ايـن آيـه بـيـانـگـر وضـعيت آن دسته از مسلمانان است كه شراب خورده يا غذاى حرامى راتناول كرده اند . گـوئى آنـهـا بـعد از نزول حكم صريح حرمت خمر و برخى از محرمات ازحال كسانى كه مرتكب چنين امورى شده بودند پرسش نموده اند . خداوند سبحان نيز درپاسخ فرموده است كه اگر از مومنان بوده و تقوى پيشه سازند و عمل نيكو انجام دهند و به همه آيات نازل شده بر پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم ) ايمان داشته باشند , گناهى بر آنان نيست . بنابراين مراد از آيه اين مى شود كه مومنانى كه عمل صالح انجام مى دهند اگر پيش از نزول تحريم شراب و ساير محرمات مرتكب آنها شده باشد , گناهى نكرده اند . منبع: تفسير الميزان،علامه سيد محمد حسين طباطبائى ج 6 ص 125

تعبير قرآن به آسمان شايد به خاطر اين باشد كه فرشته وحى از طرف بالا بر او نازل مى شد وگرنه مى دانيم نه خداوند مكانى دارد , و نه وحى از محل معينى .
منبع : تفسير نمونه، آیت الله العظمی مكارم شيرازى و ديگران ج 1 ص 493

مـنـظـور مـومنانى است كه صدق ادعاى خود را در عمل اثبات كرده اند و به تعبير ديگراز ميدان آزمايش و امتحان الهى سرفراز به درآمده اند و منظور از سوال كردن ازصدق صادقين اين است كه آيا در اعمال خود اخلاص دارند و صدق ادعاى خويش را به ثبوت مى رسانند يا نه ؟
در انفاق , در جهاد , در شكيبائى در برابر مشكلات ومخصوصا سختيهاى ميدان جنگ .
منبع : تفسير نمونه، آیت الله العظمی مكارم شيرازى و ديگران ج 17 ص 213

اعـتـقـاد بـه آن دادگاه بزرگ بيش از هر چيز انسان را در مقابل گناهان كنترل مى كند , از اين گذشته انكار قيامت به انكار خدا نيز بازمى گردد . زيـرا چـگـونـه ممكن است خداوند عادل و حكيم مردم اين جهان را به حال خود رها كند و جهان ديـگرى در كار نباشد اين نه با حكمت او سازگار است و نه با عدالتش , از همه گذشته چون بحث در آيه از پاداش و كيفر است تناسب با مساله آخرت و دادگاه عدل پروردگاردارد .
منبع: تفسير نمونه، آیت الله العظمی مكارم شيرازى - و ديگران ج 12 ص 39

در مورد این آیه سوره شوری که می¬فرماید: *وَ کَذَالِکَ أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ قُرْءَانًا عَرَبِیًّا لِّتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَی‏ وَ مَنْ حَوْلهََا وَ تُنذِرَ یَوْمَ الجَْمْعِ لَا رَیْبَ فِیهِ فَرِیقٌ فیِ الجَْنَّةِ وَ فَرِیقٌ فیِ السَّعِیرِ*[1]« و این گونه قرآنی عربی [فصیح و گویا] را بر تو وحی کردیم تا «أمّ القری» [مکّه‏] و مردم پیرامون آن را انذار کنی و آنها را از روزی که همه خلایق در آن روز جمع می‏شوند و شکّ و تردید در آن نیست بترسانی گروهی در بهشتند و گروهی در آتش سوزان! »
و آیات نظیر آن چند نظریه مطرح است:
1ـ منظور از عربی، زبان عربی نیست بلکه معنای لغوی عربی است که بمعنای وضوح و روشن است .
2ـ منظور، زبان عربی است و منظور از اطراف، شهرهای عربی اطراف مکه است ولی چون مراحل دعوت اسلام تدریجی بوده اول از *وَ أَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الْأَقْرَبینَ*[2]«و خویشاوندان نزدیکت را انذار کن!» تا در نهایت به *..وَ أُوحِیَ إِلیَ‏َّ هَاذَا الْقُرْءَانُ لِأُنذِرَکُم بِهِ وَ مَن بَلَغَ..*[3]« این قرآن بر من وحی شده، تا شما و تمام کسانی را که این قرآن به آنها می‏رسد، بیم دهم (و از مخالفت فرمان خدا بترسانم).» و نیز آیه شریفه *إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِّلْعَالَمِینَ*[4]«این (قرآن) تذکّری برای همه جهانیان است» می¬رسد.
3ـ منظور از عربی، زبان عربی است ولی منظور از اطراف مکه تمام اقوام بشری است.[5]
پی نوشتها:
[1]- سوره شوری آیه 7.
[2]- سوره الشعراء آیه 214.
[3]- سوره انعام آیه 19 * قُلْ أَیُّ شیَ‏ْءٍ أَکْبرَُ شهََادَةً قُلِ اللَّهُ شهَِیدُ بَیْنیِ وَ بَیْنَکُمْ وَ أُوحِیَ إِلیَ‏َّ هَاذَا الْقُرْءَانُ لِأُنذِرَکُم بِهِ وَ مَن بَلَغَ أَ ئنَّکُمْ لَتَشهَْدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ ءَالِهَةً أُخْرَی‏ قُل لَّا أَشهَْدُ قُلْ إِنَّمَا هُوَ إِلَاهٌ وَاحِدٌ وَ إِنَّنیِ بَرِی‏ءٌ ممَِّّا تُشْرِکُونَ * بگو: «بالاترین گواهی، گواهی کیست؟» (و خودت پاسخ بده و) بگو: «خداوند، گواه میان من و شماست و (بهترین دلیل آن این است که) این قرآن بر من وحی شده، تا شما و تمام کسانی را که این قرآن به آنها می‏رسد، بیم دهم (و از مخالفت فرمان خدا بترسانم). آیا براستی شما گواهی می‏دهید که معبودان دیگری با خداست؟!» بگو: «من هرگز چنین گواهی نمی‏دهم». بگو: «اوست تنها معبود یگانه و من از آنچه برای او شریک قرار می‏دهید، بیزارم!»
[4]- سوره ص آیه 87.
[5]- تفسیر المیزان ج 18.

