|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
پرسش و پاسخ های منطق فهم قرآن |
|
|
|
|
 |
|
نمایش پاسخ ...
منظور از تفسير موضوعي آن است كه آيات مختلفي كه دربارة يك موضوع در سراسر قرآن مجيد در حوادث و فرصتهاي مختلف نازل شده، جمع آوري شده تا از مجموع آن نظر قرآن دربارة آن موضوع روشن گردد.
در مورد تاريخچة تفسير موضوعي مي توان به دو ديدگاه اشاره نمود.
الف: در تفاسير گذشته، اگر چه تفسير به اين نام كمتر به چشم مي خورد ولي مي توان مشابه حركت معاصر در تفسير موضوعي را در زمانهاي گذشته نيز جستجو نمود.
ب: اين كه بگوئيم به طور كلي تفسير موضوعي يك اصطلاح مستحدث و پديدة نوظهوري است و ريشه يابي تاريخي آن امر عبثي است.[1] البته تفسير موضوعي را به دو قسم مي توان لحاظ نمود:
1.منظور از تفسير موضوعي قرآن، تفسير تمامي قرآن به روش موضوعي و احصاء تمامي موضوعات اين كتاب مقدّس باشد. بديهي است كه اگر مراد از تفسير موضوعي، همين قسم باشد مي توان گفت كه تاريخچه اين نوع از تفسير مربوط به همين عصر مي باشد. مانند تفسير موضوعي قرآن، اثر آيت الله جوادي آملي.
2. حتي پرداختن به يكي از موضوعات قرآني و نه همة موضوعات آن را بتوان تفسير موضوعي نام نهاد در اين صورت بايد گفت: تفسير موضوعي به معناي فراهم آوردن آيات مشابه (در لفظ و محتوا) و هم مضمون كه مجموع آنها را در يك جا دسته بندي نموده و دربارة آن به بحث و بررسي پرداخته شود، امري است كه سابقة طولاني دارد مثل آيات الاحكام محمد بن صائب كلبي متوفاي 146 هجري قمري.[2]
همچنين اگر پرداختن به يك موضوع از موضوعات قرآني را، تفسير موضوعي بدانيم بايد بگوئيم كه تاريخچة آن حتي به روايات معصومين ـ عليهم السّلام ـ مي رسد. چنانكه در حديث شريفي در اصول كافي، حضرت موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ خطاب به هشام بن الحكم، در موضوع اهل عقل و فهم، استناد به آياتي از قرآن كريم مي كند.[3] و نيز در حديث ديگري در كتاب بحارالانوار از وجود مقدّس پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ كه خطاب به ابن مسعود مي باشد به بررسي چند موضوع با استناد به آيات قرآن مي پردازد.[4] و نيز از جمله علمايي كه در اين موضوع پيشگام بودهاند مرحوم مجلسي است كه در ابتداي هر يك از فصول بحارالانوار، آيات مربوط به آن موضوع را جمع آوري كرده، سپس يك ديد كلي به همة آنها مي افكند و در برخي موارد نظرات مفسران مهم را نقل كرده و در تفسير آن آيات مي كوشد.[5] ولي با اين همه بايد اعتراف كرد كه هر يك از اين كتابها، ناظر به تفسير موضوعي در يك زمينة محدود و معين است و هيچ كدام تفسيري جامع پيرامون تمام يا بيشتر موضوعات مهم قرآني به حساب نمي آيد. امّا در مورد مخالفين و موافقين تفسير موضوعي قرآن، اگرچه احصاء نمودن همة آنها مشكل است ولي از بين مخالفين نظرات سه نفر بيان مي شود كه بر اين روش از تفسير اشكالاتي وارد نموده اند.
1.دكتر سيد محمد باقر حجتي.[6]
2. حميد زنجاني.[7]
3. سيد محمد موسوي خوئيني ها.[8]
عمده دليل مخالفين، اين است كه: اگر جايگاه آيه را در نظر نگيريم و مجرد از ماقبل و مابعد به آن بپردازيم و با آيات ديگري كه آنها هم مجرد از ماقبل و مابعد خود شده، كنار هم قرار دهيم آيا همان معنايي را خواهد رساند كه اين آيه را در ارتباط با طرح كلي و تربيتي قرآن در نظر مي گيريم؟[9]
استاد عبدالكريم بي آزار شيرازي در اين زمينه به مقالة پروفسور عرفان شهيد، استناد مي نمايدكه: توجه به همبستگي آيات سوره در تفسير قرآن، بسيار حائز اهميت است؛ زيرا تجزية آيات قرآن و تفسير هر يك جداي از تمامي آن، بيش از هر چيز براي قرآن زيان آور است.[10]
و از ميان موافقين اين نوع تفسير، نيز سه نفر را نام برده كه خود صاحب تفسير موضوعي در اين عصر مي باشند. البته ادلة موافقين، تفسير موضوعي اين است که اين نوع از تفسير در خود روايات ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ ريشه دارد.
اهم تفاسير موضوعي اين دوره عبارتند از:
1.مفاهيم القرآن، تأليف آيت الله جعفر سبحاني و ترجمة آن با عنوان منشور جاويد قرآن.
2. تفسير موضوعي قرآن، تأليف آيت الله جوادي آملي.
3.تفسير پيام قرآن، آيت الله مكارم شيرازي با همكاري چند نفر ديگر.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1.روش ها و گرايش هاي تفسيري، حسين علوي مهر.
2. تفسير موضوعي قرآن، ج 1، عبدالله جوادي آملي.
3. پيام قرآن، ج 1، ناصر مكارم شيرازي و همكاران.
4. دربارة شناخت قرآن، محمد علي گرامي.
5. منشور جاويد، ج 1، جعفر سبحاني.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك: علوي مهر، حسين، روش ها و گرايش هاي تفسيري، انتشارات اسوه، ص 365.
[2] . ر.ك: همان.
[3] . كليني، الكافي، انتشارات تحقيق علي اكبر غفاري، دارالكتب الاسلامية، ج 1، ص 13.
[4] . مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، چاپ بيروت، ج 74، ص 92، باب 5، حديث 1.
[5] . ايزدي مباركه، كامران، شروط و آداب تفسير و مفسر، انتشارات امير كبير، ص 368.
[6] . ر.ك: كيهان فرهنگي، سال 6، شمارة 1، ص 5.
[7] . زنجاني، حميد، مباني و روشهاي تفسير قرآن، انتشارات وزارت ارشاد، چاپ اول، ص 188.
[8] . مجلة حوزه، قم، دفتر تبليغات اسلامي، شمارة 37 ـ 38، ص 73، مصاحبه با حجة الاسلام سيد محمد موسوي خوئيني ها.
[9] . مجلة حوزه، همان.
[10] . مقالات و بررسيها، دفتر 48 ـ 47، ص 124، مقالة نطق و تكلم در قرآن.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
فهرست برخي از كتابهاي تفسيري شيعه
1ـ تفسير ابن عباس عن الصحابه اثر: عباس بن عبدالمطلب
2ـ تفسير تنوير المقياس من تفسير عبدالله بن عباس اثر: عباس بن عبدالمطلب
3ـ تفسير منسوب به امام حسن (ع)
4ـ تفسير عياشي اثر: ابونصر محمد بن مسعود بن عياشي سمرقندي
5ـ تفسير علي بن ابراهيم قمي اثر: ابوالحسن علي بن ابراهيم بن هاشم قمي
6ـ التبيان في تفسير القرآن اثر: شيخ الطائفه جعفر بن محمد بن حسن بن علي طوسي
7ـ مجمع البيان اثر: امين الدين ابن علي فضل بن حسن بن فضل طبرسي
8ـ جوامع الجامع اثر: امين الدين ابن علي فضل بن حسن بن فضل طبرسي
9ـ روض الجنان و روح الجنان يا تفسير ابوالفتح رازي اثر: حسين بن علي بن محمد بن احمد خزاعي نيشابوري
10ـ منهج الصادقين في الزام المخالفين اثر: ملا فتح الله كاشاني
11ـ تفسير القرآن الكريم معروف به تفسير صدر المتألهين اثر: محمد صدر الدين شيرازي
12ـ تفسير شريف لاهيجي اثر: بهاءالدين محمد بن علي شريف لاهيجاني
13ـ تفسير نور الثقلين اثر: شيح عبد علي بن جمعه عروسي حويزي
14ـ تفسير صافي اثر: ملا محمد محسن فيض كاشاني
15ـ البرهان في تفسير القرآن اثر: سيد هاشم بحراني
16ـ كنز العرفان في تفسير القرآن اثر: شيخ محمد صالح برغاني قزويني حائري
17ـ تفسير منشور جاويد اثر: آيت الله جعفر سبحاني
18ـ تفسير اثني عشري اثر: حسين بن احمد حسيني شاه عبدالعظيمي
19ـ تفسير احسن الحديث اثر: سيد علي اكبر قريشي
20ـ اطيب البيان في التفسير القرآن اثر: حاج سيد عبدالحسين طيب
21ـ تفسير خسروي اثر: عليرضا ميرزا خسرواني
22ـ حجةالتفاسير و بلاغ الاكبر اثر: سيد عبدالحجت بلاغي
23ـ الميزان في تفسير القرآن اثر: علامه سيد محمد حسين طباطبايي تبريزي
24ـ تفسر نمونه اثر: آيت الله مكارم شيرازي و ديگران
25ـ تفسير موضوعي قرآن مجيد اثر: آيت الله عبدالله جوادي آملي
26ـ البصائر اثر: يعسوب الدين رستگار جويباري
27ـ تفيسر آسان اثر: محمد جواد نجفي
فهرست برخي از كتابهاي تفسير اهل سنت
1ـ جامع البيان في تفسير القرآن اثر: ابو جعفر محمد بن جرير الطبري
2ـ الكشاف عن حقائق التنزيل و عيون الاقاويل في وجه التأويل اثر: ابوالقاسم محمد بن عمر الزمخشري مقلب به «جارالله»
3ـ مفاتيح الغيب يا تفسير كبير اثر: ابو عبدالله محمد بن عمر بن الحسين بن الحسن بن علي القريشي الرازي ملقب به فخر الدين رازي
4ـ البحر المحيط اثر: اثيرالدين ابوحيان محمد بن يوسف بن علي بن يوسف بن حيان الاندلسي الغرناطي
5ـ التفسير الكبير اثر: احمد بن عبدالحليم بن تيميه
6ـ مدارك التنزيل و حقائق التأويل اثر: عبدالله ابن احمد بن محمود نسفي
7ـ غرائب القرآن و رغائب الفرقان اثر: نظام الدين الحسن بن محمد بن الحسين الخراساني النيشابوري
8ـ انور التنزيل و اسرار التأويل معروف به تفسير بيضاوي اثر:عبدالله بن عمر بن علي الشيرازي ـ ابو سعيد ابوالخير ناصر الدين البيضاوي
9ـ الدر المنثور في التفسير بالمأثور اثر: جلال الدين ابوالفضل عبدالرحمن بن ابي كهر السيوطي
10ـ تفسير السراج المنير اثر: شمس الدين محمد بن محمد شربيني
11ـ تفسير روح البيان اثر: مولي ابوالفداء اسماعيل حقي بن مصطفي اسلامبولي
12ـ روح المعاني في تفسير القرآن العظيم اثر: سيد محمود آلوسي
13ـ تفسير القرآن العظيم (تفسير المنار) اثر: شيخ محمد عبده
14ـ التحرير و التنوير اثر: شيخ محمد طاهر بن عاشور
15ـ تفسير المراغي اثر: شيخ احمد مصطفي المراغي
16ـ تاج التفاسير احكام الملك الكبير اثر: امام محمد عثمان الميرغني
17ـ صفوة التفاسير اثر: محمد علي صابوني
18ـ تفسير كابلي اثر: مولانا محمود حسن ديوبندي
19ـ البحر الموبر في تفسير القرآن المجيد اثر: ابن العباس احمد بن محمد بن عجيبه
20ـ الجامع لاحكام القرآن اثر: ابن عبدالله محمد بن احمد الانصاري القرطبي
21ـ الجواهر في تفسير القرآن الكريم اثر: شيخ طنطاوي بن جوهري
22ـ في ظلال القرآن اثر: سيد قطب ابراهيم حسين شاذلي
23ـ تفسير الماوردي (النكت و العيون) اثر: ابن الحسن علي بن محمد بن حبيب الماوردي
24ـ تفسير النهر الماد اثر: ابن حيان اندلسي
25ـ اسير التفاسير احكام العلي الكبير اثر: ابيبكر جابر الجزائري
26ـ تفسير البغوي اثر: ابي محمد الحسين بن مسعود الفراء البغوي
27ـ اضواء البيان في ايضاح القرآن بالقرآن اثر: محمد الامين بن محمد المختار الحكيني الشنقيطي
28ـ مواهب الرحمن في تفسير القرآن اثر: عبدالكريم محمد المدرس
29ـ تفسير الشعراوي اثر: محمد متولي الشعراوي
30ـ التفسير المنير اثر: وهبة الزحيلي
31ـ تفسير الحسن البصري اثر: الحسن البصري
32ـ قبس من نور القرآن الكريم اثر: محمد علي صابوني
33ـ تفسير القرآن الكريم اثر: شيخ محمد علي طه الدره
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر در رابطه با تفاسير شيعه:
1ـ دانشنامه قرآن و قرآن پژوهي، بهاءالدين خرمشاهي، ج1، قسمت تفسير.
2ـ طبقات مفسران شيعه، عقيقي بخشايشي.
3ـ مفسران شيعه، دكتر محمد شفيعي.
4ـ الذريعه الي تصانيف الشيعه، آغا بزرگ طهراني، ج4.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر در رابطه با تفاسير اهل سنت:
1ـ طبقات المفسرين، حافظ شمس الدين محمد بن علي بن احمد الداوودي.
2ـ طبقات المفسرين، احمد بن محمد الادنهوي.
3ـ معجم المفسرين من صدر الاسلام حتي العصر الحاضر، عادل نوبهض.
4ـ دانشنامه قرآن پژوهي، بهاءالدين خرمشاهي، ج1، قسمت تفسير.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
1. تفسير در لغت به معناي «برگرفتن نقاب است از چهره،[1] و با اظهار نمودن معني[2] و آشكار ساختن آن است»[3] و در اصطلاح تفسير قرآن، يعني اظهار و آشكار نمودن معني و مقصود آيات و نقاب برداشتن از چهرة آيات قرآني ميباشد، علاّمه طباطبائي ميگويد: تفسير بيان معاني آيات قرآن، و كشف مقاصد و مدلول آيات است»[4]
2. يكي از شئونات مهم و اساسي پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ تفسير و توضيح و تبيين آيات قرآني بوده است، چنانكه در قرآن ميخوانيم «خداوند منّت گذاشت بر مؤمنين، چرا كه در بين آنها رسولي از خودشان برانگيخت تا آيات خداوند را بر آنها بخواند... و كتاب و حكمت را به آنها تعليم دهد»[5] صريحتر از اين آيه، آية ديگري است كه ميفرمايد: «ما ذكر (قرآن) را بر تو نازل نموديم تا آنچه را كه به سوي مردم نازل شده است براي آنها بيان كني»[6].
بيان بدون تفسير امكان ندارد مرحوم علاّمه طباطبائي در ذيل آية فوق ميفرمايد: غرض از نزول قرآن براي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ دو امر است.
1. تبيين آنچه نازل شده براي مردم، زيرا معارف الهي بدون واسطه به دست مردم نميرسد، بلكه لازم است شخصي به عنوان پيامبر، برانگيخته شود تا معارف را به مردم تعليم و وحي را تفسير نمايد غرض اصلي از رسالت پيامبر، و نزول وحي همين است.
