علم) و پيامبرصلي الله عليه وآله و اوصياي او روشن مي‏سازد و سبب مي‏شود كه مردم، به جهت نياز علمي به سراغ آنان بروند و رهبري ايشان را به رسميت بشناسند و از علوم ديگر و راهنمايي‏هاي مختلف آنان نيز استفاده كنند.[15]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. آشنايي با علوم قرآني، محمد رادمنش.
2. درآمدي برتاريخ و علوم قرآني، علي حجتي کرماني.
3. درسنامه علوم قرآني، حسين جوان آراسته.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . معرفت، محمد هادي، علوم قرآني، ص 271.
[2] . تفسير نمونه، ج 2، ص32.
[3] . يونس/ 32.
[4] . معرفت، محمد هادي، علوم قرآني، ص 273.
[5] . آل عمران/ 7.
[6] . زخرف/ 3.
[7] . انفال/ 17.
[8] . قلم/ 42.
[9] . اكتشاف، ج 4، ص 592.
[10] . معرفت، محمد هادي، علوم قرآني، ص 286 - 285.
[11] . تفسير نمونه، ج 2، ص 323.
[12] . همان.
[13] . جوادي آملي، قرآن در قرآن، ص 416.
[14] . طوسي، التبيان، ج 2، ص 9؛ و نهاوندي، نغمات الرحمن، ج 1، ص 20.
[15] . تفسير نمونه، ج 2 ص 324، جوادي آملي، قرآن در قرآن، ص 418.