الف: مشرکین جزیره العرب برای مقابله با پیامبر عظیم الشأن اسلام از شیوه‌های گوناگونی بهره جستند و به خیال خام خود با اراده حتمی الهی در افتادند عمده این شیوه‌های مشرکین به شرح ذیل بود:
1ـ تکذیب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)
آیات: سوره مؤمنون/ 44. انعام/ 33 و 34 و 66 که در ضمن این تکذیب به طور نا خود آگاه او را تصدیق می‌کردند. و گروهی هم قلباً او را قبول داشتند و در عین حال به خاطر لجاجت به تکذیب می‌پرداختند.
2ـ استهزاء و مسخره کردن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)
آیات: سوره فرقان/ 41. انعام/10. انبیاء/ 36. مؤمنون/ 109 ـ110. جاثیه/ 19. مائده/ 57 ـ 58.
3ـ تهدید و تخویف پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)
آیات: علق/ 9الی 14. قصص/ 57.
شایعات و شایعه پراکنی و تهمت زدن که او مجنون، کاذب، شاعر، ساحر و... است.
آیات: مؤمنون/ 70. سبأ/ 8 . ا نبیاء/ 5. ‌ احزاب/ 37 ـ 38 و 10 ـ 13.
4ـ‌ اعراض و روگردانی از پیامبر اکرم پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)
آیات: نساء/ 61. دخان/ 13 ـ 14. توبه/ 128 ـ 129. اسراء/ 46. ص/ 4. انعام/ 4. نور/ 48.
و آیات فراوان دیگر.
ب: برای دستیابی به معانی آیات فوق می‌توانید به یکی از ترجمه‌های معتبر مثل ترجمه آیت الله العظمی مکارم شیرازی و یا استاد عزت الله فولادوند رجوع فرمایید.

1- پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) مشغول تبلیغ و دعوت سران قریش به سوی اسلام بود و امید داشت که این سخنان در دل آنان مؤثر واقع شده و مکتب حیات بخش اسلام گسترش یابد در این میان عبدالله که مردی نابینا و فقیر است با وضعیت خاص وارد مجلس می‌شود و آداب مجلس را رعایت نکرده دنبال پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) می‌گردد و حرف او را قطع می‌کند و تقاضای آموزش آیاتی از قرآن کرده و حرف خود را مدام تکرار می‌کند و آرام نمی‌گیرد زیرا دقیقاً متوجه نبود که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) با چه کسانی مشغول صحبت است، پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) از این رفتار ناراحت شد و آثار ناراحتی در چهره مبارکشان پدیدار شد و در دل گفت: که این سران عرب پیش خود می‌گویند که پیروان محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) نابینایان و بردگانند و به این جهت رو از عبدالله بر گرداند و در این موقع آیات الهی نازل شده و او را مورد عتاب قرار دادند که چرا چنین رفتاری انجام داده است. در شأن نزول آیات اولیه سوره عبس این قول معروف است و علماء شیعه هم بعضاً پذیرفته‌اند اما بعضی دیگر از علماء شیعه این قول را نپذیرفته و بر اساس شواهدی شأن نزول را متوجه مردی از بنی امیه می‌دانند.
2- به هر تقدیر اگر همین شأن نزول اول را هم بپذیریم کار پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) تنها ترک اولی بوده است و با عصمت آن حضرت ناسازگار نیست و این طبیعی است که در چنان حالتی ناراحتی ایجاد شود خصوصاً که عبدالله بن ام مکتوم هم نابینا بود و متوجه رفتار پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نمی‌شد تا موجب تحقیر یا دل شکستگی او شود. ولی از آن جایی که خداوند مهربان بی‌نهایت به نرم خویی و مهربانی اهمیت داده است پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را از این نوع رفتار باز می‌دارد. و بنا بر روایتی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) هر گاه این مرد را می‌دید برای او بسیار احترام می‌کرد و به یاد این داستان می‌افتاد.[1]
3- این آن چه بود که بعضی از علمای شیعه و اکثر علما و مفسرین اهل سنت پذیرفته اند. اما مرحوم علامه طباطبایی از مفسرین بزرگ معاصر، این قول را به جهاتی نمی پذیرد. چرا که اولاَ: خود قرآن این فرد را معرفی نکرده است و تنها صفات او را گفته است.
ثانیاَ صفاتی را بیان کرده است که از شأن پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) بسیار دور هستند چون پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نمی تواند عبوس باشد و از آن بدتر اغنیاء را به صدر نشاند و فقراء را از خود براند، در حالی که در سورة «ن» که قطعاَ قبل از این سوره نازل شده می فرماید:«وَ إِنَّک لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ‏ ، و راستی که تو را خویی والاست!»[2]
و هم در سورة شعراء که قطعا قبل از سورة عبس نازل شده است فرمود:«وَ أَنذِرْ عَشِیرَتَک الأَقْرَبِینَ وَ اخْفِض جَنَاحَک لِمَنِ اتَّبَعَک مِنَ الْمُؤْمِنِینَ‏ ، و خویشانِ نزدیکت را هشدار ده و برای آن مؤمنانی که تو را پیروی کرده‏اند، بال خود را فرو گستر»[3]
ثالثاَ: قبح ترجیح دادن اغنیاء با این که غنی ملاک برتری نیست و فضیلت محسوب نمی شود بر کمال فقیر و روی آوردن به اغنیاء و اعراض از فقرا خود امری است که قبح آن عقلی است و منافات با کرامت انسانی دارد و نیاز به نهی لفظی ندارد.
رابعاًَ: در مجمع البیان روایت از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که این سوره در باره مردی از بنی امیه نازل شد که نزد پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) بود و ابن ام مکتوم آمد و وقتی ایشان را دید خود را جمع و جور کرد و رو ترش کرد و صورتش را از ایشان بر گرداند. و خداوند این داستان را حکایت کرده و سر زنش نموده است.[4]
پی نوشتها:
[1] ر. ک. تفسیر پرتوی از قرآن آیت الله سید محمود طالقانی.
[2] سوره القلم، آیه 4.
[3] سوره شعراء، آیه 214.
[4] ر. ک . المیزان ج20 ،‌ذیل آیات 1 – 16 ، سوره عبس بحث روایی.