2. تفكر در آيات قرآني و وضع و اوضاع پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ و پي بردن به حقانيّت قرآن.[7]
بعد از اين مقدّمه، پاسخ پرسش اين است كه بله، پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ تمام قرآن را تفسير و بيان نمودند، مخصوصاً براي علي ـ عليه السّلام ـ . هر آيه كه نازل ميشد دستور ميداد علي ـ عليه السّلام ـ آن را بنويسد، و مجملات و مشابهات را براي او تفسير ميكرد، و ناسخ و منسوخ را (عام و خاص را...) بيان مينمود، و تمام احكام را از واجبات و مستحبّات و محرّمات را كه مردم براي معاش ومعادشان نياز داشتند، املاء ميفرمود. و علي ـ عليه السّلام ـ مينوشت، تمام آن مطالب، در كتابي به نام «صحيفة جامعه» در زمان خود پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ جمعآوري شد؛[8] منتهي عدّهاي از انتشار آن جلوگيري نمودند، و كتاب مذكور در نزد ائمه ـ عليهم السّلام ـ يكي پس از ديگري و اكنون در نزد امام زمان(عج) موجود ميباشد. شاهد و دليل اين مطلب رواياتي است كه در اين زمينه وارد شده است كه به برخي از آنها اشاره ميشود:
1. علي ـ عليه السّلام ـ به طلحه فرمود: «هر آيهاي كه بر پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ نازل شد با املاء حضرت و نوشتة خودم در نزد من موجود است و همچنين تأويل و تفسير هر آيهاي كه بر پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ نازل شد، و هر حلال و حرامي با حدّ و حكمي، يا چيزي كه امّت به آن نياز دارد، تماماً با املاء رسول وخط خودم... نزد من موجود ميباشد. طلحه ميگويد: عرض كردم هر ريز و درشتي و هر خاص و عامي كه بوده است و يا در آينده تا روز قيامت پيش خواهد آمد، نزد شما مكتوب ميباشد؟ فرمود: بلي و اضافه بر آن هزار باب علم كه از هر باب هزار باب ديگر گشوده ميشود بر روي من گشود... سپس طلحه ميگويد عرض كردم: كه اين قرآن را با تأويل و تفسير و تمام حلال و حرام به چه كي واگذار ميكني و بعد از شما نزد چه كسي خواهد بود؟ فرمود: پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ دستور داد كه بعد از خودم به فرزندم امام حسن و او به برادرش تا ميرسد به دست آخرين وصيّ پيغمبر ـ صلي الله عليه و آله ـ (يعني امام زمان (عج) و او هم همراه دارد تا بر پيغمبر كنار حوض كوثر وارد شود...[9] منتهي عُمر قرآن علي ـ عليه السّلام ـ را كه همراه تفسير و تأويل بود نپذيرفت، چنانكه در روايت ابوذر غفّاري آمده بعد از فوت رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ علي ـ عليه السّلام ـ قرآن را (با تفسير و تأويل آن) جمعآوري نمود، آنچنان كه پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ سفارش نموده بود و آن را به مهاجر و انصار نشان داد. وقتي ابابكر آنرا باز نمود، ديد قرآن همراه با (تأويل و آيندهگويي) و رسوايي عدّهاي همراه ميباشد. عمر از جا پريد، آن را از دست ابابكر گرفت و به علي ـ عليه السّلام ـ برگرداند، و گفت ما را به آن نيازي نيست و علي هم برگشت، آنگاه عمر دستور داد كه زيد بن ثابت قرآن را جمع كند (ولي تفسير و تأويل را از آن حذف نمايد).
در ذيل روايت دارد كه عمر هنگام خلافت از علي ـ عليه السّلام ـ خواست كه آن قرآن را (كه با تفسير است) به او بدهد، حضرت فرمود: هيهات، من خواستم با اين قرآن جامع (تفسير و تأويل) بر شما اتمام حجّت كنم تا در روز قيامت نگوئيد بيخبر بوديم،... آنگاه عمر گفت: زماني فرا ميرسد كه اين قرآن (با تفسير و تأويل آن) در جامعه ظاهر شود؟ علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: بله «اذا قام القائم» آنگاه كه قائم ما (امام زمان (عج)) ظهور نمايد.[10]
2. در روايات اهلسنّت هم وارد شده است كه قرآن علي (كه با املاء پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ بود) مشتمل بر ناسخ و منسوخ، و دارندة تفسير و بيان بود (كه از پيامبر نشنيده بود) لذا آنچه نزد علي ـ عليه السّلام ـ بود تنها متن قرآن نبوده[11] (بلكه همراه با تفسير بوده است)، پس تفسير جامع توسط پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ املاء شده است، ولي خلفاي ثلاث و بعد از آنها دولتهاي اموي و عباسي، از نشر آن جلوگيري نمودند، و جامعة بشريت را از بزرگترين موهبت الهي محروم ساختند.[12]
در پايان قابل ذکر است که: كه ائمه ما ـ عليهم السّلام ـ در فرصتهاي پيش آمده، گوشههايي از تفسير پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ را از قرآن بيان نمودهاند، كه هم اكنون در مجموعههاي تفسيري رِوائي موجود ميباشد مانند تفسير امام حسن عسكري ـ عليه السّلام ـ و تفسير قمي. مؤلف علي بن ابراهيم قمي، (م 307 ه ق). تفسير صافي نوشتة محسن فيض كاشاني (م 1175) و تفسير برهان، از سيد هاشم بحراني (م 1107) و نورالثقلين از عبدالعلي حُويزي و تفسير فرات كوفي و بعضي تفاسير روائي ديگر كه برخي حتي از طريق اهلسنّت هم نقل شده است.[13]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ترجمة تفسير صافي، محسن فيض كاشاني، ج 1، مقدّمه.
2. تفسير نمونه، آيتالله مكارم شيرازي، ج 1، مقدّمه.
3. آشنايي با متون حديث، مهدي مهريزي، ص 62ـ65.
4. مجلة علوم حديث، شماره 3، ص 238ـ262.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك، مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميّه، چاپ نهم، 1370، ج 1، ص 19.
[2] . راغب اصفهاني، مفردات راغب، دفتر نشر الكتاب، چاپ دوّم، 1404، ص 380.
[3] . احمد سيّاح، فرهنگ جامع، تهران، كتابفروشي اسلام، ج 2، ص 304.
[4] . طباطبائي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، دارالكتب الاسلاميّه، چاپ سوّم، 1397 ه ، قرآن، ج 1، ص 2.
[5] . آلعمران/ 164.
[6] . نحل/ 44.
[7] . الميزان، پيشين، ج 12، ص 276.
[8] . محمد بن حسن حرّ عاملي، وسائل الشيعه، بيروت، داراحياء التراث العربي، چاپ چهارم، 1391، ج 1، ص 3، مقدمّه.
[9] . كاشاني، فيض، تفسير صافي، بيروت، مؤسسه اعلمي للمطبوعات، ج 1، ص 42.
[10] . همان، ج 1، 43ـ44.
[11] . همان، ج 1، ص 52، س 13.
[12] . ابن ابي الحديد، شرح نهجالبلاغه، چاپ بيروت، ج 3، ص 15.
[13] . ر.ك، ميبدي، محمد، مجلة علوم حديث، شمارة 3، ص 238ـ262، تفاسير روايي در قرن پانزدهم، ر.ك نخبة التفاسير، لجنة من المحققين، قم، مركز الثقافي للدروس من القرآن، ج 1، ص 4.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
از تفحص در فرمايشات حضرت امام خميني (ره) در رابطه با قرآن كريم، مطلبي كه دال بر وجود مراتب وحي باشد به دست نيامد، آنچه ايشان در اين رابطه فرمودهاند: مراحل و مراتبي از نزول قرآن كريم ميباشد. مثل اينكه فرمودهاند: خداي تبارك وتعالي به واسطة سعة رحمت بر بندگان، اين كتاب شريف را از مقام قرب و قدسي خود نازل فرموده و به حسب تناسب عوالم تنزّل داده تا به اين عالم ظلماني و سجن طبيعت رسيده وبه كسوت الفاظ و صورت حروف درآمده.[1] ونيز در جاي ديگر فرمودهاند:.. قرآن نازلهاي است كه پس از عبور از حجابهاي نور، وارد شده است در ماه مبارك رمضان، آن هم بر قلب مبارك رسول خدا و از آنجا باز تنزّل شده است تا رسيده است به آن جايي كه با زبان گفته مي شود. حالا كيفيت نزول قرآن خود يك شعبه مهم است وكيفيت گرفتن قرآن از وحي الهي و از ملكي كه مامور اين كار است، آن هم يك بحث مهم است كه ما دستمان از آن كوتاه است.[2]
در رابطه با تفسير قرآن كريم نيز امام (ره) آيات را به دو دسته تقسيم ميفرمايند؛ تفسير برخي از آيات كه مربوط به احكام فرعي است، براي همه مفسرين ممكن ميدانند، امّا در رابطه با تفسير برخي ديگر از آيات مثل آيات سورة مباركة حديد و سورة توحيد، ميفرمايند: همين آياتي كه در روايات ما وارد شده است كه براي متعمّقين آخرالزمان وارد شده است مثل سورة توحيد و شش آيه از سورة حديد، گمان ندارم كه واقعيتش براي بشر تا الآن و تا بعدها آن طور كه بايد باشد، كشف بشود... متعمقين آخرالزمان هم به اندازة عمق ادراكشان، بهتر از ديگران فهميدهاند و الا حد قرآن، آن است كه «انما يعرف القرآن من خوطب به؛ قرآن را مخاطبان قرآن ميشناسند.»، اين «يعرف...» اين نحو آيات است، والا بعضي آيات كه مربوط به احكام ظاهريه است و مربوط به نصايح است كه همه ميفهمند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
ـ تفسير سوره حمد، اثر امام خميني (ره) مراجعه شود.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . موسوي خميني، سيد روح الله، آداب الصلوة، تهران، موسسةتنظيم و نشر آثار امام خميني (ره) چاپ وصحافي از سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاداسلامي، چاپ سوّم، 1372، ص184.
[2] . قرآن از ديدگاه امام خميني (ره)، استخراج و تنظيم، معاونت پژوهشي مؤسسة تنظيم و نشر آثار امام خميني (ره)، نشر مؤسسة تنظيم و نشر آثار امام خميني (ره)، چاپ اول، آبان 1375، ص 89.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
در مسئلة تفسير قرآن و معارف آن، هزاران كتاب به رشتة تحرير درآمد. جهت رعايت اختصار، كتابهاي كه بيشتر در دسترس است بيان مي شود:
كتاب هاي تفسيري:
1ـ ترجمة تفسير الميزان؛ سيدمحمد حسين طباطبايي، ترجمه از نوري همداني، (قم: انتشارات بنياد علمي و فكري علامه طباطبايي، 20 مجلّد)
2ـ تفسير نمونه، حضرت آيت الله مكارم شيرازي و ديگران، (تهران، دارالكتب الاسلاميه، 29 مجلد).
3ـ تفسير نور، محسن قرائتي، (قم، مركز فرهنگي درسهايي از قرآن، 7 مجلد).
تفسير موضوعي قرآن:
1ـ پيام قرآن، حضرت آيت الله مكارم شيرازي، (قم، انتشارات نسل جوان، 13 مجلد).
2ـ منشور جاويد، استاد جعفر سبحاني، (قم، انتشارات مؤسسه سيد الشهداء، 12 مجلد).
3ـ تفسير موضوعي قرآن، حضرت آيت الله عبدالله جوادي آملي، (قم، انتشارات اسراء، 6 مجلد).
آن چه در پايان قابل بيان است، اين است که:
فن کلاس داري و کتاب هاي مربوط به آن را بايد زير نظر اساتيد مجرب و متخصص فرا گرفت آن وقت مي توان از کتاب هاي زيادي که در اين راستا نگاشته گشت استفاده نمود و يا معرفي آن را از استاد مربوطه در خواست داشت.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
ميان تفسير شيعه و تفسير اهل سنت، تفاوت جوهري و اساسي مشاهده نميشود، به گونهاي كه هر دو گروه با استفاده از روشها و گرايشهاي گوناگون به تفسير قرآن پرداخته باشند. اما آنچه تفسير شيعه را از تفسير اهل سنت متمايز ميسازد، منابع تفسيري است؛ چرا كه در منابع تفسير، تفاوت عمدهاي ميان شيعه و اهل سنت به چشم ميخورد. در اين نوشتار، با رعايت اختصار منابع تفسيري اهل سنت و شيعه مورد بررسي قرار مي گيرد:
منابع تفسيري اهل سنّت
از آنجا كه اهل سنت، پس از رحلت پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ به امامت ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ يعني شارحان بدون خطاي اسلام و قرآن، اعتقاد نداشتند و به پيروي از خليفه دوم ميگفتند: «حسبنا كتاب الله»؛ «كتاب خدا ما را كفايت ميكند» به ناچار در تفسير قرآن به طور ناقص به منابع زير رجوع نمودند كه هيچ يك به تنهايي براي فهم معارف و معاني بلند قرآن كافي نبود.
1. قرآن كريم[1]: تفسير قرآن به قرآن از مهمترين روشهاي تفسيري است و استفاده از اين روش، مستلزم اطلاع از كلّ قرآن ميباشد. در حالي كه يكي از خلفا هنگام رحلت پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فوت آن حضرت را انكار نمود و گفت: پيامبر هرگز نميميرد. هنگامي كه يكي از صحابه آية «انك ميت و انهم ميتون» را براي او تلاوت كرد، با كمال هنرمندي گفت: من اين آيه را در قرآن نديده بودم.
2. روايات و سنّت پيامبر: مقصود رواياتي است كه در تفسير قرآن وارد شده است و براي تفسير قرآن راهگشا بوده است، متأسفانه از دو طريق به روايات بياعتنايي شده و از آنها محروم شدند. نخست: آنكه قرآني را كه امام علي ـ عليه السّلام ـ جمع كرده بوده و جامع همه روايات تفسيري بود نپذيرفتند. دوم: آنكه با منع كتابت و جمع حديث به مدت يك قرن و نيم عمدة روايات اصيل نبوي نابود و يا تحريف شد و تعداد كمي از آن روايات كه مخلوط با روايات جعلي است باقي مانده است. البتّه نهي خليفه روي دانشمندان شيعه كه از منويات امير مؤمنان پيروي ميكردند، كوچكترين اثري نگذارد.[2]
3. اجتهاد شخصي: هنگامي كه صحابه توضيحي از خود قرآن و يا بياني از پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نمييافتند به جهت آنكه خود عرب بودند و زبان عربي را به تماميت آن ميدانستند، به اجتهاد شخصي متوسل ميشدند، اما آنان از اين نكته غافل بودند كه فهم قرآن در بسياري از موارد، به مسائلي بيش از آن احتياج دارد؛ زيرا كه قرآن مشتمل بر عام و خاص، مجمل و مبيّن، محكم و متشابه و ... است؛ به همين دليل، استنباط مقاصد و مفاهيم قرآن از لابلاي اين مشكلات احتياج به علم ويژهاي دارد كه بيشتر آنان كه قرآن را از پيامبر اكرم فرا گرفته بودند، بدان آشنايي كامل نداشتند.
نكته قابل توجه اينكه اجتهاد آنان در راستاي قرآن نبود و بر اساس مبانياي بود كه گاهي در مقابل نص قرآن و سنت اجتهاد ميكردند، قياس، استحسان و... نمونههايي از اجتهاد آنها است. اين نوع اجتهاد، نفي ولايت ائمه ـ عليهم السّلام ـ اكتفا به قرآن و ردّ قرآن امام علي ـ عليه السّلام ـ را بدنبال داشت.
4. نظريات صحابه: ابن كثير در مقدمه تفسير خود ميگويد: هرگاه تفسير قرآن را در قرآن و سنت نيافتيم، به نظريات صحابه مراجعه ميكنيم؛ زيرا آنان از قرايني برخوردار بودهاند كه ما از آنها محروميم، خصوصاً، بزرگان صحابه كه داراي فهم كامل و علم صحيح و عمل صالح بودهاند[3]». بديهي است شرايطي كه ابن كثير براي بزرگان صحابه ذكر كرده است (داراي فهم كامل و علم صحيح و عمل صالح) اگر در موردي از صحابه صدق نمايد، نظرية آن يك نفر قابل قبول خواهد بود[4]. البته نبايد فراموش كرد كه آيات زيادي از قرآن و روايات نبوي در كتب معتبر اهل سنت در ردّ و انحراف عدهاي از صحابه وارد شده است و كتابهاي زيادي در اين زمينه نوشته شده است تا آنجا كه صحابه يكديگر را ردّ و تكفير نموده و به روي همديگر شمشير كشيده و يكديگر را كشتند. بنابراين علاوه بر آيات و روايات، عقل سليم در اينجا حكم ميكند كه تمامي صحابه قابل اعتماد نبودهاند و كلامشان مورد قبول نبوده و نيست.
5. اخبار اهل كتاب: از جمله حوادثي كه بعد از رحلت پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ پيش آمد، منع كتابت و جمعآوري حديث بود؛ خليفه دوم اصحاب را از نوشتن و نقل حديث منع كرد و در مقابل دستور داد كه دانشمندان اهل كتاب به نام «قَصاص» (قصهگو) براي آنها قصههاي كتابهاي تحريف شده را نقل نمايند، بدين جهت بسياري از اصحاب، جهت تكميل معلومات خود در زمنية حوادث تاريخي در قرآن كريم، به اهل كتاب مراجعه ميكردند. و با توجه به وقوع تحريف در تورات و انجيل و پديد آمدن مطالب جعلي در اخبار يهوديان و مسيحيان، ميتوان به خطر بزرگي كه از اين طريق تفسير قرآن و به تبع آن دين اسلام را تهديد ميكرد، پي برد[5]. مطالب تحريف شدة عهدين، نسبتهاي ناروا به خدا مانند جسم بودن، دست و پا داشتن، نسبت دادن گناه به پيامبران و ... در كتب تفسيري اهل سنت از جمله موضوعاتي است كه دستاويزي براي دشمنان خدا نظير سلمان رشدي شده است.
در حالي كه پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمودند: اهل كتاب را (در گفتارشان كه نميدانيد حق است يا باطل) نه تصديق كنيد و نه تكذيب و بگوييد: به خداي يكتا و آن چه بر ما نازل شده است، ايمان آورديم[6]. به منظور آگاهي بيشتر به منابع اهل سنت مراجعه نماييد[7].
6. اشعار و ابيات جاهليت عرب[8]: خليفة دوم تأكيد داشت كه در فهم قرآن به اشعار عرب، مراجعه شود، ذهبي نقل ميكند كه (خليفه دوم ميگفت: ديوان خود را حفظ كنيد، تا گمراه نشويد. (اطرافيان) گفتند: ديوان ما چيست؟ گفت: شعر جاهليت زيرا تفسير كتاب شما و معاني گفتارتان در آن موجود است[9].
منابع تفسيري شيعه
تفسير شيعه، از دو منبع اصيل قرآني تغذيه نموده است: 1. ميراث غني و معارف ارزشمند اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ 2. اجتهاد بر اساس روشهاي اتخاذ شده از ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ از آنجا كه شيعه معتقد به عصمت امامان است، آنان را از گناه و خطا مبرّا ميشمارند و مفسران شيعه، هر دو منبع مذكور را نشأت گرفته از معصومين ـ عليهم السّلام ـ مي دانند؛ از اين رو تفسير شيعه در مقايسه با ديگر تفاسير، از امتياز و خصوصيتي برتر برخوردار و متمايز است. بنابراين اقوال و آراي صحابه، تابعين و ديگر مفسران، نزد شيعه فاقد حجيت است و مفسر را از اجتهاد مستغني نميسازد؛ چنانكه مفسر هرگز در برابر نصوص و ظواهر معتبر كلام پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و امامان معصوم ـ عليهم السّلام ـ به خود اجازة اجتهاد نميدهد.
در مورد منبع اول، يعني خود قرآن اختلافي بين سني و شيعه وجود ندارد. اكثريت علماي شيعه، خود قرآن را نخستين منبع و مأخذ در تفسير قرآن مي دانند. زيرا تفسير قرآن به قرآن به وسيلة خود ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ انجام گرفت و چون اعمال آنها به عنوان سنت براي ما حجيت است، شيعه هم از اين طريق پيروي نموده است.
دربارة تفسير شيعه و اهل سنت، واقعيتي را نميتوان انكار كرد و آن اينكه علماي شيعه تفسير قرآن را با احتياط بيشتر مورد بحث و مطالعه قرار دادهاند. مهمترين دليل آن هم تأكيد امامان معصوم ـ عليهم السّلام ـ مبني بر دور ماندن آنان از ورطهاي بوده كه بسياري از دانشمندان اهل سنت، به دليل دور بودن از سنّت قطعي، بدان كشانده شدند.
ائمه ـ عليهم السّلام ـ پيروان خود را از بازي با قرآن و سنجش كلام خدا با معيارهاي محدود عقل بشري و نسبت دادن هر سخني به خدا تحت عنوان تفسير قرآن بر حذر داشتهاند. از سوي ديگر، شيعه در مدت طولاني حضور ائمه ـ عليهم السّلام ـ به علّت دسترسي به واقعيت شريعت و تفسير حقيقي و قطعي آيات توسط آنان، خود را از اجتهاد شخصي، بينياز مي دانستند. اين دو عامل و در كنار آنها فشارهاي سياسي كه آنان را به استتار و پنهانكاري (تقيّه) واميداشت، موجب شد كه روند نگارش قرآن نزد شيعه به كندي انجام گرفته، سير تحولات علم تفسير و علوم قرآني و طبقات مفسران به نحو ديگري شكل گيرد.
در دوران غيبت حضرت ولي عصر (عج) به دليل نياز ضروري به تفسير قرآن و عدم دسترسي به امام معصوم ـ عليهم السّلام ـ شتاب حركت علمي شيعه در زمينههاي نامبرده، چشمگير بودن و گرايش به تفسير و علوم قرآن، شتاب بيشتر گرفت و در قرن اخير به اوج خود رسيد[10].
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. دكتر صبري المتولي، منهج اهل سنة في تفسير القرآن الكريم، (قاهره، زهرا، الشرق، بيتا).
2. شيخ سالم الصفار، نقد منهج التفسير و المفسرين المقارن، (بيروت، دارالهادي، چ اول، 1420 هـ ق).
3. محمد علي رضايي اصفهاني، درآمدي بر تفسير علمي قرآن، (تهران، اسوه، چ اول، 1375) ص 87 - 88.
4.عباسعلي عميد زنجاني، مباني و روشهاي تفسير قرآن، (تهران، سازمان چاپ و انتشارات،چ چهارم، 1379)ص53- 92.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك: عميد زنجاني، عباسعلي، مباني و روشهاي تفسير قرآن، تهران، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ چهارم، 1379، ص 53 و 54.
[2] . ر.ك: سبحاني، جعفر، فروغ ابديت، قم، دفتر تبليغات اسلامي، چاپ هشتم، 1372، ج 2، مقدمه.
[3] . ابن كثير، تفسير قرآن. ج 1، ص 3.
[4] . عميد زنجاني، عباسعلي، مباني و روشهاي تفسير قرآن، ص 53 - 66.
[5] . همان.
[6] . بخاري، صحيح، ج 6، باب التفسير، ص 25.
[7] . ر.ك: الاسرائيليات و اثر مافي التفسير، ص 120، و احمد امين، فخرالاسلام، ص 201، و ابوريّه، اضواءٌ علي السنه المحمديّه، ص 110.
[8] . ر.ك: عميد زنجاني، عباسعلي، مباني و روشهاي تفسير قرآن، ص 53 - 66 .
[9] . ذهبي، التفسير و المفسرون، ص 74.
[10] . عميد زنجاني، عباسعلي، مباني و روشهاي تفسير قرآن، ص 89 - 92 با تلخيص.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
قرآن نازل شد تا همة انسانها از ظلمات جهل و ناداني به سوي نور رهنمون گردند.[1] همو رحمتي است از طرف خداي رحيم بر مؤمنين[2] كه به آن عاملاند. در عين حال براي بدكاران ترس و هشدار را به همراه آورده است.[3] كتابي است كه در آن هرچه موجب سعادت و شقاوت انسانها است آورده شده[4] و جز پاكان كسي به حريم آن راه پيدا نميكند.[5] پس براي دستيابي به اين شفاي امراض قلب[6]، هم درون را بايد پاك كرد و هم به پاكان واقعي كه در واقع صاحبان اصلي قرآن هستند، توسل جست و دامن آنها را گرفت تا بهرهاي از قرآن برد.
پيامبر و اهل بيت ـ عليهم السلام ـ و علماء دينشناسي كه از چشمه جوشان دانش آنان خود را سيراب كردهاند و در واقع ادامه دهندگان راه آنان و ناشران علوم ايشان و نوّاب عام امام زمان ـ عجل الله تعالي فرجه شريف ـ هستند، وظيفة تفسير و تعليم معارف و علوم قرآن را به عهده دارند.
1ـ پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بيان كننده و مفسر قرآن:
خداوند متعال تبيين و تفسير را در چندين آيه از قرآن، از وظائف پيامبر شمرده و فرموده: ما قرآن را نازل كرديم تا آن را بر مردم بيان و تفسير نمايي.
«و أنزَلنا إلَيكَ الذِّكرَ لِتَبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إلَيهِم[7]؛ بسوي تو قرآن را نازل كرديم تا آن را بر آنها تفسير و تبيين كني.»
از طرفي در قرآن، خداوند متعال اطاعت از پيامبر را قرين اطاعت خويش شمرده[8] و فرموده که از امر و نهي او پيروي كنيد. [9]
بنابراين يكي از وظايف پيامبر، تبيين و تفسير قرآن است و بر مردم نيز واجب است در قول و عمل از او اطاعت كنند.
2ـ امامان رهبران جامعه و مفسران قرآن:
امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ قرآن را تفسير ميكردند[10] و از ديگران نيز ميخواستند كه از آنها در مورد هر مسئلهاي و مطلبي كه ميگويند شاهدي از قرآن بخواهند.
پيامبر گرامي اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود به اهل بيت من چيزي را (به گمان خود) نياموزيد چرا كه آنها آگاهترين مردم هستند.[11]خدا در قرآن راسخون در علم را به عنوان افرادي كه علم و دانش در وجودشان استقرار يافته و ريشه دوانده معرفي كرده است. و در تفسير برهان بيشتر از 11 روايت نقل كرده كه راسخان در علم پيامبر و اهل بيت او هستند.[12]
قرآن ميفرمايد: فَاسْئَلوُا أهلَ الذِّكرِ ...[13] ؛ از اهل ذكر سؤال كنيد.» از امامان معصوم نقل شده كه منظور از اهل ذكر ما اهل بيت هستيم و در كتاب كافي 9 روايت در اين مورد ذكر شده است.[14] در جاهاي ديگر قرآن «الذكر» را به عنوان قرآن معرفي كرده[15] و بدين ترتيب اهل بيت ـ عليهم السلام ـ اهل قرآن خواهند بود كه در تفسير قرآن بايد به اهل آن رجوع كرد.
3ـ علماء دينشناس مخالف هوي و هوس، ناشران علوم ائمه ـ عليهم السلام ـ و مفسران قرآن:
امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ همواره مردم را به علماء دينشناس كه علم خود را در عمل به اثبات رسانده بودند ارجاع ميدادند[16] و ميفرمودند اگر اينها نباشند دين كهنه ميشود و از بين مردم ميرود[17].
به عنوان نمونه از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل شده كه در مورد زرارة كه يكي از ياران عالم و با وفاي حضرت بود، فرمودند: «(خطاب به مردم) هرگاه حديثي را خواستيد به او رجوع كنيد.»
امام صادق ـ عليهالسلام ـ و امام زمان ـ عج الله تعالي فرجه الشريف ـ نيز طبق حديثي مردم را به علماء دينشناسي كه عامل به علم خويش هستند، ارجاع داده و بر آنها واجب دانسته از آنها استفاده كنند.
خدا نيز وظيفة تبيين و تفسير كتاب خويش را بر عهدة عالمان نهاده[18] و فرموده:
«و خدا پيمان گرفت از آنان كه كتاب به آنها داده شده (عالمان) كه حقايق كتاب آسماني را براي مردم بيان كنيد و كتمان نكنيد.»[19]
نتيجه اين كه معصومين ـ عليهم السلام ـ و علماء دينشناس وظيفه تبيين و تفسير قرآن را به عهده دارند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ تفسير تسنيم، آيتالله جوادي آملي، ج 1، ص 31 الي 241.
2ـ آموزش عقايد، مصباح يزدي، ج 2-1، ص 204 الي 378.
3ـ قرآن در اسلام، علامه طباطبايي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ابراهيم/ 1، فرقان/ 1، مدثر/ 36.
[2] . يونس/ 57.
[3] . شوري/ 7.
[4] . نحل/ 89.
[5] . واقعه/ 79.
[6] . يونس/ 57.
[7] . نحل/ 44.
[8] . نساء/ 59.
[9] . حشر/ آيه 7.
[10] . حر عاملي، وسائلالشيعة، داراحياءالتراث العربي، 1391 هـ . ق، ج 1، ص 291، باب 23 و ج 1، ص 327، باب 39.
[11] . كمالالدين و تمام النعمه، ص 253، باب 23.
[12] . به نقل از قرشي، سيد علي اكبر، قاموس قرآن، دارالكتب الاسلامية، چاپ ششم، 1372، ج 3، ص 88.
[13] . نحل/ 43 و انبياء/ 7.
[14] . ر.ك كليني، محمد بن يعقوب، كافي، تحقيق علي اكبر غفاري، دارالكتب الاسلامية، چاپ سوم، 1388هـ ق، ج 1، ص 210-212 .
[15] . حجر/ 19.
[16] . ر.ك حر عاملي، وسائل الشيعة، ج 18، ص 104 و 105.
[17] . ر.ك همان، ص 103.
[18] . ر. ك جوادي آملي، عبدالله، تفسير تسنيم، نشر اسراء، چاپ سوم، 1381، ج 1، ص 132.
[19] . آل عمران/ 187.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
براي روشن شدن بحث، لازم است اول واژه اسرائيلي معنا شود و سپس پيرامون تاريخچه و زمينههاي پيدايش و علت ورود اسرائيليات در تفسير بحث و بررسي شود.
1. بررسي واژه: اسرائيليات جمع اسرائيليه، و به داستان يا حادثهاي كه از منبع اسرائيلي روايت شود اطلاق ميگردد.[1] شايان ذكر است كه اين واژه داراي معناي گسترده بوده و مشتمل بر آنچه كه داراي صبغة يهودي و مسيحي است ميشود و اطلاق آن بر هر دو فرهنگ از باب تغليب است.[2]
2. تاريخ و پيدايش آن در قرآن: زمان ورود اسرائيليات در تفاسير آنگونه كه در روايات آمده است از زمان پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ ميباشد و از طرف پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ نهي شده است.[3] امّا گسترش اين مسئله از زمان خليفه دوم ميباشد زيرا خليفه دوم از يك سو، صحابه را از نگارش و نقل احاديث پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ نهي ميكند و آنان را با روشهاي گوناگون از قبيل تهديد، حبس، تبعيد و ضرب از نقل هرگونه سخن باز ميداشت.[4] و از سوي ديگر، ميدان را براي عدّهاي از قصهخوانان يهودي و مسيحي باز ميدارد.[5]
3. علل و عوامل پيدايش اسرائيليات:
الف. از جمله زمينههاي پيدايش و نفوذ اسرائيليات و انديشههاي اهل كتاب و گسترش آن به ويژه يهوديان در ميان جمعيت مسلمين و فرهنگ آنان، كوچ يهود و نصاري به سوي جزيرة العرب و هم جواري مسلمانان با آنان در مدينه است.
ب: عظمت علمي اهل كتاب: هيبت ديني يهود و نصاري كه پشتوانه فرهنگي آنان به حساب ميآمد سبب شده تا اعراب جاهلي كه از آن پشتوانه بيبهره بودند، آنان را برتر از خود بپندارند. آگاهيهاي وسيع يهود و نصار از تاريخ و دانستن داستانهاي شگفتانگيز، عامل مهمي در برتري آنان بر اعراب جاهلي بوده است.[6]
ج: وجوه اشتراك متون ديني يهود با قرآن: چه بسا وجود يكسري مشتركات با قرآن خود زمينه بهرهگيري مسلمين را فراهم ميساخت. قرآن كريم همانند تورات بسياري از قضايا و تاريخ پيامبران و امتهاي پيشين را بيان نموده است. همچنانكه موارد مشابه بين قرآن و انجيل به ويژه دربارة حضرت عيسي ـ عليه السّلام ـ وجود دارد. و چون شيوه قرآن كريم در نقل داستانها بر اين است كه به گزيدهاي از نكتههاي مهم و مفيد در بيان مقصود و هدف بسنده ميكند. ولي مفسران پيشين براي اينكه داستاني كامل و جامعه ساخته شود، روايات غير مفيد را نيز به عنوان شأن نزول به آيات قرآن ضميمه كردند.[7]
خلاصه: ناتواني خلفا در پاسخگوئي به مسائل ديني مردم، آزادي عمل قصهخوانان اهل كتاب و تشويق آنان از سوي دولتمردان از يك سو، و ناآشنايي دستاندركاران حكومت بعد از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ نسبت به مبدأ و معاد، كنار ماندن اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ از حكومت و اجتماع از سوي ديگر، همگي زمينه لازم را فراهم آوردند تا افرادي چون تميم داري و كعب الاحبار كه روح و جان آنان از عقايد تحريف يافته نصراني و يهودي سيراب بود، با دانستههاي خرافي خود به خواستههاي طالبان دانش پاسخ بدهند. و چون آنها خطري براي قدرت و خلافت به حساب نميآمدند عضوي از اعضاي دستگاه قدرت محسوب شوند.
هم چنين كينهتوزي و سوءنيت يهود نسبت به اسلام و مسلمانان يکي ديگر از علل ورود اسرائيليان در روايات و تفسير ميباشد. زيرا آنان قبل از ظهور اسلام در شهر مدينه از موقعيّت اجتماعي و اقتصادي قابل توجهي برخوردار بودند. پس از اقامت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ در مدينه احساس خطر جدي كردند، و در حقيقت موقعيت خود را دست دادند. (يهودياني كه سختترين دشمنان بودند براي رسيدن به هدفهاي خود به نيرنگ و فريب متوسل شده و در ظاهر به آيين اسلام روي آوردند. و نيت و مقاصد خود را در وراي آئين خويش پنهان داشتند، تا از اين طريق نيرنگ خود را بر ضد مسلمانان جامة عمل بپوشانند. زيركترين و حليهگرترين آنان، كعب الاحبار، وهب بن منبّه و عبدالله بن سلام و... بودند كه به جعل و دسّ در روايات نبوي پرداختند.[8] قرآن كريم قوم يهود را سرسختترين دشمن مسلمانان معرفي كرده، اهل ايمان را نسبت به نيرنگها و نقشههاي شوم آنان هشدار ميدهد. «لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا» مسلماً دشمنترين مردم نسبت به مؤمنان را يهود و مشركان خواهي يافت.