از آنجا كه سوره توبه با اعلان جنگ به جنايتكاران مكه و پيمان شكنان آغاز شده واعلام جنگ با توصيف به «رحمان» و «رحيم» سازگارى ندارد لذا اين سوره با «بسم اللّه» آغاز نشده است.
منبع:تفسير نمونه ج 1 ص 15، مكارم شيرازى- ناصر و ديگران

بيانات قرآنى، هر چند در غالب موارد، به گونه اى است كه رابطه جعلى و قراردادى را به ذهن مى آورد، مانند آياتى كه مشتمل بر تعبير اجر و جزاء است (كه بيش ازصد بار در قرآن كريم بكار رفته است) ولى از آيات ديگرى مى توان استفاده كرد كه رابطه بين اعمال انسان و ثواب و عقاب اخروى بيش از يك رابطه قراردادى است، بنابراين مى توان گفت كه تعبيرات اجر و جزاء براى سهولت تفاهم و رعايت حال اكثريت مردم است كه ذهنشان با اين گونه تفاهم آشناتر است. همچنين در روايات شريف، شواهد فراوانى يافت مى شود بر اينكه اعمال اختيارى انسان، داراى صورتهاى ملكوتى گوناگونى است كه در عالم برزخ و قيامت ظاهر مى شود و همه اينها مويد تجسم اعمال است. اينك نمونه اى از آياتى را كه دلالت بر وجودرابطه حقيقى بين اعمال انسان و نتايج اخروى آنها دارد، ملاحظه مى كنيم: و ما تقدموا لانفسكم من خير تجدوه عند اللّه(1) هر چيزى كه براى خودتان پيش مى فرستيد آنرا نزد خداى متعال خواهيد يافت (يعنى خود عمل رامى يابيد). يوم تجد كل نفس ما عملت من خير محضرا و ما عملت من سوء تود لو ان بينها و بينه امدا بعيدا(2) روزى كه هر كس هر عمل خيرى كه انجام داده است راحاضر شده مى يابد و هر عمل بدى كه انجام داده است، دوست دارد كه ميان او واعمال بدش فاصله دورى باشد. يوم ينظر المرء ما قدمت يداه.(3) روزى كه شخصى مى نگرد كه دستانش چه چيزى پيش فرستاده است. فمن يعمل مثقال ذره خيرا يره و من يعمل مثقال ذره شرا يره(4) هر كس به اندازه ذره اى هم كار خير يا شر كرده، خود عمل را خواهد ديد. هل تجزون الا ما كنتم تعملون.(5) آيا جزائى كه به شما داده مى شود، جز همان اعمالى است كه انجام مى داديد؟ ان الذين ياكلون اموال اليتامى ظلما انما ياكلون فى بطونهم نارا(6) همانا كسانى كه اموال يتيمان را به ستم مى خورند جز اين نيست كه آتش را درشكمهايشان وارد مى كنند.
پى‏نوشت‏
(1) بقره/ 110
(2) آل عمران/ 30
(3) نباء/ 40
(4) زلزال/ 8- 7
(5) نحل/ 90
(6) نساء/ 10
منبع:آموزش عقايد، آیت الله محمد تقى مصباح يزدى(حفظه الله)

سوره «ياسين» مشتمل بر پايه‏ها و اركان عقيدتى و نيز اصول برنامه‏هاى پيامبران است به ويژه آخرين آيه آن كه شامل معارف بلندى است «فَسُبْحانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْ‏ءٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»(1) از اين رو آن را در روايات «قلب قرآن» ناميده‏اند. سوره «الرحمن» نيز به دليل زيبايى فوق‏العاده آياتش، «عروس قرآن» ناميده شده است.
پى‏نوشت‏
(1) يس (36)، آيه 83.

برخى از مفسران در رابطه با نام‏گذارى سوره‏هاى قرآنى، معيارهاى زير را ارائه داده‏اند:
1. نام سوره گاهى با عنوانى كه در آن سوره واقع شده يا با موضوعى كه در آن سوره از آن بحث شده، انتخاب مى‏شود. براى مثال: نام‏گذارى سوره «نساء» به اعتبار بيان احكام زنان، سوره «مائده» به لحاظ سخن رفتن از مائده آسمانى، سوره «انعام» به جهت سخن از چهار پايان، سوره «نحل» به علت تكيه بر زنبور عسل و سوره «نمل» به جهت به ميان آمدن نام مورچگان در آن است.
در قرآن‏هاى قديمى، ابتداى سوره مى‏نويسند: «سورةٌ تُذكر فيها البقرة» «سوره‏اى كه در آن گاو ذكر مى‏گردد» و «سورةٌ يذكر فيها آل عمران» «سوره‏اى كه در آن از آل عمران سخن به ميان مى‏آيد».
2. گاهى جمله‏اى از اول سوره را معرف و نام آن سوره قرار مى‏دهند، چنان كه گفته مى‏شود: سوره «اقرا بسم ربك»، «انا انزلناه»، «لم يكن» و نظاير آنها.
3. گاهى با وصفى كه سوره دارد، به معرفى آن مى‏پردازند. براى مثال سوره حمد به مناسبت اينكه در اول قرآن آمده، «فاتحة الكتاب» و به مناسبت هفت آيه بودنش «سبع المثانى» ناميده مى‏شود و يا سوره «قل هوالله» به لحاظ اينكه مشتمل بر توحيد خالص است «سوره اخلاص» ناميده مى‏شود.
4. گاهى تسميه سوره به لحاظ نوع حروف مقطعه موجود در آن است مانند: سوره ق، ص، حم، عسق و.
حاصل سخن اينكه اين عمل به صورت طبيعى، شكل گرفته و نمى‏توان گفت به دستور رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله بوده است. به همين دليل بسيارى از سوره‏ها، بيش از يك اسم دارند مانند بقره، آل عمران، نحل، توبه، غاشيه و(1)(2).
اما براساس نظريه ديگرى- كه نام‏گذارى را توقيفى مى‏داند هر سوره‏اى در قرآن كريم، هم زمان با حيات رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله داراى نام و عنوان يا نام‏ها و عناوينى است كه از طريق وحى معين و مشخص شده بود.
در نظريه سومى علاوه بر معين بودن اسامى سوره‏ها در زمان حيات پيامبرصلى الله عليه وآله پس از وفات آن حضرت نيز هر سوره‏اى حتى بسيارى از آيات به جهت خصوصيات و مزايا و يا جهت مشتمل شدنشان بر موضوع خاصى داراى عناوين و اسامى ديگرى از جانب علما گرديد(3)(4).
پى‏نوشت‏
(1) ر. ك:
(2) الف. محمد حسين طباطبايى، قرآن در اسلام، ص 218،) انتشارات دارالكتب الاسلاميه (ب. زركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج 1 ص 339،) انتشارات دارالكتب العلميه (.
(3) ر. ك:
(4) الف. سيد محمد باقر حجتى، پژوهشى در تاريخ قرآن كريم،) تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1376، چاپ دوازدهم (، ص 98 ب. محمد هادى معرفت، تاريخ قرآن،) تهران، سمت، 1357، چاپ اول (، ص 77