5. نفوذ اسرائيليات در كتب تفسير: ميزان اثرپذيري تفاسير اهل سنت به دليل اعتماد بيشتر آنان به دانشمندان اهل كتاب و راويان متأثر از آنان، به مراتب بيشتر از تفاسير شيعه است. تفسير اهل سنت، در آغاز، از گفتههاي عالمان يهودي و مسيحي تازه مسلمان، همچون عبدالله بن سلام، كعب الاحبار، وهب بن منبّه، تميمداري و ابن جريح تغذيه گرديده است، امّا شيعه نه تنها متأثر از اين فرهنگ بيگانه نشد بلكه در برابر اين تهاجم فرهنگي ايستادگي كرد.[9]
نتيجهگيري:
1. متأسفانه در اثر خوشباوري برخي از مفسرّان و مورّخان مسلمان، بيشترين روايات اسرائيلي به منابع تفسيري و تاريخي اهل سنّت نفوذ كرده و در اثر غفلت و سهلانگاري دانشمندان شيعي، به بعضي از منابع تفسيري شيعه نيز راه يافته است.
2. دانشمندان و محقّقان به نام شيعي، به خاطر توجه خاص و اعتماد به سيرة معتبر قولي و عملي اهلبيت پيامبر ـ عليهم السّلام ـ به ندرت در دام راويان اهل كتاب و روايات آنان گرفتار آمده، و لذا كمترين روايات اسرائيلي را در تفاسير خود آوردهاند.
3. با مطالعه دقيق در اسناد روايات تفسيري و نمونههاي اسرائيليات ارائه شده، اين حقيت آشكار ميگردد كه در تمامي كتب، كم و بيش ردّ پاي برخي از دانشمندان اهل كتاب يا متأثر از آنان ديده ميشود. به عنوان نمونه ميتوان به تفسير الدرّ المنثور، جلالالدين سيوطي، و جامعالبيان طبري مراجعه نمود. ضمناً براي يافتن مصاديق اسرائيليات در تفسير آيات به كتابهاي نظام حقوق زن در اسلام، استاد شهيد آيتالله مطهري، جنايات و تاريخ، استاد سيد جعفر شهيدي و تفسير الميزان در تفسير سورههاي ابراهيم و صافات پيرامون ذبيحالله كه اسماعيل است نه اسحاق مراجعه نمود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. التفسير و المفسرون، محمدحسين ذهبي، قاهره، دارالكتب الحديثه، 1381 ق، 1961 ميلادي.
2. پژوهشي در باب اسرائيليات در تفاسير قرآن، دكتر محمد تقي ديّاري، دفتر پژوهشي و نشر سهروردي. 3. تاريخ سياسي اسلام، رسول جعفريان، چاپ اوّل، تهران.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . دروزه، محمد عزه، اسرائيليات في التفسير و الحديث، دمشق، في دارالايمان، 1405 ق، ص 204.
[2] . معرفت، التفسير المفسرون، ج 1، ص 165.
[3] . جعفريان، رسول، تاريخ سياسي اسلام، تاريخ خلفا، ج 2، ص 87 به بعد.
[4] . اضواء علي السنة المحمديه، ص 46.
[5] . همان، ص 150.
[6] . تاريخ سياسي اسلام، ج 1.
[7] . الميزان، ج 13، ص 291 ـ 292.
[8] . اضواء علي السنة المحمديه، ص 145.
[9] . حضرت اميرالمؤمنين در برخورد با قصهخوانان در مورد حضرت داود فرمود: كسي كه داستان حضرت داود ـ عليه السّلام ـ را به شيوة داستان سرايان روايت كند، صد و شصت تازيانه بر او مينوازم و اين مقدار، حدّ دروغ بستن بر پيامبران است. دروزه، محمد عزه، الاسرائيليات في كتب التفسير و الحديث، دمشق، لجنة النشر في دار الايمان، چاپ دوم، 1405، ص 204، از حضرت علي ـ عليه السّلام ـ روايت شده كه فرمود: اگر كسي بگويد كه داود زن «اوريا» را تزويج كرد بايد بداند كه من دربارة او دو حدّ جاري كرده و تازيانه ميزنم يكي براي اهانت به نبوت و ديگري طبق قانون اسلام. تفسير مجمعالبيان، ج 21، ص 92، اسفند ماه 58.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
قرآن كتاب هدايت بشر از ظلمات به سوي نور و شفاء قلوب مؤمنان است و ارتباط با اين كتاب الهي به صورت تلاوت، تفسير و... زمينهساز عمل به دستورات آن ميباشد، مطالعه در زمينه تفسير قرآن حداقل به دو صورت امكانپذير است:
الف: مطالعه تخصصي؛ ب) آشنايي با معارف قرآن.
الف) مطالعة تخصصي: براي مطالعة تخصصي در زمينة قرآن و تفسير انسان محتاج يادگيري علومي است كه در كتب تفسير و روشهاي تفسيري ذكر شده است از قبيل:
1. ادبيات عرب شامل صرف، نحو، بلاغت و علم لغت.
2. علوم قرآني مانند اسباب نزول، محكم و متشابه، ناسخ و منسوخ، وجوه اعجاز قرآن، مكي و مدني و علم قرائت.
3. علم كلام؛ 4. علم فقه؛ 5. علم اصول؛ 6. علم رجال و درايه؛ 7. علوم تجربي؛ 8. علوم انساني؛ 9. علم الموهبة (طهارت روحي مفسر).
علاوه بر اين، از منابع تاريخي، روايي و عقل برهاني، نيز بايد بهره برد. علل نيازمندي به اين علوم و استفاده از اين منابع در كتب روشهاي تفسيري بحث شده است.[1] بديهي است براي مطالعه تخصصي انسان بايد در مراكز تخصصي آموزش و تفسير قرآن، تحصيل نمايد. از قبيل مركز آموزش تخصصي تفسير و علوم قرآن حوزه علميه قم و ديگر مراكز تخصصي، پژوهشي دانشگاهي و حوزوي همانند رشته ي علوم و قرآن در دانشگاه.
ب: آشنايي با معارف قرآن
مطالعه تفسير قرآن با اين ديدگاه بدين صورت پيشنهاد ميشود:
1. تلاوت زياد قرآن به صورت ترتيل و با تدبّر.
2. مطالعه كتب لغت قرآن از قبيل قاموس قرآن نوشته آقاي قرشي و التحقيق في كلمات القرآن كالكريم نوشتة آقاي حسن مصطفوي.
3. مطالعه كتب مربوط به تجزيه، تركيب و بلاغت قرآن مانند: «الجدول في اعراب القرآن و صرفه و بيانه» نوشتة محمود صافي و كتاب «اعراب القرآن» نوشتة محيي الدين الدرويش.
لازم به ذكر است، مطالعه ادبيات عرب در حد نياز توصيه ميشود و نبايد انسان را از هدايتهاي قرآني دور كند.
4. استفاده از كتب معجم الفاظ قرآن مانند المعجم المفهرس نوشتة محمد عبدالفؤاد باقي.
5. مطالعه كتب تفسيري فارسي
الف: كتب تفسير ترتيبي مانند تفسير نمونه، آيت الله مكارم شيرازي؛ تفسير نور: آقاي قرائتي؛ تفسير راهنما: آقاي هاشمي رفسنجاني؛ ترجمه تفسير الميزان: علامه طباطبايي، مترجم: آقاي موسوي همداني؛ تفسير تسنيم: آيت الله جوادي آملي.
ب: كتب تفسير موضوعي از قبيل:
1. پيام قرآن، آيت الله مكارم شيرازي و همكاران؛ منشور جاويد قرآن، آيت الله سبحاني؛ تفسير موضوعي قرآن کريم، آيت الله جوادي آملي.
6. يادداشت و فيشبرداري از مطالعات انجام شده
7. ارايه اين مطالب براي استفاده ديگران در كلاسهاي قرآن و سخنراني.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. روش شناسي تفسير قرآن، اثر علي اکبر بابايي و ديگران.
2. تفسير تنسيم، ج1، اثر استاد جوادي آملي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر. ك: بابايي، علي اكبر و ديگران، روششناسي تفسير قرآن، پژوهشكده حوزه و دانشگاه و سازمان مطالعه و تدوين علوم انساني دانشگاهي، انتشارات سمت، چاپ اول، سال 1379؛ عميد زنجاني، عباسعلي، مباني و روش هاي تفسير قرآن.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
نصر حامد ابو زيد، يكي از دانشمندان معاصر مصري و داراي دكتري در رشته زبان و ادبيات عرب از دانشكده ادبيات دانشگاه قاهره است، عنوان رساله وي در اين مقطع "تاويل قرآن در نزد ابن عربي" بود.
وي در سال هاي (8_1977م) در دانشگاه پنسيلوانيا در آمريكا به تدريس پرداخت، در اين مدت با هرمونتيك آشنا شد، در سال هاي (9_1985م) استاد مهمان دانشگاه "اوراكا" در ژاپن بود، در آن جا تحت تاثير افكار پرفسور "توشي هيكو ايزوتسو" قرار گرفت. ابو زيد در نظريه اش درباره وحي به اين مطلب اشاره كرده است. وي هم اكنون در دانشگاه "ليدن" در كشور "هلند" مشغول است.
او از ناحيه دو نفر از دانشمندان مصري (محمد بلتاجي حسن و اسماعيل سالم عبدالعادل) تكفير شد. علت تكفير او، دشمني شديد با نصوص قرآن، سنت و دعوت به كنار گذاشتن آنها، و دشمني همواره او با شافعي و ديدگاه هاي اسلامي و قائل بودن او به اين كه اسلام دين عربي است و...بود.
از آن جا كه بيان و تحليل همه آرا و انديشه هاي "ابو زيد" درباره قرآن از حوصله اين پاسخ خارج است، تنها به برخي از آراي او اشاره مي شود:
1. او معتقد است قرآن كريم يك متن است، لذا شناخت و مفهوم آن، تابع ويژگي هاي نصوص بشري است. خداوند اراده كرده با زبان آدميان سخن بگويد، به زبان فرشتگان، چنين متني تابع قوانين بشر است و نمي توان پاره اي از اين قواعد را از روي سليقه شخصي يا به دليل تقدس قرآن ناديده گرفت!
2. قرآن يك اثر ادبي و هنري است، لذا پيش از آن كه به دنبال ابعاد اجتماعي، فقهي، كلامي و عرفاني قرآن برويم، بايد در پي جنبه ادبي و هنري قرآن باشيم.
3. قرآن حادث است نه قديم، تعبير "لوح محفوظ" در آيات قرآن نشان از قدم و ازليت نص قرآني ندارد، بنابراين، مفهوم ازليت قرآن جز اعتقادات اسلامي نيست و بايد "لوح محفوظ" كه در قرآن ذكر شده، همانند كرسي، عرش و امثال آن، به معناي مجازي تفسير كرد نه تفسير ظاهري.
4. در وحي بر پيامبر اكرم _ صلي الله عليه وآله _ جبرئيل كلمات را بر پيامبر ابلاغ نكرده، لذا قرآن در عين اين كه وحي است كلام ملفوظ آن از جانب پيامبر است و الفاظ قرآن عين كلام الهي نيست.
5. به كارگيري اصول هرمونتيك در فهم و تفسير قرآن كريم! و ...
در پاسخ به نظرات ياد شده، توجه به چند نكته لازم است.
1. مفهوم به محتوا و كلمات قرآن از جانب خداوند متعال است.
2. قرآن كريم _ هيچ گاه عقيده باطل و خرافي كه فرهنگ زمان نزول بوده، نپذيرفته و اگر نقل كند، حتما بطلان آن را تذكر داده است و اصولا قرآن مجيد _ هيچ سخن باطلي را نقل نمي كند، مگر بطلان آن را يادآور مي شود.[1]
3. گرچه الفاظي هم چون "لوح محفوظ"، "كرسي"، "عرش"، "قلم" و ... كه در قرآن ذكر شده، به معناي مادي نيست، ولي نمي توان آن ها را به گونه اي معنا كرد كه لازمه آن، واقعيت نداشتن اين مفاهيم باشد.
4. گرچه خداوند به زبان انسان ها سخن گفته، ولي در فهم آن تنها رعايت قواعد بشري كافي نيست، بلكه بايد به گوينده آن( خداوند) صفات او مانند حكيم بودن و احكام ضروري عقل هم توجه نمود.
5. قرآن يك كتاب جامع است، نبايد تنها به يك جهت آن توجه نمود و از ديگر ابعاد آن غافل بود، لذا قرآن از همه جهات معجزه است.
6. موضوع حادث يا قديم بودن قرآن در زمان خلفاي بني عباس مطرح بوده است. اشاعره طرفدار قديم بودن قرآن بودند، و معتزله طرفدار حدوث آن، اگر منظور از كلام الله محتوا و مضمون آن است، به طور قطع قديم است، يعني هميشه در علم خدا بوده و علم بي انتهاي پروردگار هميشه به آن احاطه داشته است و اگر منظور، اين الفاظ و كلمات است كه بر پيامبر اكرم _ صلي الله عليه وآله _ نازل شده، بدون شك حادث است![2]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ر. ك: بازتاب فرهنگ زمانه در قرآن كريم، مجله بينات، سال دوم، ش1، بهار 74، ص90، موسسه امام رضا.
2. ر.ك: عباسعلي عميد زنجاني، مباني و روش هاي تفسير قرآن، فصل هفتم، سازمان چاپ انشارات فرهنگ و ارشاد اسلامي، چاپ چهارم، 1379س.
3. شيخ حر عاملي، وسائل الشيعه، قم، موسسه آل البيت، الطبقه الثانيه، 1414 ق، ج6، ص177.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ک: كريمي نيا، مرتضي، آراء و انديشه هاي دكتر نصر حامد ابو زيد، ص94، و نصر حامد ابو زيد، نقد الخطاب الديني، ص206، و نصر ابو حامد زيد، مفهوم النص، ص10، و مجله كيان، سال10، مهر و آبان 79، ش54، ص8 به بعد.
[2] . ر.ک: عميد زنجاني، عباسعلي، مباني و روش هاي تفسير قرآن، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامي، چاپ چهارم، 1379ش. ايازي، سيد محمد علي، قرآن و فرهنگ زمانه، تهران، انتشارات كتاب مبين، چاپ اول، 1378ش.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
مقصود از روش تفسيري، مستند و يا مستنداتي است كه مفسران در فهم و تفسير آيات قرآن از آن بهره گرفتهاند كه از آن ميتوان به «منهج تفسيري» نيز تعبير كرد. در بعضي از اصلاحات به گرايشهاي تفسيري يا لدن تفسيري يا منابع تفسيري يا اتجاه تفسيري با تعاريف گوناگون به جاي تفسيري آمده است.
مفسران در تفسير خود به چند روش استفاده ميكنند:
1. روش تفسير به مأثور:
تفسير به مأثور كه از آن به تفسير نقلي نيز ياد ميشود و داراي روش تفسير اثري است، كه در تفسير خود، از اثر و نقل استفاده ميشود و داراي اقسام ذيل است:
الف. تفسير قرآن به قرآن: مقصود اين است كه هر آيهاي به كمك و استعانت از آيات ديگر تفسير شود، زيرا برخي آيات مبين آيات ديگراست. اين شيوه، شيوهاي است كه برگرفته از رسول الله صلي و امامان معصوم ـ عليهم السّلام ـ در تفسير آيات ميباشد. همان طور خداوند در قرآن ميفرمايد: «و نزّلنا عليك الكتاب تبياناً لكلّ شيء...»[1] ما اين كتاب را براي تو نازل كرديم كه بيانگر همه چيز است... . قرآن بيان گر همه چيز است قطعاً بيانگر خود نيز هست. همان طور حضرت علي ـ عليه السّلام ـ فرمودند: «كتاب الله... ينطلق بعضه ببعض و يشهد بعضه علي بعض؛[2] كتاب خدا... برخي از آن براي برخي ديگر گويا و برخي از آن براي بعض ديگر گواه است».
اين شيوه بهترين و متقنترين شيوهاي است كه علمايي هم چون علامه طباطبايي(ره) به آن جامه عمل پوشانيد و تفسير الميزان را به همان شيوه به رشته تحرير در آورد.
ب. تفسير قرآن به روايات:
تفسير قرآن به روايات و سنت معصومين ـ عليهم السّلام ـ تفسيري است كه از آن به تفسير «روايي» نيز ياد ميشود. خداوند متعال، پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ را مفسر آيات دانسته و فرموده است:
«وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ»[3]؛ ما اين ذكر (قرآن) را بر تو نازل كرديم، تا آن چه را به سوي مردم نازل شده است براي آنان روشن سازي و شايد انديشه كنند.