قرآن پژوهان درباره حكمت تقسيم قرآن به سوره‏هاى مختلف، نظرهاى گوناگونى را بيان كرده‏اند. برخى در اين باره گفته‏اند: حكمت تقسيم قرآن به سوره‏ها براى اثبات اين مسئله است كه هر سوره‏اى از قرآن- حتى در حداقل آيات آن معجزه و آيتى از نشانه‏هاى الهى است. همچنين اشاره به آن است كه هر سوره، داراى روش و سبك مستقل و مخصوص به خود است. براى مثال سوره «
يوسف» از داستان يوسف و سوره «برائت» از احوال و اسرار منافقان صحبت مى‏كند.(1) به علاوه هر سوره داراى حداقل يك هدف اصلى و پيام ويژه‏اى مى‏باشد كه آيات سوره بر محور آن دور مى‏زند.(2) برخى نيز به
حكمت‏هاى ديگرى اشاره كرده‏اند از جمله: تفصيل قرآن به آيات و سوره‏هاى مختلف به سبب به هم پيوستن اشكال و نظاير و متناسب بودن آنها با يكديگر است كه موجب ملاحظه و شناخته شدن معانى و نظم آنها مى‏گردد.(3)
در پايان لازم است به دو نكته اشاره شود:
يكم. تقسيم قرآن به سوره‏ها به دستور خدا بوده و در زمان پيامبرصلى الله عليه وآله تعيين شده است. هر سوره با «بسم‏اللَّه الرحمن الرحيم» شروع و با تكرار نزول آن، سوره پيشين ختم مى‏شود.
دوم. تقسيم قرآن به سوره‏ها، اختصاص به اين كتاب آسمانى ندارد زيرا كتاب‏هاى آسمانى پيشين (مانند تورات و انجيل) هم به شكل تبويب و سوره‏بندى نازل شده است چنان كه زمخشرى بدين موضوع اشاره كرده است.(4)
پى‏نوشت‏
(1) بدرالدين محمد بن عبدالله زركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج 1، نشر دار المعرفه، ص 264.
(2) ر. ك: اهداف و مقاصد سوره‏هاى قرآنى، محمود شماته، ترجمه محمد باقر حجتى.
(3) جلال الدين عبدالرحمن سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج 1،) نشر دار ابن كثير (، ص 207 و 208 سيد محمدباقر حجتى، پژوهشى در تاريخ قرآن كريم، نشر دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ص 107.
(4) الاتقان، ج 1، ص 208.

در سوره «الرحمن» خداوند نعمت‏هاى گوناگون خود را- اعم از مادى و معنوى بيان كرده و بعد جن و انس را مخاطب قرار داده است كه: كدام يك از نعمت‏هاى پروردگارتان را تكذيب مى‏كنيد. اين پرسش، استفهام تقريرى است كه در مقام اقرار ذكر مى‏شود(1). از اين رو در روايتى آمده است كه بعد از اين جمله بگوييم: پروردگارا ما هيچ يك از نعمت‏هاى تو را تكذيب نمى‏كنيم
«لا بشى‏ء من الائك رب اكذب». انديشه و دقت در نعمت‏هاى الهى- با جزئيات و ريزه‏كارى‏ها و اسرارى كه در هر يك از آنها نهفته است حس شكرگزارى را برمى‏انگيزد و انسان را به عرفان و شناخت مبدأ اين نعمت‏ها دعوت مى‏كند. به همين جهت خداوند از بندگانش، اقرار مى‏گيرد. اين تكرار نه تنها منافاتى با فصاحت و بلاغت ندارد، بلكه خود يكى از فنون فصاحت است. اين درست مانند آن
است كه پدرى فرزند فراموش كار خود را مخاطب ساخته، مى‏گويد: آيا فراموش كردى كودكى خرد و ناتوان بودى. من چه خون جگرها براى پرورش تو خوردم؟ آيا فراموش كردى هنگامى كه به مرحله جوانى رسيدى و نياز به همسر داشتى، پاك‏ترين همسر را برايت انتخاب كردم؟ آيا فراموش كردى نياز به خانه و وسايل زندگى داشتى، برايت فراهم كردم؟ پس اين سركشى و بى‏مهرى از
چيست؟ خداوند مهربان نيز نعمت‏هاى گوناگونش را به اين بشر فراموش‏كار يادآور مى‏شود و به دنبال هر بخش از آنها، از او سؤال مى‏پرسد: «كدام يك از اينها را انكار مى‏كنى؟» پس اين نافرمانى و طغيان براى چيست؟ در حالى كه اطاعت من نيز رمز تكامل و پيشرفت خود شما است و از آن چيزى عايد پروردگارتان نمى‏شود(2).
پى‏نوشت‏
(1) همان، ص 240.
(2) تفسير نمونه، ج 23، ص 113 115.

در مورد اولين آياتى كه بر پيامبرصلى الله عليه وآله نازل شد سه ديدگاه وجود دارد: 1. پنج آيه اول سوره علق، 2. سوره مدثر، 3. سوره فاتحةالكتاب.
بنا بر شواهد و روايات معتبر، اولين آيات نازل شده پنج آيه ابتداى سوره علق بوده و سوره حمد پنجمين سوره‏اى است كه بر پيامبرصلى الله عليه وآله نازل شد. بنابر قولى اين سوره اولين سوره كاملى است كه نازل گرديد.
در مورد آخرين آيات نازل شده نيز اختلافاتى وجود دارد، طبرسى در مجمع‏البيان در جمع بين اقوال مختلف مى‏نويسد: مفسران مى‏گويند: وقتى آيه «إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ»(1) بر پيامبرصلى الله عليه وآله نازل شد، فرمود: اى كاش مى‏دانستم اين زمان چه وقتى است؟ بعد خداوند متعال سوره‏هاى «فتح» و «نصر» را نازل كرد و از آن پس پيامبرصلى الله عليه وآله در بين تكبير و قرائت سكوت مى‏كرد و مى‏فرمود: «سبحان‏اللَّه و بحمده استغفرالله و اتوب اليه». مردم به رسول خداصلى الله عليه وآله عرض كردند: چنين ذكرى را نمى‏گفتيد؟ فرمود: اين ندا و فرياد جان و روان من است و آن حضرت‏صلى الله عليه وآله پس از نزول اين سوره، يك سال در قيد حيات بود. وقتى كه براى حجةالوداع از مدينه خارج شدند، آيه كلاله(2)
و سپس در حال وقوف در عرفات آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ»(3) نازل گرديد و پس از آن رسول خداصلى الله عليه وآله هشتاد روز در قيد حيات بود. بعد به ترتيب آيه ربا(4) در واپسين مرحله «وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ»(5) به عنوان آخرين آيه نازل شد. آخرين سوره‏اى كه بر پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله نازل گرديد، سوره توبه است. البته آخرين سوره‏اى كه يكباره و به طور كامل نازل شده، سوره نصر است.
ترتيب زمانى نزول آيات نيز به ترتيبى كه الان در قرآن وجود دارد، نبوده بلكه به مقتضاى حوادث و رويدادهاى مختلف گاهى يك آيه يا چند آيه و گاهى نيز يك سوره كامل بر پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله نازل مى‏شد ولى ترتيب و چينش فعلى آيات قرآن كريم به اتفاق همه مسلمين و به دليل روايات متعدد و اسناد محكمى كه وجود دارد به دستور پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله بوده است.(6)
پى‏نوشت‏
(1) زمر (39)، آيه 30.
(2) نساء (4)، آيه 176.
(3) مائده (5)، آيه 3.
(4) بقره (2)، آيه 278- 280.
(5) همان، آيه 281.
(6) ر. ك: حجتى، سيد محمد باقر، پژوهشى در تاريخ قرآن.

تعداد سوره­هاي قرآن: به اجماع تمام مسلمانان و اهل فني که نظرشان قابل توجه مي باشد قرآن 114 سوره دارد.[1] اما اينکه اختلاف­هايي در تعداد سوره­ها در بين بعضي صحابي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ديده مي­شود بيشتر به اين بر مي­گردد که مثلاً: سوره فيل و قريش يک سوره­اند يا دو سوره و يا اينکه؛ سوره توبه و انفال دو سوره مجزّا هستند يا يک سوره محسوب مي­شوند.
و اين اختلاف در تعداد سوره­ها به تحريف قرآن بر نمي­گردد. و موجب ثبوت آن نمي­شود. بعضي از صحابه در مصحف خود سوره حمد را نياورده­اند. به اين دليل که نوشتن سوره­ها در يک کتاب به خاطر حفظ آن از نابودي بوده ولي سوره فاتحه به خاطر اشتهار بين مسلمين از اين آفت مصون مي­باشد، فلذا اين سوره را در مصحف خود نياورده اند.
يا بعضي­ها دو دعاي قنوت را که به «خلع» و «حفر» معروف بودند اشتباهاً به عنوان سوره در مصحف خود آورده بودند.[2]
اما امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ گاه با کلام خويش و گاه با تقرير و سکوت خود بر صحت قرآن فعلي تأکيد مي­کردند و همه را به آن ارجاع مي­دادند.
چنانکه نقل شده: در زمان عثمان، طلحه از امام علي ـ عليه السلام ـ درخواست کرد تا قرآني را که آن حضرت گردآوري کرده بود (و تأويل تفسير و ناسخ و منسوخ آن و ديگر علوم را در آن آورده بودند)، ارائه دهند، حضرت از اين کار امتناع ورزيده و مي­فرمايد: آيا اين قرآن که امروزه در دست مردم است، تماماً قرآن است يا غير قرآن نيز داخل آن شده است؟ طلحه در جواب گفت: البته تمام آن قرآن است.[3]
حضرت علي ـ عليه السلام ـ با اين بيان و بيانات ديگر خود بر صحت قرآن موجود مهر تأييد گذاشته و بر قرآن بودن آن تأکيد مي­کند.
سوره به معني مرتبه ي بلند است. مرحوم طبرسي مي افزايد: سوره از سور النباء گرفته شده است... هر سوره از قرآن به مثابهِ درجه­ي بلند هر منزل عالي است كه قاري قرآن از يكي به ديگري بالا مي رود تا به آخر قرآن برسد. راغب گفته است: علّت اين تسميه آن است كه سوره مانند حصار بلند، قرآن را احاطه كرده و يا منزلتي مانند منازل ماه است. اين سخن كاملا صحيح است; چه اين كه رواياتي آن را تأييد مي­كند. در اصول كافي، كتاب فضل القرآن، در ضمن حديثي از موسي ابن جعفر ـ عليه السلام ـ چنين نقل شده است: «فَاِن درجات الجنة علي قدر آيات القرآن يُقال لَهُ اقرءْ و ارقَ; مراتب و درجات بهشت به عدد آيات قرآن است; به او گفته مي شود بخوان و بالا برو. پس مي خواند و بالا مي رود». و نيز از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل شده كه هر كه سوره اي از قرآن را فراموش كند، در صورتي نيكو و درجه اي عالي در بهشت، براي او ممثّل مي شود، چون آن را بيند گويد: تو چيستي و چه زيبايي؟! اي كاش براي من بودي! مي گويد: مرا نمي شناسي؟ من فلان سوره هستم. اگر فراموش نمي كردي، به اين جايت بالا مي بردم.[4]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ سيوطي، جلال الدين، الاتقان في علوم القرآن، ج1.
2ـ طبرسي، امين الاسلام، مجمع البيان، جلد 8، ص 406.
3ـ راميار، تاريخ قرآن، مؤسسه انتشارات اميركبير، چاپ دوّم، ص580 الي 582.
4ـ حجتي، سيد محمد باقر، تاريخ قرآن كريم، دفتر نشر فرهنگ اسلام، چاپ هفتم، ص109ـ 107.
5ـ معرفت، محمد هادي، التمهيد في علوم القرآن، پژوهشي پيرامون آخرين کتاب الهي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . سيوطي، جلال الدين، الاتقان في علوم القرآن، مؤسسه الکتب الثقافيه، الطبعه الاولي، ج1، ص177.
[2] . ر.ک: الاتقان، همان، ص178؛ و معرفت، محمد هادي، التمهيد في علوم القرآن، موسسه نشر اسلامي، ج1، ص383.
[3] . ر.ک: معرفت، محمد هادي، علوم قرآني، همان، ص123؛ و ر.ک: مظلومي، رجبعلي، پژوهشي پيرامون آخرين کتاب الهي، نشر آفاق، چاپ اول، بهار 1360، ص81 .
[4] . قرشي، اكبر، قاموس قرآن، جلد 3، ص 51، (ماده ي سوره).