لازم به ذكر است مقصود ما از استناد تفسير به روايت، روايت صحيح سند و قطعي دلالت است نه ضعيف و غيره... تفسير روايي مانند: نور الثقلين، العروسي الحويزي.
ج. تفسير قرآن با قول صحابي و تابعي: با توجه به نزديكي زماني صحابه و تابعين با پيامبر و ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ تفسيري كه آنها ارائه دادهاند، مورد توجه مفسران به خصوص اهل سنت واقع شده است، برخي از صحابه، بدون واسطه، تفسير را از پيامبر دريافته و براي تابعين بيان داشتهاند كه در كتب تفسيري نقل شده است.
2. روش تفسير اجتهادي و عقلي
از دوره تابعين و بعد از آن ميدان اجتهاد و خردورزي در غني سازي تفسير، رونق فراوان گرفت. گروهي از مفسران در برابر روش تفسير روايي بر آن شدند ميبايست براي خرد و اجتهاد مفسر در فهم و تفسير آيات، سهم بيشتري در نظر گرفت لذا تفسير عقلي و اجتهادي را بنيان گذاردهاند.
از نگاه اين مفسران، قرآن تحمل معاني و مفاهيم اجتماعي فرواني را داشت چنان كه پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمودند: «القرآن ذلول ذو وجوه فاحملوه علي احسن الوجوه؛[4] قرآن دام است و ميتواند داراي وجوه فراوان باشد آن را به بهترين وجه حمل نماييد» و حضرت علي ـ عليه السّلام ـ درباره عقل و خرد به هنگام دريافت و فهم مباني و آموزههاي دين فرموده است: «الدين لا يصلحه الّا العقل؛ دين را به صلاح نميآورد، مگر عقل»[5].
بدين سان، گروهي از مفسران با اين ديد به روشي عقلي پرداختهاند و به موضوعهاي متفاوت در حوزههاي گوناگون گرايش پيدا كردهاند.
مفسران با گرايش اجتهادي به تفسيرهاي زير پرداختهاند:
الف. تفسير ادبي: گروهي از مفسران با گرايش به مباحث ادبي و نحوي به تفسير اجتهادي قرآن ميپردازند. در چنين تفسيرهايي به واژگان لغات زبان عرب، الفاظ با كمك از صرف و نحو و... اهميت فوق العادهاي داده ميشود. مانند تفسير جوامع الجامع، فضل بن حسن طبرسي.
ب. تفسير بلاغي و بياني: مفسران در تفسيرهاي بلاغي و بياني، به جنبه بلاغي عبارات و كلمات قرآن، اهتمام بيشتري دارند و به اجتهاد در تفسير مركبات قرآن با كمك علم معاني و بيان ميپردازند. مانند:تفسير الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل و عيون الاقاويل في وجوه التأويل؛ جار الله محمود بن عمر زمخشري.
ج. تفسير لغوي: اهتمام غالب مفسران در تفسيرهاي لغوي بر شناخت و اجتهاد در لغات، ريشه و اشتقاق و شكل و تغييرات آنها است. مانند: تفسير مفردات الفاظ قرآن، راغب اصفهاني.
ج. تفسير فقهي: در تفسيرهاي فقهي، همت و اجتهاد بيشتر مفسران، بر شناخت و دريافت احكام فقهي الهي و احكام فرعي از آيات قرآن است كه حدود پانصد آيه در قرآن جزء آيات الاحكام شمرده شده است. مانند تفسير كنز العرفان في فقه القرآن؛ فاضل مقداد.
د. تفسير كلامي: از جمله تفسير هاي اجتهادي، تفسير كلامي است كه مفسران با سبك و گرايش كلامي، به تفسير آيات پرداختهاند و بيشتر آياتي كه بيانگر عقايد مسلمانان، اعم از توحيد، عدل، نبوت، امامت، معاد و... است. با اعتقادات خاص خودشان تفسير نمودند. مانند: تفسير الفرقان، شيخ محمد صادق تهراني.
هـ . تفسير فلسفي: در تفسير فلسفي از اصول و قواعد فلسفي براي ادراك مفاهيم و مقاصد قرآن، كمك گرفته ميشود و از شيوه استدلال بهره ميگيرند. مانند: تفسير القرآن الكريم، صدر الدين شيرازي معروف به صدر المتألهين.
و. تفسير عرفاني: گروهي از مفسران با سبك و گرايش عرفاني، باطني، رمزي و اشارهاي به تفسير قرآن ميپردازند مانند تفسير: شاه نعمت الله، نعمت الله كرماني.
ز. تفسير ترتيبي: گروهي از مفسران با گرايشي اجتهادي به تفسير ترتيبي ميپردازند كه جنبههاي اخلاقي و هدايتي قرآن با استفاده از روايات اهميت ميدهند: مانند تفسير من وحي القرآن، سيد محمد حسين فضل الله.
ط. تفسير اجتماعي: تفسير اجتماعي حاصل رويكرد مفسران دوران جديد است آنها اهتمام خود را براي حل مشكلات اجتماعي را در پرداختن به آيات ميدانند، مانند: منشور جاويد، علامه جعفر سبحاني.
ك. تفسير علمي و تجربي: يكي از تفسيرهاي اجتهادي تفسير علمي و تجربي است كه گسترش آن از رويكردهاي جديد در مباحث تفسيري است. از نگاه آنها قرآن، متعرض نكات علمي و تجربي شده است و با گذشت زمان و رشد تكنولوژي بيشتر مشخص ميشود. مانند تفسير: الجواهر في تفسير القرآن، شيخ منطاوي.
3. تفسير جامع: تفسيرهاي جامع شامل تفسيرهايي است كه مفسر از دو روش روايي و اجتهادي در تفسير خود استفاده كرده است و به تمام ابعاد اعم از ادبي، كلامي، فلسفي و فقهي ... پرداختهاند. مانند: تفسير نمونه، حضرت آيت الله مكارم شيرازي و تفسير الميزان، علامه طباطبايي.[6]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
ـ تفسير تسنيم، ج1، اثر استاد جوادي آملي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . نحل/ 89.
[2] . نهج البلاغه، خطبه 133.
[3] . نحل/ 44.
[4] . فضل بن حسن طبرسي، مجمع البيان، مقدمه، فن سوم، جلد 1، ص 40.
[5] . عبدالواحد آمدي، غرر الحكم و درر الكلم، ج 1، ص 353.
[6] . ر.ك: مؤدب، سيد رضا، روشهاي تفسير قرآن، قم، چ 1، 1380؛ بابايي، علي اكبر و ديگران، روش شناسي تفسير قرآن، تهران، انتشارات سمت، 1379؛ و زنجاني، عميد، مباني و روشهاي تفسير قرآن تهران، ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چ 1، 1366.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
براي روشن شدن پاسخ يادآوري چند نکته ضروري است:
1ـ بر اثر تباني، عقلا در گفتار و ارتباط روزمره به ظواهر سخنان هر يك اعتماد ميكنند، منتهي شرط آن اين است كه قرينه برخلاف ظاهر نباشد.[1]
2ـ قرآن هم مثل ديگر محاورات ظاهرش حجيت و اعتبار دارد، منتهي نه به صورت مطلق، بلكه داراي قيد و شرايطي است:
1ـ ظواهر آيات متشابه در صورتي كه در كنار آيات محكم و در دامن آن پرورش يافته باشد حجت است، نه به صورت مطلق.
2ـ انسان بدون فحص كامل از وجود قرينه و آنچه كه مانع ظهور ميشود، در خود قرآن و يا سنت مانند مخصص، مقيد، و قرينة بر مجاز بودن و... و همچنين قرائن عقلي، نميتواند ابتداءً ظاهر قرآن را اخذ نمايد و بدان عمل، و يا طبق آن حكم صادر نمايد.
3ـ اخذ به ظواهر قرآن، كار هر كس نيست، بلكه كسي حق دارد بدان تمسك كند كه نسبت به مضمون آيات مربوطه علم و آگاهي كاملي داشته باشد. بعد از وجود شرائط فوقالذكر، ميتواند به قرآن و ظاهر آن اخذ و استناد نمايد.[2] بعد از اين مقدمه اولاً: كلمه «اب» در آية ذيل «اذ قال ابراهيم لابيه...» به خاطر بياوريد، هنگامي كه ابراهيم به مربيش (عمويش) آزر گفت آيا بتها را خدايان خود انتخاب ميكنند»[3] نميتوان گفت ظهور حتمي در معناي «پدر» دارد، به دو جهت 1ـ «اب» هر چند در لغت عرب غالباً بر پدر اطلاق ميشود. ولي بر جد مادري، و عمو، و همچنين مربي، معلم و كساني (چون پيامبران و علما) كه براي تربيت انسان به نوعي زحمت كشيدهاند نيز گفته شده است، لذا به پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ و علما پدران امت گفته شده است «ابوا هذه الامة».[4]
2ـ در آيات قرآن هم كلمه «اب» در غير پدر يعني عمو به كار رفته است مانند آية «قالوا نعبد الهك و اله آبائك ابراهيم و اسماعيل و اسحاق الهاً واحداً». فرزندان يعقوب به او گفتند، خداوند تو و خداوند پدران تو ابراهيم و اسماعيل و اسحاق، خداوند يگانه را ميپرستيم»[5] و اين را ميدانيم كه اسماعيل عموي يعقوب بود نه پدر او در عين حال لفظ آباء (جمع اب) در آن به كار رفته است.
ثانياً: بر فرض كلمة «ابيه» ظهور در پدر داشته باشد، همان طوري که گفته شد هر ظهوري خصوصاً ظهور قرآن آنگاه حجيت دارد، و ميشود بدان اخذ کرد كه قرائن نقليه و عقلي برخلاف آن وجود نداشته باشند، راجع به آية فوق و كلمة «اب» قرائن متعددي از آيات و روايات و.. داريم كه ثابت ميكند مراد پدر نيست بلكه مراد «عمو» و يا «مربي» ميشود، كه به بعضي از آنها اشاره ميشود: 1ـ در هيچ يك از منابع تاريخي اسلام پدر ابراهيم، «آزر» شمرده نشده است بلكه هم «تارخ» يا «تارح» (بدون نقطه) نوشتهاند. در كتب عهدين (تورات و انجيل) نيز همين نام آمده است.[6]
2ـ از خود قرآن استفاده ميشود كه «آزر» پدر حضرت ابراهيم نبوده، زيرا قرآن ميفرمايد: «مسلمانان حق ندارند براي مشركان استغفار كنند اگرچه بستگان و نزديكان آنها بوده باشد» سپس براي اينكه كسي استغفار ابراهيم را دربارة «آزر» دستاويز قرار ندهد چنين ميگويد: «و ما كان استغفار ابراهيم لابيه...» استغفار ابراهيم براي پدر «آزر» فقط به خاطر وعدهاي بود كه به او داده بود.[7] اما هنگامي كه او را در راه بتپرستي مصمم و لجوج ديد دست از استفغار دربارة او برداشت.[8]
آية فوق نشان ميدهد كه ابراهيم (در دوران جواني در شهر بابل) بعد از مأيوس شدن از آزر، ديگر هيچ گاه براي او طلب آمرزش نكرد؛ ولي آيات ديگر قرآن نشان ميدهد، كه ابراهيم در اواخر عمر خود براي پدرش از خداوند طلب آمرزش كرد «... ربنا اغفرلي ولوالدي و للمؤمنين...» حمد و ساپس براي خدائي است كه در پيري به من اسماعيل و اسحاق را بخشيد. پروردگار من دعا اجابت ميكند پروردگارا! من و پدر و مادر و مؤمنين را در روز رستاخيز بيامرز[9] جالب اين است كه در آية فوق كلمة «اب» نيامده بلكه به «والد» كه صراحت در معناي پدر دارد تعبير شده است.[10]
از انضمام آية فوق به آية سورة توبه كه مسلمانان را از استغفار براي مشركان برحذر ميدارد و ابراهيم را از انجام چنين كاري جز براي يك مدت محدود آن هم براي يك هدف مقدس بركنار ميشمارد، به خوبي استفاده ميشود كه منظور از «اب» در آية مورد سؤال پدر نيست بلكه عمو يا پدر مادر، و يا مانند آن است.[11]
3ـ از خود روايات مختلف اسلامي نيز ميتوان اين موضوع را استفاده كرد كه «آزر» پدر ابراهيم نبوده، زيرا در حديث معروفي از پيامبر اكرم نقل شده است كه فرمود «همواره خداوند را از صلب پدران پاك به رحم مادران پاك منتقل ميساخت و هرگز مرا به آلودگيهاي دوران جاهليت آلوده نساخت»[12] شك نيست كه روشنترين آلودگي دوران جاهليت شركت و بتپرستي است و كساني كه آن را منحصر به آلودگي زنا دانستهاند هيچ دليلي برگفته خود ندارند، به خصوص اينكه قرآن ميگويد: «انما المشركون نجس» «مشركان آلوده و ناپاكند»[13]
سيوطي خلاصه روايات اهل سنت را در اين زمينه چنين بيان داشته است «از دو دسته روايات ميتوان استفاده كرد كه پدر و مادر و اجداد پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ از جمله پدر ابراهيم حتماً موحد بودهاند، 1ـ رواياتي كه ميگويند: پدران و اجداد پيامبر تا آدم هر كدام بهترين فرد زمان خود بودهاند، 2ـ رواياتي كه كه دلالت دارند: در هر عصر و زماني افراد موحود و خداپرست وجود داشته است»[14]
آن چه به عنوان نتيجه قابل بيان است، اين كه بر فرض، ظهور آيه تمام باشد با قرائن تاريخي و روائي و از آن دست بر مي داريم.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ تفسير نمونه، آيت الله مكا رم شيرازي و همكاران، ج5، ص 302-306.
2ـ ترجمه تفسير الميزان، علامه طباطبايي، ج7، ذيل آيه 74 انعام.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] - ر.ك: مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، قم، انتشارات المعارف الالهية، چاپ دوم، 1386 هـ ، ج3-4، ص 147-150.
[2] - همان مدرك، ص 156-157.
[3] - انعام/ 74.
[4] - ر.ك: راغب اصفهاني، بي جا، دفتر نشر الكتاب، چاپ دوم، 1404 هـ ، ص7.
[5] - بقره/ 33.
[6] - ر.ك: مكارم شيرازي، ناصر و همكاران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ چهاردهم، 1369، ج5، ص 303 و ر.ك: طباطبايي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ چهارم، 1362، ج7، ص 171.
[7] - مريم/ 47.
[8] - توبه/ 114.
[9] - ابراهيم/ 39-41.
[10] - ر.ك: تفسير نمونه، پيشين، ج5، ص 304.
[11] - ر.ك: الميزان، پيشين، ج7، ص 170 و تفسير نمونه، پيشين، ج5، ص 305.
[12] - ر.ك: ابوعلي طبرسي، مجمع البيان، بيروت، دارالمعرفة، چاپ دوم، 1408، ج3-4، ص 497.
[13] - توبه/ 28.
[14] - تفسير نمونه، پيشين، ج5، ص 306، بحارالانوار، ج15، بيروت، دارالتراث العربي، ص118.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
ابتدا لازم است براي روشن شدن پاسخ، به نکاتي اشاره شود:
1. معناي تفسير: تفسير به معناي برگرفتن نقاب از چهره است،[1] و يا ظاهر و آشكار نمودن و بيان كردن معناي سخن در كلام است،[2] در نتيجه تفسير قرآن يعني بيان نمودن و آشكار نمودن معناي آيات.
2. معناي مأثور در الفاظ معادل آن: «اثر» كه مادّة اصلي «مأثور» است، به چيزي گفته ميشود كه دلالت بر وجود چيزي داشته باشد،[3] در نتيجه مأثور به آن آثار و سخناني گفته ميشود كه در تفسير قرآن و يا غير آن از پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ و ائمه اطهار رسيده است كه به آن روايات و اخبار، هم گفته ميشود. در نتيجه ميتوان به جاي تفسير مأثور، تفسير روائي، يا تفسير «بالاخبار» و يا «بالنقل» تعبير نمود.