در اين مورد دو نظريه مطرح مي باشد:
1. مرحوم سيد محمد كاظم يزدي در كتاب شريف عروة الوثقي در بحث صلاة ليلة الدفن (نماز وحشت ميت) آورده اند كه اين نماز دو ركعت است و بعد از حمد در ركعت اوّلي آية‌الكرسي تا «هم فيها خالدون» خوانده مي شود به طوري كه در ادامة بحث مي فرمايند: اگر آية‌الكرسي فراموش شود. در صورت اجير بودن نمازش صحيح نيست و بايد دوباره بخواند. فلذا از ظاهر فتواي ايشان بر مي آيد كه «آية الكرسي شامل» سه آيه مي باشد. ولي مرحوم امام خميني (ره) در تعليقه اش بر عروة الوثقي مي فرمايند اين حكم بنا بر احتياط مي باشد. چنانكه در روايات هم وارد شده كه مستحب است تا و هم فيها خالدون قرائت شود[1].
2. مرحوم علامة طباطبائي فرموده اند: آية الكرسي در «و هو العلي العظيم» ختم مي شود و فقرات ديگر جزء آية الكرسي نيست و در ادعيه ونمازهاي مستحبي كه خواندن آية الكرسي وارد شده به همين مقدار اكتفاء مي شود و جمع كثيري از علماء و مفسرين نيز همين نظريه را صحيح مي دانند و از روايات هم اين معني استفاده مي شود[2].
شيخ طوسي در امالي به سند خود از ابي امامة باهلي روايت كرده كه گفته است: از علي ـ عليه السّلام ـ شنيدم كه مي فرمود: باور نمي كنم كه كسي كه اسلام را فهميده باشد و يا در اسلام متولد شده باشد و صبح كند شب را و اين آيه را نخواند: «الله لا اله الّا هو» تا «و هو العلي العظيم» آنگاه فرمود:‌اگر بدانيد كه اين آيه چيست و در اين آيه چه چيزي هست در هيچ حالي آن را ترك نخواهيد كرد[3].
اين احترام به خاطر معارف دقيق و لطيفي است كه در اين آيه آمده است و آن معارف عبارت است از: توحيد خالصي كه آية شريفة متضمن آن است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج2.
2. طباطبايي علامه محمد حسين، تفسير الميزان، ج2.
3. قرشي، سيد علي اکبر، تفسير احسن الحديث، ج1.
4. سيوطي، جلال الدين، الدرالمنثور في تفسير المأشور، ج1.
5. قرائتي، محسن، تفسير نور، ج1.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . عروه الوثقي با تعليقة امام خميني (ره)، چاپ مؤسسه تنظيم نشر آثار امام (ره)، چاپ اول، ص 498.
[2] . مهر تابان، يادنامة علامه طباطبائي، ص 180.
[3] . طوسي، امالي، ج 2، ص 122.

خداوند متعال در آيه 255 سوره بقره مي‎فرمايد:
"اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْ‏ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ".
هيچ معبودي نيست جز خداوند يگانة زنده كه قائم به ذات خويش است، و موجودات قائم به او هستند؛ هيچ‎گاه خواب سبك و سنگين او را فرا نمي‎گيرد؛ (و لحظه‎اي از تدبير جهان غافل نمي‎ماند)؛ آنچه در آسمان‎ها و آنچه در زمين است از آن او است. كيست كه در نزد او، جز به فرمان او شفاعت كند؟ (بنابراين، شفاعت شفاعت‎كنندگان براي آنها كه شايستة شفاعتند، از مالكيت مطلقه او نمي‎كاهد) آنچه را در پيش روي آنها (بندگان) و پشت سرشان است، مي‎داند (و گذشته و آينده، در پيشگاه علم او يكسان است) و كسي از علم او آگاه نمي‎گردد، جز به مقداري كه او بخواهد، (او است كه به همه چيز آگاه است و علم و دانش محدود ديگران پرتوئي از علم بي‎پايان و نامحدود او است)، تخت (حكومت) او آسمان‎ها و زمين را در برگرفته و نگاهداري آن دو او را خسته نمي‎كند، بلندي و مقام و عظمت، مخصوص او است[1].
فضيلت آيةالكرسي:
اين آيه در اخبار و روايات به «آية‎الكرسي» شهرت دارد و پيغمبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ و ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ اهميت خاصي به اين آيه داده‎اند كه با مراجعه به روايات و فرمايش هاي ايشان مي‎توان به اين مطلب پي برد؛ نمونه‎هايي از فرمايش معصومان ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ عبارتند از:
1. رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ فرمود: آيةالكرسي از گنجي زير عرش به من بخشيده شده و پيش از من به هيچ پيامبري داده نشده است، و حضرت علي ـ عليه السّلام ـ فرموده از وقتي كه اين سخن را از پيامبر شنيدم، شبي بر من نگذشت كه اين آيه را نخوانم.
2. از اميرمؤمنان علي ـ عليه السّلام ـ روايت شده كه فرمودند: "از آية الكرسي غافل نشويد زيرا رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ فرمود: با فضيلت‎ترين سخن‎ها سخن قرآن است و با فضيلت‎ترين سورة قرآن بقره و با فضيلت‎ترين آيات سوره بقره آية‎الكرسي است".
و در حديث ديگري از آن جناب آمده: اگر بدانيد اين آيه چه اندازه اهميت دارد در هيچ حالي آن را ترك نمي‎كنيد.
3. از امام صادق ـ عليه السّلام ـ روايت شده ابوذر از پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ سؤال كرد عظيم‎ترين آياتي كه بر شما نازل گشته كدام است؟ حضرت فرمود: آية‎الكرسي.
و يا در حديث ديگري از ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ نقل شده كه هر كس بعد از هر نماز، آيةالكرسي را بخواند خداوند خودش قبض روح او را بر عهده مي‎گيرد و مثل كسي است كه به همراه پيامبران جهاد كرده و به شهادت رسيده باشد.
البتّه روايات از طريق شيعه و اهل تسنن در اهميت آيةالكرسي زياد است و اين اهميتي كه نسبت به اين آيه با تعبيرات گوناگون دارد شده است به جهت محتويات مهم و برجسته آن است همانطور كه رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ اشاره به اين مطلب مي‎فرمايد: هيچ آيه‎اي نازل نشده كه از اين آيه والاتر باشد و اين آيه جامع صفات كماليه الهي است.
علت نام‎گذاري:
به مناسبت وجود كلمة كرسي در آيه، رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ نام آيه را «آية‎الكرسي» گذاشت، و ناميدن به اين نام از همان صدر اسلام مشهور و به همين نام بر زبان مبارك پيامبر اسلام جاري بوده است؛ همانطور كه اين نام‎گذاري در روايات وارده از آن حضرت و از ائمه ـ عليهم السّلام ـ و صحابه به چشم مي‎خورد، و اين براي اعتنا و احترام زيادي بوده كه نسبت به اين آيه داشتند، البتّه اين احترام بدون جهت نبوده بلكه به خاطر معارف دقيق و لطيفي است كه در اين ايه آمده و آن عبارت است از توحيد خالصي كه جمله "اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ" بر آن دلالت دارد، از اين‎رو در اين آيه 16 مرتبه نام خداوند و صفات او مطرح شده است، به همين سبب آيةالكرسي را شعار و پيام توحيد دانسته‎اند هر چند در قرآن كريم بارها شعار توحيد با بيانات گوناگون آمده است مثل: "لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ ـ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ ـ لا إِلهَ إِلاَّ انت ـ لا إِلهَ إِلاَّ أنا". ولي در هيچ كدام آنها مثل آيةالكرسي در كنار شعار توحيد، صفات خداوند مطرح نشده است.
پيام‎ها و نكته‎ها:
با توجّه به اين مطلب كه هر كدام از آيه‎هاي قرآن كريم داراي مطالب و پيام‎هاي ارزشمندي براي تعليم و راهنمايي بشر است، اين آيه نيز با محتوا و مضامين عاليه‎اي كه در بردارد، پيام‎هاي باارزشي است؛ به براي نمونه به چند مورد اشاره مي‎شود:
1. هيچ معبودي جز او ارزش معبود شدن ندارد. 2. حيات واقعي و ابدي و سرچشمه همه حيات‎هاي ديگر از او است و همه چيز به او بستگي دارد. 3. او مالك هر آنچه كه در آسمان‎ها و زمين، است مي‎باشد و هيچ عاملي، نمي‎تواند قيوميّت او را خدشه‎دار كند. 4. كسي بدون اجازه او حق شفاعت در درگاه او را ندارد. 5. او از همه چيز آگاه است و بر همه چيز احاطه دارد و حكومت و قدرت او محدود نيست. 6. حفاظت از عالم هستي براي او سنگين نيست، و كسي كه هستي را حفاظت مي‎كند، ما را هم مي‎تواند حفظ كند؛ از اين‎رو توصيه شده كه در موقع ترس و بروز خطر اين آيه خوانده شود.
تعداد آيات:
با توجّه به تفاسير و كتب مختلف و وجود قرائن و شواهد، روشن مي‎شود آيةالكرسي منحصر در يك آيه است و فقط شامل آيه 255 سوره بقره است. قرائن و شواهد عبارتند از:
1. با مراجعه به كتب تفسير در مي‎يابيم مفسران فقط همين آيه را به عنوان آيةالكرسي مورد بررسي و تفسير قرار داده و متعرض آيه‎هاي بعد نشده اند.
2. شأن نزول آيه‎هاي بعدي با شأن نزول اين آيه متفاوت است، علاوه بر اين‎كه برخلاف پيام و محتواي اين‎ آيه كه بيان توحيد خالص و صفات كماليه خداوند است، آيه‎هاي بعدي پيام و محتواي مستقل و جداگانه ديگري را دنبال مي‎كنند، و اين مسئله موجب تفكيك اين آيه از آيات بعدي مي‎شود.
3. با توجّه به رواياتي كه در اين باره از معصومين ـ عليهم السّلام ـ آمده ميان عالمان شيعه انحصار آية‎الكرسي به همين يك آيه اشتهار يافته از اين‎رو علامه مجلسي فرمود:
الف) ... و المشهور انّ آية الكرسي الي "العلي العظيم"...[2].
ب) ... والأشهر في آية الكرسي الي "العلي العظيم"...[3].
ج) هم‎چنين در روايتي كه از حضرت اميرمؤمنان علي ـ عليه السّلام ـ در باب فضيلت آيةالكرسي بيان شده[4] آن حضرت آيةالكرسي را از جمله "اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ" شروع و با جمله "الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ" ختم كرده‎اند، كه فقط همين يك آيه را شامل مي‎شود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. مكارم شيرازي، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، ج 2، سوره بقره آيه الكرسي.
2. تفسير مجمع‎البيان، ج 3، سوره بقره آيه الكرسي.
3. طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان، ج 2، سوره بقره آيه الكرسي.
4. كنزالدقائق، ج 2، سوره بقره آيه الكرسي.
5. تفسير نور، ج 1، سوره بقره آيه الكرسي.
6. نورالثقلين، سوره بقره آيه الكرسي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . بقره/255.
[2] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج86، ص 4، روايت 3، باب 38.
[3] . همان ، ج 87، ص 99، روايت 17، باب 4.
[4] . طباطبائي، محمد حسين، الميزان، ج 2، ص 515.