3. انواع تفسير: تفاسير موجود، و كلاً تفسيرها به چند دسته تقسيم ميشوند: 1. ادبي مثل تفسير كشاف زمخشري 2. بلاغي (و بلاغتي) مانند تفسير روح المعاني 3. اجتماعي و تحليلي مانند (في ضلال القرآن) 4. تفسير عقلي مثل تفسير قرآن كريم ملاصدراي شيرازي 5. تفسير عرفاني مانند «غرائب القرآن» 6. تفسير قرآن با قرآن، مانند الميزان علاّمة طباطبايي و مجمعالبيان 7. تفسير روائي، تفسير صافي فيض كاشاني و برهان و نورالثقلين و بطور كلّي شيوههاي تفسيري ممكن است به يكي از چهار نحو باشد. 1. تفسير قرآن با قرآن 2. تفسير قرآن با روايات و اخبار رسيده از معصومين 3. تفسير قرآن با اقوال صحابه و تابعين[4] 4. تفسير به رأي كه انسان آراء خود را بر قرآن تحميل نمايند[5] بعد از بيان نكات فوق، پاسخ بخش اوّل سؤال اين است كه مراد از تفسير بالمأثور تفسير نمودن قرآن است طبق سخنان و روايات رسيده و بجا مانده (و اثر گذاشته شده) از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ و ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ پيامبري كه يكي از اصليترين وظيفه و رسالت او همين تفسير قرآن بوده است چنانكه قرآن ميفرمايد: «خداوند بر مؤمنين منّت گذاشت چرا كه در بين آنها رسولي از خودشان برانگيخت تا آيات خداوند را بخواند (و بيان نمايد) و كتاب و حكمت را به آنها تعليم دهد[6] و در آية ديگر صريحتر ميفرمايد: «ما ذكر (قرآن) را بر تو نازل نموديم كه براي مردم بيان داري»[7] و همچنين ائمه اطهار به عنوان عِدل (و ثقل) قرآن و راسخان در علم بزرگترين رسالتشان بيان آيات و تفسير آنها بوده است و چنانكه قرآن تصريح ميدارد تأويل و تفسير آيات را جز راسخان در علم كسي ديگر نميداند،[8] و راسخون در علم همان ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ ميباشند.[9] كه براي تأييد اين مطلب به برخي روايات اشاره ميشود:
1. امام باقر ـ عليه السّلام ـ فرمود: هيچ كس توان ندارد ادّعا كند كه قرآن را تماماً ظاهر و باطنش را جمعآوري نموده است، جز اوصياء (پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ يعني ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ).[10]
2. و باز فرمود: هر كس ادّعا كند كه قرآن را آنچنان كه نازل شده است جمعآوري نموده است دروغ ميگويد، تنها كسي كه قرآن را آنچنان كه فرود آمده بود جمعآوري و حفظ نمود علي بن ابيطالب و ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ ميباشند.[11]
3. امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: بخدا قسم من به كتاب خدا از اوّل تا آخرش آنچنان آگاهي دارم، گويا در كف دستم قرار دارد، در قرآن است خبر آسمان و زمين و آينده و گذشته، خداوند فرمود، قرآن بيانكنندة همه چيز است.[12]
4. امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: خداوند تنزيل و تأويل را به پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ آموخت و پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ تمامي آن را به علي ـ عليه السّلام ـ آموخت.[13]
5. علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: هيچ آيهاي نازل نشده است مگر آنكه ميدانم در مورد چه كسي و در كجا و بر چه كسي نازل شده است، (زيرا) خداوند به من قلب و عقل و زبان ناطق عنايت نموده است.[14]
نتيجه اين شد كه تفسير مأثور يعني تفسيري كه با روايات پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ و معصومين ـ عليهم السّلام ـ آيات تبيين و تفسير شده باشند كه به نمونههاي از روايات و تفسير روائي قبلاً اشاره شد.
امّا پاسخ بخش دوّم پرسش (آيا ميتوان به آن اعتماد داشت)؟ اگر مراد اين است كه بطور كلّي تفسير مأثور قابل اعتماد است يا نه؟ بايد گفت يكي از مطمئنترين راههاي تفسير قرآن، تفسير قرآن با رواياتي است كه از معصومين ـ عليه السّلام ـ رسيده است و بالاتر اين که ما موظف هستيم، در تفسير قرآن، اوّل سراغ خود قرآن برويم و بعد به طرف روايات برويم و با كمك آنها قرآن را تفسير كنيم، و يا به تفسيرهاي كه از طريق معصومين ـ عليهم السّلام ـ رسيده است گردن نهيم. بلي اگر مراد اين باشد كه آيا تمامي رواياتي كه در تفسير قرآن وارد شدهاند تكتك آنها قابل اعتماد ميباشند، بايد گفت خير، هر خبر و روايتي كه از ائمه رسيده است حجيّت و اعتبار آن مطلق نيست، بلكه اعتبار آن شرائطي دارد، كه از جمله آن شرايط اين است، كه روايت از نظر سند تمام باشد (ناقل يا نانقلان حديث عادل و يا لااقل افراد مورد اطمينان (موثق) باشند)[15] و از نظر دلالت هم تمام باشد، گذشته از اينها مخالف و معارض نداشته باشد، و همچنين مخالف (تبايني) و تقابلي با قرآن نداشته باشد، و اِلاّ قابل اعتبار و حجيّت نخواهد بود،[16] در نتيجه رواياتي هم كه دربارة تفسير قرآن وارد شده است از اين قاعده استثناء نيست در اعتبار آنها بايد شرائط حجيّت لحاظ شود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ترجمة تفسير صافي، فيض كاشاني، ج 1 مقدّمه.
2. ترجمة نمونه، آيتالله مكارم شيرازي، ج 1 مقدّمه.
3. ترجمة تفسير الميزان، علاّمه طباطبائي، ج 1 مقدّمه.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميّه، چاپ هشتم، 1370، ج 1، ص 19، مقدمه.
[2] . راغب اصفهاني، مفردات راغب، نشر كتاب، چاپ دوّم، 1404 هـ . ق، ص 380.
[3] . همان، ص 9.
[4] . ر.ك: لجنةٌ من المحققين، نخبةُ التفاسير قم، المركز الثقافي للدروس من القرآن، ج 1، ص 4.
[5] . تفسير نمونه، پيشين، ج 1، ص 22، مقدّمه.
[6] . آلعمران/ 164.
[7] . نحل/ 44.
[8] . آلعمران/ 7.
[9] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، داراحياء التراث العربي، ج 89، ص 20.
[10] . حسين بحراني، سيد هاشم، البرهان، قم، مؤسسه مطبوعاتي اسماعيليان، ج 1، ص 15.
[11] . همان، ص 15.
[12] . همان، ص 17.
[13] . همان، ص 15.
[14] . همان، ص 17، روايت 24.
[15] . مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، دارالنعمان بالنحف، چاپ دوّم، 1368 هـ . ق، ج 2، ص 69ـ71.
[16] . همان، ص 236ـ252.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
براي روشن شدن جواب سؤال، چند نكته بايد مورد توجه قرار گيرد:
1. تعريف تفكر: فكر در لغت يعني انديشه، تأمل، اعمال نظر و تدبّر، براي بدست آوردن واقعيات، عبرت ها و غيره.[1] در تعريف اصطلاحي فكر آمده: «فكر يا انديشه، اجراي عمليات عقلي در معلومات موجود براي دستيابي به مطلوب است.»[2]
2. تدبر و تفكر مور نظر قرآن: در اين باره آيات الهي به دو دسته تقسيم مي شود: الف) دسته اي از آيات، انسان ها را تشويق مي كنند تا در درون قرآن و در مورد خود قرآن تفكر و تدبر نمايند. ب) دستة ديگري از آيات، انسان ها را تشويق مي نمايند تا در بيرون قرآن، پيرامون جهان هستي، پيرامون اصل خلقت، پيرامون فلسفة خلقت، پيرامون زندگي و پيرامون دين و دنيا و پيرامون روز حساب و معاد، تفكر و تدبر نمايد.
1. آيات زيادي انسان را در مورد تفكر پيرامون خود قرآن و در درون قرآن تشويق مي كند كه مي فرمايد: «پس آيا در قرآن تدبر نمي كنند و اگر (بر فرض محال، قرآن) از نزد غير خدا بود همواره در آن اختلاف بسياري مي يافتند.»[3] 2. در جاي ديگر مي فرمايد: «آيا آن ها در آيات قرآن تدبّر نمي كنند و (جامع و درست) نمي انديشند؟ يا (مگر) بر دلهايشان قفل نهاده شده است؟!»[4]
آن چه در اين راستا قابل بيان است اين است كه، تفكر در درون قرآن و نسبت به خود قرآن، دو صورت دارد:
1. تفكر و تدبّر در ظاهر قرآن: در اين صورت همة انسان ها مي توانند در آن تفكر نمايند و از ظاهر قرآن به صورت مستقيم و يا غيرمستقيم بهره ببرند و بهره مند شوند. چون از اين جهت قرآن شريف هم چون بوستاني است كه هر كه به اندازة توانمندي هاي فكري و قدرت تدبر خود مي تواند از آن بهره مند شود.[5] با اندك توجهي به علوم عربي، روان خواني و توجه به ترجمه و معاني قرآن مي توان از نور الهي و مائده آسماني استفاده نمود.
2. تفكر و تدبر در باطن و لايه هاي قرآن: تدبر و تفكر در باطن قرآن و دست يافتن به لايه هاي دروني آن، كار عموم نيست. تدبر و تفكر در اين عرصه و فضاي معنوي قرآن شريف كار كارشناسان و متخصصان و راسخان در علم است.[6] در چنين صورتي تدبّر در معاني قرآن و كشف لايه هاي آن، علوم پيراموني و ابزارهاي خاص خود را طلب مي كند. در اين صورت راهكار درست تفكر و تدبر در قرآن شريف آن است كه فردي كه مي خواهد در قرآن تفكر نمايد از علوم پيراموني و ابزارهاي خاص آن كمك بگيرد. از جمله علوم پيراموني كه جهت تفكر و تدبر در لايه هاي قرآن و بطون آن بكار مي آيد، فراگيري معاني لغت، فراگيري ادبيات عرب مانند: علم صرف و نحو، معاني و بيان و بديع، فراگيري علم قرائت، فراگيري اصول دين، فراگيري اصول فقه، فراگيري اسباب نزول و شأن نزول، فراگيري ناسخ و منسوخ، فراگيري فقه، فراگيري مجمل و مبين.[7] فراگيري آيات محكم و متشابه، فراگيري عام و خاص، مطلق و مقيّد، مفهوم و منطوق، فراگيري حقيقت و مجاز، فراگيري تشبيه ها و استعاره هاي قرآني، تسلط بر روايات و غيره، از جملة علوم پيراموني هستند كه فرد را در تدبر و تفكر درست در قرآن ياري مي دهند.[8]
با فراگيري اين علوم پيراموني و با اين ديدگاه بايد وارد قرآن شريف شد و جهت روشن شدن معاني قرآن اول بايد از خود قرآن كمك گرفت و در مرحلة بعد از سنّت معصومين و سپس از عقل برهاني و قلب سليم و سالم بهره گرفت تا بتوان به معاني پنهان قرآن و لايه هاي دروني آن دست يافت.[9]
3. اما آياتي از قرآن كه انسان ها را به تفكر و تدبر در بيرون قرآن، جهان طبيعت و جهان هستي، خودشناسي و خداشناسي و... دعوت مي نمايد: در اين راستا قرآن شريف در عرصه هاي گوناگون انسان را دعوت و تشويق به تفكر و تدبر پيرامون جهان هستي مي نمايند. كه از جملة آن عبارتند از: الف: تفكر پيرامون خودشناسي و به دنبال آن خداشناسي: مي فرمايد: «آيا شما آن را (در درون جنيني) آفرينش (پي در پي) مي دهيد يا ما آفريدگاريم؟.»[10] ب: تفكر و تدبر پيرامون طبيعت و درس خداشناسي از آن: مي فرمايد: «آيا در مورد آتشي كه مي افروزيد فكر كرده ايد ـ آيا شما درخت را آفريده ايد يا ما آفريده ايم؟! آيا آبي كه مي نوشيد انديشيده ايد؟! آيا شما آن را از ابر نازل كرده ايد يا ما آن را نازل مي كنيم؟!...»[11]
4. تفكر و تدبر پيرامون زمين و آسمان: مي فرمايد: «و حكومت آسمان ها و زمين از آن خداست؛ و خدا بر همه چيز تواناست. مسلماً در آفرينش آسمان ها و زمين، و آمد و رفت شب و روز، نشانه هاي (روشني) براي خردمندان است. خردمندان كه خدا را در حال ايستاده و نشسته، و آنگاه كه بر پهلو خوابيده اند، ياد مي كنند؛ و در اسرار آفرينش آسمان ها و زمين مي انديشند؛ (مي گويند) بار الها! اين ها را بيهوده نيافريده اي منزّهي تو! ما را از عذاب آتش نگاه دار.»[12] در اين راستا آيات زيادي وجود دارد كه بررسي همه آن در اين مختصر ممكن نيست.
بنابراين تفكر از منظر قرآن شريف پيرامون قرآن شريف و راهكارهاي آن هم داراي مراتب و مراحلي است و داراي صورت هاي گوناگوني مي باشد. گاهي دعوت قرآن شريف به تفكر مربوط به خود قرآن و درون قرآن مي باشد كه در اين صورت، قرآن شريف از ظاهر و باطن و لايه هاي خاص برخوردار است. ظاهر قرآن شريف براي عرف و عموم قابل دسترس است و عموم مردم مي توانند با مختصر اطلاعاتي مانند فراگير علم روان خواني و توجه به ترجمه و معاني آن در حد توان فكري از آن بهره ببرند و در آن تدبر نمايد. ولي تفكر و تدبر در لايه هاي دروني قرآن شريف و توجه به بطون آن، تدبر و تفكر دقيق تر و عميق تري را طلب مي كند كه در اين صورت بايد از علوم پيراموني و ابزارهاي خاص آن كه پيشتر به آن ها اشاره شد كمك گرفت. اين مرتبه از فراگيري علوم قرآني و تدبّر در متن آن كار هر كس نيست و فقط كارشناسان و متخصصان و يا در مرحلة تأويل، راسخان در علم هستند كه مي توانند در آن غور نمايند.
با اين نگرش چينش قرآن شريف بسيار زيبا است و در نگاه اهل فنّ و اهل معرفت و دقت، همة قرآن اعجاز آميز است و همة قرآن تفكر برانگيز.
اين مرتبه و مرحله از دقت در قرآن منافات با عمومي بودن ظاهر قرآن شريف براي همه بشريت ندارد، چون خود قرآن شريف مي فرمايد: «راستي ما قرآن را به زبان تو آسان نموديم تا متذكر و يادآور شوند.»[13] در جاي ديگر مي فرمايد: «ما قرآن را براي تذكر آسان ساختيم، آيا كسي است كه متذكر شود؟.»[14]
آيات زياد ديگري وجود دارد كه دلالت مي كنند بر اين كه قرآن يك كتاب قابل فهم براي عرف و عموم است.[15] پس فهم ظاهر قرآن، براي عرف و عموم است و همه مي توانند در حد توان فكري و صفاي باطن از قرآن شريف بهره ببرند و به صورت مستقيم و يا غيرمستقيم از آن بهره مند شوند، بلي در عمل ممكن است به خاطر بعضي از دروني و بيروني، عده اي توفيق پيدا نكنند در ظاهر قرآن هم تفكر و تدبر نمايند و از آن بهره مند شوند. چون قرآن شريف كتابي است كه: «و جز پاكان نمي توانند به آن دست زنند (= يا دست يابند)[16] و اين منافات با اصل دعوت قرآن شريف به تفكّر و تدبّر در درون و متن آن ندارد.
اما دعوت به تفكر و تدبر در بيرون قرآن: اين مرحله از تفكر و تدبّر هم مشكل چنداني ندارد و همة انسان ها مي توانند پيرامون جهان هستي، كيهان شناسي، خودشناسي، خداشناسي و... تفكر نمايند و در حد توانمندي هاي فكري خود درس خودشناسي، خداشناسي بياموزند و به عظمت خالق هستي پي ببرند و اين كار هم نياز به دقت، مطالعه، بصيرت، معرفت و باورمندي دارد كه همه مي توانند آن را فرا بگيرند.
آن چه بطور خلاصه قابل بيان است اين است كه: تدبر و تفكر از منظر قرآن شريف يا تشويق به تفكر و تدبر به درون قرآن و خود قرآن است كه در اين صورت خود قرآن يك ظاهري دارد و يك باطني و ظاهر قرآن همه مي توانند تدبر و تفكر نمايند ولي تفكر در باطن قرآن نياز به علوم پيراموني و ابزارهاي خاص خود را دارد كه فقط اهل فنّ و متخصصان و يا راسخان در علم مي تواند به آن دست يابند. و يا اينكه قرآن شريف به تفكّر و تدبر به بيرون قرآن دعوت و تشويق مي نمايند. كه در اين صورت هم، همة انسان ها مي توانند پيرامون جهان هستي و... تدبر و تفكر نمايند و از آن درس خودشناسي و خداشناسي بياموزند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. كتاب قرآن در قرآن، تفسير موضوعي، ج 1، از استاد جوادي آملي.
2. اشارات علمي اعجازآميز قرآن، از محمدعلي رضايي اصفهاني.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . قرشي، سيدعلي اكبر، قاموس قرآن، تهران، دارالكتب الاسلاميه، هشتم،1361، ج 5، ص 199.
[2] . مظفر، محمدرضا، المنطق، ترجمة علي شيرواني، قم، دارالعلم، دوازدهم، 1382، ص 39.
[3] . نساء/82.
[4] . محمّد/24.
[5] . موسوي خميني، روح الله، تفسير سورة حمد، تهران، مؤسسة تنظيم و نشر آثار امام خميني (ره)، چاپ ششم، 1381، ص 17.
[6] . آل عمران/7.
[7] . سيوطي، جلال الدين عبدالرحمن، الاتقان في علوم القرآن، ترجمة مهدي حائري قزويني، تهران، اميركبير، چاپ سوم، 1380، ص 570-571.
[8] . همان.
[9] . جوادي آملي، عبدالله، تفسير تسنيم، قم، انتشارات اسراء، چاپ اول، 1378، ج 1، ص 57.
[10] . واقعه/59.
[11] . واقعه/ 71-72 و 68 و 69.
[12] . آل عمران/189-191.
[13] . دخان/58.
[14] . قمر/17.
[15] . خويي، سيدابوالقاسم، بيان در علوم و مسائل كلي قرآن، ترجمة محمد صادق نجمي و هاشم زاده هريسي، دانشگاه آزاد اسلامي، چاپ پنجم، 1375، ص318.
[16] . واقعه/79.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
تفسير قرآن كريم به معني واقعي آن به نحوي كه مفسر در فهم معني آيه، اجتهاد و كوشش را در پيش گيرد، نه اينكه به پيروي از ديگران آيه را تفسير نمايد، در گرو تحقق شرايط و رعايت اموري است كه از جمله آنها: مراجعة به شأن نزول آيات است؛ قرآن مجيد در ظرف بيست و سه سال به دنبال يك سلسله سؤالها و پرسشها و يا واقعهها و رويدادها، نازل شده است، آگاهي از شأن نزولها به مفهوم آيه روشني خاصي ميبخشد، اين نه به آن معني است كه بدون شأن نزول نميتوان به معني آيه واقف شد و آن را تفسير نمود، بلكه آيات قرآن ـ به حكم اين كه آية «هدايت»، «بينه» و «فرقان» است، چنان كه قرآن كريم دربارة آن ميفرمايد: «هدي للناس و بينات من الهدي و الفرقان»،[1] قرآن براي هدايت مردم فرستاده شده و در آن نشانههايي از هدايت و جدايي حق از باطل است.» و در جاي ديگر ميفرمايد: «و انزلنا اليكم نوراً مبينا»[2]، ما به سوي شما نور روشني را فرو فرستاديم.»
قهراً مفهوم و قابل فهم بوده و بدون مراجعه به شأن نزولها نيز مفهوم خواهد بود، ولي با توجّه به شأن نزولها، معني آيه روشنتر و بازتر جلوه ميكند، به عنوان مثال در سوره توبه چنين ميفرمايد: «و علي الثلاثة الذين خلفوا حتّي اذا ضاقت عليهم الارض بما رحبت و ضلاقت عليهم انفسهم و ظنوا ان لاملجاء من الله الا اليه ثم تاب عليهم ليتوبوا ان الله هوالتواب الرحيم»؛[3] «خداوند توبة آن سه نفر را كه از جنگ تخلف ورزيده بودند تا آنكه زمين با همة پهناوري بر آنها تنگ شد و خود دلتنگ شدند و مطمئن شدند كه پناهگاهي جز خدا نيست، آنگاه خدا به آنان توفيق داد تا توبه كنند، خدا توبهپذير و مهربان است.»
شكي نيست كه معني آيه روشن است، ولي انسان مايل است در معني اين آيه از جهات ديگر نيز آگاه شود:
الف . اين سه نفر چه كساني بودند. ب) چرا تخلف ورزيدند. ج) چگونه زمين بر آنان تنگ شد. د) چگونه سينة آنان از زندگي تنگ و روح آنان فشرده شد. هـ ) چگونه فهميدند كه پناهگاهي جز خدا نيست؟ و) مقصود از توفيق الهي در مورد آنان چيست؟
پاسخ به هر يك از اين سؤالها با مراجعه به شأن نزول اين آيه به دست ميآيد. در شأن نزول آية فوق آمده:
سه نفر از مسلمانان به نام «كعب بن مالك»، «مرارة بن ربيع» و «هلال بن اميد» از شركت در جنگ تبوك و حركت همراه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ سرباز زدند، ولي اين به خاطر آن نبود كه جزء دار و دستة منافقان باشند، بلكه به خاطر سستي و تنبلي آنها بود، چيزي نگذشت كه پشيمان شدند.
هنگامي كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ از صحنة تبوك به مدينه بازگشت، خدمتش رسيدند و عذرخواهي كردند، امّا پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ حتي يك جمله با آنها سخن نگفت و به مسلمانان نيز دستور داد كه احدي با آنها سخن نگويد.
آنها در يك محاصرة عجيب اجتماعي قرار گرفتند؛ تا آنجا كه حتّي كودكان و زنان آنان نزد پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ آمدند و اجازه خواستند كه از آنها جدا شوند، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ اجازة جدايي نداد؛ ولي دستور داد كه به آنها نزديك نشوند.
فضاي مدينه با تمام وسعتش چنان بر آنها تنگ شد كه مجبور شدند براي نجات از اين خواري و رسوايي بزرگ، شهر را ترك گويند و به قلة كوههاي اطراف مدينه پناه ببرند. از جمله مسائلي كه ضربة شديدي بر روحية آنها وارد كرد اين بود كه كعب بن مالك ميگويد: «روزي در بازار مدينه با ناراحتي نشسته بودم ديدم يك نفر مسيحي شامي سراغ مرا ميگيرد، هنگامي كه مرا شناخت نامهاي از پادشاه غسّان به دست من داد كه در آن نوشته بود اگر صاحبت ترا از خود رانده به سوي ما بيا، حال من منقلب شد، گفتم: اي واي بر من، كارم به جايي رسيده است كه دشمنان نيز در من طمع دارند!»
خلاصه آنكه بستگان آنها غذا ميآوردند، امّا حتّي يك كلمه با آنها سخن نميگفتند. مدتي به اين صورت گذشت و پيوسته انتظار ميكشيدند كه توبة آنها قبول شود و آيهاي كه دليل بر قبولي توبة آنها باشد نازل گردد، امّا خبري نبود. در اين هنگام فكري به نظر يكي از آنان رسيد و به ديگران گفت: اكنون كه مردم با ما قطع رابطه كردهاند، چه بهتر كه ما هم از يكديگر قطع رابطه كنيم. آنها چنين كردند، به طوري كه حتّي يك كلمه با يكديگر سخن نميگفتند، به اين ترتيب سرانجام پس از پنجاه روز توبه و تضرع به پيشگاه خداوند، توبة آنان قبول شد و آية فوق در اين زمينه نازل گرديد. حال اگر شأن نزول آيه نبود، طبعاً مفهوم آيه روشن بود، ولي براي تفسير كامل آيه، بايد به شأن نزول آن رجوع كرد تا كاملاً موضوع روشن شود، بنابراين مفهوم آيه اختصاص به شأن نزول ندارد، البتّه نكات ذيل در شأن نزول آيات اهميّت ويژهاي دارد:
1. گاهي شأن نزول، در اثبات يك اصل اعتقادي اهميت ويژهاي دارد به طوري كه اگر شأن نزول آيه نباشد مفهوم آيه شناخته نميشود بلكه مصداق حقيقي آيه منحصراً در همان شأن نزول نهفته است؛ به عنوان مثال در آية ولايت[4] و آية تبليغ[5] بسياري از مفسران و محدثان در شأن نزول اين آيات نقل كردهاند كه در شأن اميرالمؤمنين علي ـ عليه السّلام ـ نازل شده است. بنابراين در اين مواقع بايد حتماً براي اثبات امامت و ولايت شأن نزول آيات ذكر شود.
2. گاهي آيات در بيان فضائل است، ولي فضائل منحصر است در مورد شخصيتي كه فقط در شأن نزول وجود دارد، مثل آية مباهله،[6] آية ليلة المبيت[7] و آيات ديگر، در آيه مباهله فقط از اميرالمؤمنين علي ـ عليه السّلام ـ به عنوان نفس و جان پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ (انفسنا) ياد شده، كه در تمام جهات به جز مقام نبوت و افضليت پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ بر همه كس در جهات ديگر همانند او است. از سوي ديگر ميدانيم پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ از همة انبياء افضل بود، پس علي ـ عليه السّلام ـ نيز ميبايد افضل باشد.
3. گاهي آيه در بيان شأن عظمت و فضيلت مؤمنان است كه هر كس داراي آن صفت باشد از مصاديق آن فضيلت ميباشد و آن فضيلت مصداقش محدود در فردي نيست، ولي بين مصداقهايش درجهبندي است و بعضي از شخصيتها از مصداقهاي برتر و افضل و اعلاي آن فضيلت ميباشند؛ به عنوان مثال در بعضي از روايات وارد شده كه در هر كجاي قرآن كه جمله «الذين آمنوا»، آمده، اميرالمؤمنين علي ـ عليه السّلام ـ از جهت مصداق بالاترين و بافضيلتترين افراد آن ميباشد، بنابراين در اين آيات نيز بايد شأن نزول بيان شود، تا آن مصداق اعظم شناخته شود.
4. گاهي آيه در بيان مذمت افرادي از منافقين وارد شده، كه مصداق اعظم آن در شأن نزول بيان شده تا اين افراد در جامعه شناخته و معرفي شوند و موجب اختلاف در جامعه نگردند؛ به عنوان مثال آياتي كه در مذمت افرادي كه از جنگ احد فراركردهاند، قرآن كريم آنها را لعنت كرده،[8] و به مردم معرفي نموده است.
5. آياتي كه در مورد بعضي از اصحاب پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نازل شده و از آنها شديداً انتقاد كرده است و آنها را منافق معرفي كرده است و حتّي انتساب آنها را به پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نفي كرده است، لذا بايد شأن نزول اين آيات بيان شود، تا اين صحابه به مردم معرفي شوند و موجب گمراهي مردم قرار نگيرند؛ زيرا صحابي بودن ملاك عدالت و پاكي و الگو بودن نيست البتّه لازم به ذكر است كه آنچه بيان شد همة مطلب دربارة لزوم شأن نزول نيست بلكه به طور خلاصه بايد گفت: در همه جا شأن نزول موجب تخصيص آيه نميشود در همه جا مصداقي كه در مفهوم آيه است نميتوان گفت منحصر در شأن نزول آيه است، بلكه ممكن است مصداقهاي متعدد ميباشد كه در مفهوم با هم مساوي نباشند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. علوم قرآني، محمد هادي معرفت، انتشارات التمهيد.
2. تاريخ قرآن، همان، انتشارات سمت.
3. تاريخي قرآن، سيد محمد باقر حجتي، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . بقره/ 185.
[2] . نساء/ 174.
[3] . توبه/ 118.
[4] . مائده/ 55.
[5] . مائده/ 67.
[6] . آل عمران/ 61.
[7] . بقره/ 207.
[8] . آل عمران/ 155.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
تأويلپذيري آيات قران از مباحثي است كه در ميان مفسران و قرآنپژوهان سابقة ديرينه دارد، تمامي كساني كه به بطون قرآن اعتقاد دارند به مقتضاي اعتقاد و نوع نگاه خود به موضوع بطون درباره آن سخن گفتهاند. در اين نوشتار پس از بررسي مفهوم تأويل به اهم شرايط و ضوابط تأويل اشاره مي شود.
مفهوم تأويل:
تأويل از مادة اول، به معناي بازگشت دادن چيزي به هدف نهايي آن ميباشد و چيزي كه به هدف نهايي خود برميگردد ممكن است، علم و سخن باشد و يا فعل و كار باشد.[1]
اصطلاح تأويل در قرآن
اصطلاح تأويل از لحاظ كاربردي چهار معنا دارد كه سه معناي آن در قرآن مطرح شده است كه عبارتند از :
1. تقريب و توجيه متشابهات: متشابه گاهي در كلام و قول و سخن است كه همان تأويل متشابه كلامي است؛ مانند آيه شريفة «مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ»[2] و گاهي تأويل در عمل است؛ مانند آيه شريفة «سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ يَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً».[3] وقتي موسي ـ عليه السّلام ـ ، از كارهاي شبههانگيز استاد و راهنماي خود سؤال كرد، او در جواب گفت: تأويل اين عمل را به تو ميگويم.
2. تعبير خواب و رؤيا: تأويل به اين معنا هشت بار در سورة يوسف به كار رفته است، از جمله «هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ».[4]
3. عاقبت الامر: آيه شريفه «ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلاً»[5] يا «هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ»[6] به اين معنا اشاره دارد.
4. بطن قرآن: تأويل به اين معنا در قرآن به كار نرفته و در اصطلاح روايات[7] است.[8]
آنچه مورد بحث است، تأويل به معناي توجيه متشابه به معناي بطن ميباشد. خواه متشابه كلام متشابهي باشد؛ يا عمل كه به شبهه و ريب منجر گردد. بديهي است كه تأويل به اين معنا در قرآن مختص به آيات متشابه است. امّا تأويل «بطن» در مقابل «ظهر» اختصاص به آيات متشابه نداشته و بر همة قرآن سايه ميگستراند.[9]
حال كه معاني تأويل و نيز محدودة بحث روشن شد. بايد ديد تأويل، با توجه به كدام يك از معاني ذكر شده قابليت ضابطهمندي را داراست.
امّا تأويل در كارِ متشابه، اگر كار مربوط به خدا و پيامبران باشد مانند داستان حضرت موسي و خضر ـ عليه السّلام ـ اين موضوع مربوط به نظام تكويني پنهان است و هيچ كس جز خدا و پيامبر از ضابطة آن خبر ندارد و در برخي از موارد، بعضي از پيامبران نيز بياطلاع بودند هم چنان كه حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ نميدانست خداوند براي آنكه بندگان را تسليم خود نمايد ميخواست گوشهاي از كار حكيمانه خود را به آنان نشان دهد.
امّا تأويل در كلام متشابه كه مقصود ما آيات متشابه است ضابطهاش آن است كه با علم به محكمات، آيات متشابه را بايد به محكمات ارجاع داده و آنها را تبيين کرد. در غير اين صورت بايد به «راسخان درعلم» كه ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ ميباشند ارجاع داد. امّا دانشمنداني كه دانش خود را از اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ اخذ نمودهاند؛ ميتوان جزء راسخان در علم به شمار آورد يا نه محل اختلاف است. اگر ابن عباس خود را جزء اين گروه معرفي نموده و ميگويد: من از راسخان در علم هستم و تأويل قرآن را ميدانم.[10] برخي معتقدند مقصود از اين تأويل، تفسير، و مراد از راسخان، همان راسخانِ در علم حصولي و مفهوميِ تفسير خواهد بود.[11]
امّا ضابطه در تأويل معاني باطني، كه اين معنا بيشتر مورد نظر سؤال بوده و مفسران و دانشمندان علوم قرآن پيرامون آن سخن گفتهاند. آنگونه كه برخي از مفسران معتقدند: حقيقت تأويل از قبيل مفاهيم و مدلولهاي الفاظ نبوده بلكه از امور عينيهِ خارجيه است كه از افهام عمومي بالاتر بوده و در تحت الفاظ قرار نميگيرد و خداوند متعال براي نزديك كردن به ذهن بشر در قالب الفاظ بيان نموده است.[12]
با توجه به اين نكته، ضابطة تأويل معاني باطني قرآن از طريق قانونمندي در ظاهر الفاظ ممكن نيست، زيرا درك مفاهيم باطني از قبيل قانون ادبي ظاهر الفاظ و دلالتهاي لفظيه نيست. تمامي كساني كه به بطون معاني قرآن اعتقاد دارند با توجه به نوع نگاهي كه به اين موضوع دارند، شرايط و زمينههايي را براي فهم آن ضروري دانستهاند كه ميتوان به شرايط زير اشاره نمود.