عزائم از مادة عزم به معناي قصد، آهنگ اراده به كار واجب و فريضه است.[1] و در اين مورد به معناي فريضه و كار واجب به كار رفته است. و به اين علت چهار سوره (نجم، فصلت، سجده و علق) را «عزائم السجود» ناميده اند كه اگر انسان چهار آيه سجده را در اين سوره ها بخواند يا گوش دهد، بعد از اتمام آن، واجب است سجده كند.
نام گذاري اين سوره ها به عذائم از زمان پيامبر اعظم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي باشد. از اين مطلب مي توان استفاده کرد که اين نام گذاري از طرف خود آن حضرت صورت گرفته است. و مفسرين و يا دانشمندان علوم قرآني در آن هيچ دخالتي نداشته اند.[2]
و بر اين سور عزائم خواصي شفا بخش شمرده شده است.[3] و احکام ويژه اي نيز در رساله هاي توضيح المسائل مراجع براي آن ها ذکر گرديده است.[4]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. لاهيجي، محمد بن علي شريف، تفسير شريف لاهيجي، ج3، ص 598.
2. قرشي، سيد علي اکبر، تفسير احسن الحديث، ج8، ص 274.
3. فيض الاسلام، ترجمه قرآن، ج3، ص 820.
4. قرشي، سيد علي اکبر، قاموس قرآن، ج3، ص 231.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. سيّاح، احمد، فرهنگ بزرگ، جامع نوين (فرهنگ سياح)، تهران، اسلام، چاپ پانزدهم، 1371، ج 2، ص 1045.
[2]. زحيلي و هبته بن مصطفي، تفسير المنير، ج23، ص 11؛ و طباطبايي، محمد حسين، الميزان، ج16، ص254.
[3]. طبرسي، فضل بن حسين، مجمع البيان، في تفسير القرآن، ج2، ص 569.
[4]. به عنوان نمونه: امام خميني (ره)، توضيح المسائل، نشر روح، چاپ ششم، سال 1378، ص 147.

«مسبحات» از ماده ي «سبح» است و «سبح» در لغت به معناي حمد، ستايش، تقديس، پاك و منزه دانستن است. [1] اين سوره ها با الفاظ «سبحانَ» در آغاز سوره ي اسراء، «سَبَّحَ» در آغاز سوره هاي الحديد و حشر و الصّف، يُسَبِّحُ در آغاز سوره هاي الجمعه و التغابن و «سَبِّحْ» در آغاز سوره ي الأَعلي شروع شده اند و عده اي از مفسران علوم قرآني در تقسيم بندي نام ها و عناوين سوره هاي قرآن بر اين مبنا كه سوره با چه الفاظي آغاز گشته تكيه كرده اند. براي مثال; به سوره هائي نظير شعراء، نمل و قصص كه با «طس» آغاز شده اند طواسين نام نهاده اند و سوره هائي كه با حمد خدا آغاز شده اند «حامدات» نام نهاده اند. نظير «فاتحه، انعام، كهف، سباء و فاطر» و نام گذاري «مسبحات» بر سوره هاي اسراء، الحديد، حشر، الصف و... بدين خاطر است كه اين سوره ها با كلمه اي كه از ماده ي «سبح» مي باشد آغاز شده اند.[2] البته ذکر اين نکته نيز لازم است که: تمام اين نامگذاري ها از طرف مفسرين نمي باشد بلکه بعضي همچون «مسبحات» توسط خود پيامبر اعظم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ صورت گرفته است.[3]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج23.
2. طباطبايي، علامه محمد حسين، ترجمه تفسير الميزان، مترجم، سيد محمد باقر همداني، ج6.
3. قرشي، سيد علي اکبر، تفسير احسن الحديث، ج11.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. سياح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوين (فرهنگ سياح)، تهران، انتشارات اسلام،1371، ماده سبح.
[2]. حجتي، سيد محمد باقر، پژوهشي در تاريخ قرآن كريم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1378 هـ ش، ص 105.
[3]. رازي، ابوالفتوح، تفسير روض الجنان و روح الجنان، ج19، ص 1.

در حديثي كه از حضرت رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ وارد شده است، سورة آل عمران «زهراء» ناميده شده است، كه به معناي نور و درخشنده مي‌باشد.
ترجمة حديث:
سورة بقره و آل عمران را ياد بگيريد، زيرا آنها دو نور درخشان هستند و در قيامت براي كساني كه آنها را بدانند، مانند دو ابر يا دو پرده يا دو صف از پرندگان، بر آنان سايه مي‌اندازند.
متن حديث:
تعلّموا سوره البقره و سوره آل عمران فانّهما الزهراوان، يظلاّن صاحبهما يوم القيامه كانهما غمامتان أو غيابتان او فرقان من طير صواف.[1]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. سيوطي، جلال الدين، الدر النثور في تفسير الماثور، ج1، ص 18.
2. شوکاني، محمد بن علي، فتح القدير، ج2، ص 216.
3. کفعصي، ابراهيم بن علي عاملي، المصباح، ص 439.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. ر.ک: ابن کثير، تفسير القرآن العظيم، ج1، ص 63.