1. آشنايي با زبان و سبك بيان قرآن: به طور قطع، هدف خداوند از انزال قرآن، هدايت مردم است و قصد مبهمگويي و طرح معما در كار نيست، لذا بيشك آن را در الفاظ و عباراتي بيان ميكند كه حاكي از مقاصد او باشد. چنانچه آيات قرآن[13] نيز به اين مطلب تصريح نموده است. با توجه به اينكه معاني، بسيار گسترده، ولي الفاظ محدود است، براي درك معاني مورد نظر گوينده علاوه بر لزوم آشنايي با زبان و سبك بيان آن، فراهم آمدن زمينههاي ديگري نيز لازم است.[14]
2. فهم عميق و قوة تشخيص: در مسير فهم آيات قرآن، دسترسي هرچه بيشتر به حكمتهاي آنها، دايرة معانيشان را وسيعتر ميكند و درك حكمتهاي قرآن و آيات آن، محتاج فهمي است كه با عبور از فشار الفاظ و مفاهيم، به عمق و لبّ معاني و حقايق برسد، قرآن، افراد صاحب چنين فهمي را «اولوالالباب»[15] مينامد. كسي كه هر آيهاي را با حكمتهاي آن بداند، در تطبيق آيات قرآن بر افراد، مصاديق و حوادث زمان، دچار مشكل نخواهد شد. در روايتي از علي ـ عليه السّلام ـ رسيده است كه فرمود: تأويل را كساني ميدانند كه داراي ذهني صاف و قدرت تمييز و تشخيص باشند.[16]
3. تزكيه باطن: كساني كه ماهيت باطن را ماهيتي فرا لفظي ميدانند، بر اين باورند كه براي فهم باطن قرآن، بايد تزكيه نفس و سلوك عرفاني داشت. در اين نگاه بديهي است كه تنها برگزيدگان و انسانهاي نخبه قادر به فهم باطن قرآن خواهند بود و انسانها در اين ميدان معرفتي است كه با يكديگر تفاوت مرتبه خواهند داشت و از يكديگر فاصله ميگيرند، پس از آن كه همگي در فهم ظاهر قرآن ولايه نخستين مفاهيم مترتب و متراكم آن، يكسان و شريكاند.[17]
4. تكامل خرد و دانش بشري: كساني كه معتقدند، منظور از معاني باطني قرآن، معاني و اشارات علمي است كه براي بشر در طول تاريخ روشن خواهد شد، تكامل خرد و دانش را شرط راهيابي به معاني باطني قرآن دانستهاند.[18]
5. دانش استوار و خلل ناپذير: تأويل قرآن و تطبيق آن براي شرايط و حوادث و افراد و مصاديق زماني صائب است كه تفكر و تعقل تأويلكننده، بر پايههاي علم و دانش، استوار باشد، مهمترين دانشهاي لازم در تأويل قرآن، به قرار ذيل است:
الف) شناخت خداوند: شناخت خداوند شرط لازم براي فهميدن بسياري از آيات قرآن است، به ويژه آياتي كه موضوع آنها ذات اَقدس حق، افعال، اسماء و صفات اوست، بنابراين، عدم شناخت صحيح از خداوند، عدم درك درست آيات متشابه را موجب شده، گرفتار آمدن به دام تشبيه و تجسم و تعطيل را باعث ميگردد.
ب) شناخت اسباب نزول: شناخت زمان و مكان نزول و ويژگيهاي افرادي كه آيات دربارة آنها يا خطاب به آنها نازل شده، در درك معاني مورد نظر خداوند سهم به سزايي دارد، چرا كه هر سخني در مواقع و موقعيتهاي مختلف، معاني متفاوتي دارد، بنابراين، كساني كه شرايط زمان نزول آيات را با تمام وجود لمس كردهاند، تأويل قرآن را بهتر از ديگران ميدانند.
ج) فراگيري دانش قرآني از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ : تبيين بسياري از مسائل قرآن كريم بر عهدة پيامبر گرامي ـ صلي الله عليه و آله ـ گذاشته شده است.[19] چگونگي اقامه نماز، آداب روزه و ديگر احكام فقه اسلامي، از اين دسته است. بنابراين، تأويل آياتي كه به تبيينِ پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ محتاج است (آيات مجمل) مستلزم آشنايي با سخنان آن حضرت خواهد بود.[20]
آيتالله معرفت تأويل را همانند تفسير داراي ضابطه ميداند و براي آن دو ضابطه بيان نموده است كه عبارتند از:
6. سبر و تقسيم: وقتي جنبههاي خاص آيهاي را فراگرفته باشند، بايد طبق قانون سبر و تقسيم هر يك از اين خصوصيات را با هدف آيه بسنجيم و ببينيم كدام يك از آنها در هدف آيه دخالت دارد و كدام يك دخالت ندارد. مسئله سبر و تقسيم همان روشي است كه در فقه هم كاربرد و علت مستنبطه از همين راه به دست ميآيد.[21]
7. تناسب معناي تأويل با ظاهر آيات؛ بطن استخراج شده نبايد با ظاهر در تضاد باشد بطن در حقيقت همان ظاهر ميباشد امّا افقش گستردهتر است و در واقع سطحينگري كنار گذاشته شده و به عمق نگريسته شده است.
حال اگر براساس همين دو معيار به سراغ تأويلاتي كه بسياري از عرفا و صوفيان نسبت به آيات قرآني مرتكب شدهاند، برويم خواهيم ديد كه خطاهاي بزرگي مرتكب شدهاند، اگر از آنها سؤال شود كه اين تأويل را روي چه ضابطهاي و كدام مبنا و قاعده انجام دادهايد؟ پاسخ ميدهند كه ذوق ما اقتضا كرده است در حالي كه ذوق يك امر شخصي است. از آنچه كه گفته شد روشن ميشود، همانگونه كه تفسير ضابطه دارد تأويل هم ضابطه دارد، همان طور كه فهم ظاهري قواعد و مقررات دارد بطن آيه هم قواعد و مقررات دارد.[22]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. علي نصيري، نشرية بينات، تأويل از نگاه تحقيق، شماره 19-18-17.
2. محمدهادي معرفت، تفسير و مفسران، (قم، مؤسسه التمهيد)، ج 1، ص 28-33.
3. سيد ابراهيم سجادي، فصلنامه پژوهشهاي قرآني: بازنگري در حقيقت تأويل، شمارة 21، ص 96.
4. مركز فرهنگ و معارف قرآن، علوم القرآن عند المفسرين، (قرآن، دفتر تبليغات اسلامي، اول، 75) ج 3.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . راغب اصفهاني، مفردات الفاظ قرآن، تحقيق صفوان عدنان داوودي، بيروت، الدار الشاميه، چاپ اول، 1412 ه . ق، ص 99.
[2] . آلعمران/ 7.
[3] . كهف/ 78.
[4] . يوسف/ 100.
[5] . نساء/ 59.
[6] . اعراف/ 53.
[7] . مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج 92، ص 97.
[8] . معرفت، فصلنامه پژوهشهاي قرآني، شماره 21، ص 294، گفت و گو با استاد معرفت.
[9] . جوان آراسته، حسين، درسنامه علوم قرآني، قم، دفتر تبليغات اسلامي، چاپ اول، 1377، ص 464.
[10] . طبرسي، امين الاسلام، مجمعالبيان، ج 1، ص 41.
[11] . جوادي آملي، عبدالله، قرآن در قرآن، قم، انتشارات اسراء، چاپ اول، 1376، ص 424.
[12] . ر.ك: طباطبائي، محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، ج 3، ذيل آيه 7؛ و ر.ك: آلوسي، روحالمعاني، بيروت، دارالفكر، ج 1، ص 13.
[13] . آلعمران/ 138، شعرا/ 2.
[14] . شاكر، محمد كاظم، روشهاي تأويل قرآن، قم، دفتر تبليغات اسلامي، چاپ اول، 1376، ص 113.
[15] . آلعمران/ 71.
[16] . شاكر، محمد كاظم، روشهاي تأويل قرآن، ص 115.
[17] . هاشمي، سيد حسين، فصلنامه پژوهشهاي قرآني، شمارة 21، ص 59، ظهور بطن قرآن، و ر.ك: طباطبائي، محمد حسين، الميزان، ج 3، ص 66.
[18] . همان، ص 58، نيز ر.ك: تفسير نمونه، ج 18، ص 461ـ465.
[19] . نحل/ 44.
[20] . شاكر، محمدكاظم، روشها بر تأويل قرآن، ص 119ـ124.
[21] . معرفت، فصلنامه پژوهشهاي قرآني، شمارة 21، ص 290، گفتگو با استاد معرفت.
[22] . همان، ص 290ـ294.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
توجه به دو نكته براي روشن پاسخ پرسش ضروري است:
1. هر عام و مطلق عقلائي و قانوني قابل تخصيص و تقييد مي باشد. در علم اصول اين مسئله به اثبات رسيده و در قوانين مدني و جزائي نيز مرسوم است كه يك قانون را به صورت كلي و عام و مطلق و فراگير ذكر مي كنند كه شامل همة افراد، و همة حالات موضوع قانون مي شود. بعد در جاي ديگر دربارة گروهي از همان افراد و حالات موضوع، حكمي ذكر مي كنند كه برخلاف آن قانون كلي و مطلق است، منتهي با اين دليل دوم آن عام و مطلق را تخصيص و تقييد مي زنند اين قانون در تمام عمومات عقلائي و قانوني جاري است[1] تا آنجا كه گفته اند «ما من عامّ الا و قد خص؛ هيچ عامي نيست مگر اين كه تخصيص خورده است. حتي خود همين عام نيز تخصيص خورده است چون ما عموماتي داريم كه تخصيص نخورده، و يا عمومات عقلي و رياضي داريم كه اصلاً قابل تخصيص و تقييد نمي باشند.
«قرآن هم بر اساس محاورات عمومي بشري با بشر سخن گفته است»[2] در نتيجه ممكن است عمومات آن تخصيص خورده، و مطلقات آن تقييد بردارد.
2. عام بعد از تخصيص و مطلق بعد از تقييد بر اعتبار خود باقي است. قانون ديگري كه در اصول به اثبات رسيده[3] اين است كه عام در صورت تخصيص (هر چند، تخصيص ها و استثنائات متعدد باشند) از اعتبار و حجيّت و از فراگيري و عموميت نسبت به افراد باقي مانده، نمي افتد، بلكه نسبت به افراد و حالت باقي مانده همچنان بر قدرت و اعتبار خود باقي است، كه در اصول از دين تعبير مي كنند به «حجيت عام بعد از تخصيص» و يا «حجيت مطلق بعد از تقييد». با توجه به دو نكتة پيش گفته، بخوبي روشن مي شود كه عمومات و اطلاقات قرآن نيز مانند قانون بشري قابل استثناء و تخصيص و تقييد مي باشند و بعد از استثنائات نيز عمومات آن بر اعتبار و حجيت خود باقي است. به عنوان مثال در قرآن آمده كه «احل الله البيع، خدا بيع و معامله را حلال نموده، با اين كه برخي معاملات از نظر اسلام حرام شده است (مانند معاملات ضرري، ربوي،...) با اين حال آن عام از اعتبار و حجيت ساقط نمي شود و همين طور حرمت غيبت و تجسس استثنائاتي دارند، كه باعث سقوط اعتبار عام و اطلاق دليل اصلي حرمت نمي شود.
لذا هر موردي كه در خود قرآن و يا روايات از قانون كلي حرمت غيبت (مانند مشورت، نصيحت، تظلم و...) استثنا شده از آن قانون كلي خارج هستند، و مابقي موارد همچنان تحت قانون حرمت غيبت باقي مي مانند و هيچ تناقضي در ذهن پيش نمي آيد، درست مانند تبصره هايي كه دامن قانون كلي بشري را مي گيرد.
و همين طور در مورد آية تجسس مسئله از اين قرار خواهد بود. آن مهم است، تشخيص جايگاه آن است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. علوم اسلامي، اصول فقه، فقه، مرتضي مطهري.
2. اصول الفقه، محمد رضا مظفر، بحث عام و خاص.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر. ك: مطهري، مرتضي، علوم اسلامي، اصول فقه، قم، انتشارات صدرا، 1358، ص 31 ـ 32.
[2] . همان، ص 32.
[3] . ر. ك: خراساني، كاظم، كفاية الاصول، كتاب فروشي اسلاميه، ج 1، ص 335.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
يكي از روشها و گرايشهاي تفسير قرآن تفسير به رأي است كه در روايات فراواني به شدّت از آن نكوهش و تقبيح شده است قبل از بيان روايات، به معني تفسير و رأي مورد بررسي قرار مي گيرد.
معناي تفسير و رأي:
تفسير از واژه «فَسَرَ» به معاني روشن كردن و آشكار ساختن است و تفسير در اصطلاح مفسران عبارت است از زدودن ابهام از لفظ مشكل و دشوار، كه در انتقال معناي مورد نظر، نارسا و دچار اشكال است.[1] «رأي» عبارت است از آن تصوراتي كه مانند محسوسات مورد رؤيت ذهني باشد و اصطلاحاً به معناي «اعتقاد حاصل از اجتهاد و تفكّر» استعمال ميشود[2] و برخي از دانشمندان، رأي در اين مورد را به معناي «هوي و هوس»[3] گرفتهاند.
روايات در مذمت تفسير به رأي:
احاديثي نقل شده كه مردم را از تفسير به رأي برحذر داشته است. و قائل به اين است که اگر شخصي از يك لفظي قطع به معنايي پيدا کند و بدون دليل شرعي و تنها به رأي و نظر شخصي و استحسان خودش تكيه كند؛ تفسير به رأي است.[4] رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ فرمود: «ما امَنَ بي مَنْ فَسَّر برأيه كلامي»[5] (خداي جلّجلاله ميفرمايد: هر كسي به رأي و دلخواه خويش گفتار مرا تفسير كند به من ايمان نياورده است) «من فَسّر القرآن برأيه فليتبوَأ مقعدَه من النّار»[6] (كسي كه قرآن را به رأي و نظر خود تفسير كند، جايگاهش آتش جهنم است) و عيّاشي از امام صادق ـ عليه السّلام ـ نقل ميكند كه فرمودند: «مَنْ فسّر القرآن برأيه ان اصابَ لم يُوجَز، و ان اخطاً فهو ابعدُ من السماء»[7] (كسي كه قرآن را به رأي و نظر خويش تفسير كند، اگر درست و مطابقِ با واقع باشد، اجر و پاداشي برايش نيست و اگر خطا رود، هر آينه (از مرز و حق و حقيقت) بيشتر از فاصله آسمانها از يكديگر، دور شده است.
منظور از تفسير به رأي چيست؟
هر چند مفسران در معناي «تفسير به رأي» اختلاف كردهاند ولي روايات متعدّدي كه از ناحيه ائمه ـ عليهم السّلام ـ وارد شده است «تفسير به رأي» را به روشني معنا نموده است.[8]
الف. امام محمد باقر ـ عليه السّلام ـ به قتاده مفسِّر معروف فرمودند: «وَيْحَكَ يا قتادة ان كنتَ انما فَسَّرت القرآن من تلقاء نفسِك فَقَدْ هلكتَ و اهلكت و ان اخذتَه من الرجال فقد هلكت و اهلكت» واي بر تو اي قتاده اگر قرآن را از پيش خود تفسير كني، به يقين هلاك ميشوي و ديگران را نيز به هلاكت خواهي كشاند (همچنين) اگر تفسير قرآن را از ديگر مردم (درست مانند حالتي كه از پيش خود تفسير كني) فراگيري، سرانجام هلاك شده ديگران را نيز به هلاكت خواهي كشاند.
ب. در تفسير منسوب به امام حسن عسكري ـ عليه السّلام ـ چنين آمده است كه:[9] «آيا ميدانيد چه كساني به قرآن، كه آن را شرفي بسي بزرگ و والا است تمسك ميجويند؟ آنان كه قرآن و تأويلش را از ما اهل بيت و يا از نمايندگان و سفيران ما به سوي شيعيانمان به دست آورند، نه از طريق قياس بدكاران و آراي اهل جدل. امّا آنان كه به رأي و نظر خود درباره قرآن اظهار نظر ميكنند، اگر تصادفاً گفتارشان درست باشد، عملشان از روي ناداني بوده، قرآن را از غير اهلش فرا گرفتهاند، و امّا اگر دچار خطا و اشتباه شده، سخنشان مطابق با واقعِ امور نباشد، جايگاهشان آتش جهنم خواهد بود.»[10]
پس از نقل دو روايت با تلخيص و دستهبندي نظر مؤلف (مقدمه تفسير برهان)[11] در اين مورد بيان مي گردد:
1. شخص رأي دارد و يا عاشق نظر خودش است و لذا آيه قرآن را بر اساس خواسته و هواي خودش تأويل و تفسير ميكند و چنانچه رأي او نبود هيچگاه آن معنا از آيه استفاده نميشد و اين نوع تفسير به رأي خودش دو نوع است يكي اينكه تفسير او از راه جهل و ناداني است. پس مثال ميفرمايد مثل اكثر تفاسير مخالفين. دوم آنكه با علم و آگاهي اين كار را انجام ميدهد مثل آنهايي كه با آيات قرآن براي تصحيح بدعتهاي خود استدلال ميكند در حالي كه خودش ميداند معني آيه چنان نيست كه او ميگويد ولي براي اينكه خصم خود را به اشتباه بيندازد و او را گمراه كند. سوم اينكه همين شخص كه بر اساس هواي نفس قرآن را تفسير ميكند و با علم و آگاهي ميداند اين تفسير غلط است ولي غرض صحيح ممكن است داشته باشد (مثل اصحاب تأويلات باطنيه) مثلاً براي اينكه دليلي از قرآن براي مجاهده با نفس داشته باشد به آيه «اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى»[12] كه اشاره به قلبش مينمايد كه فرعون اين است و اين نوع تفسير هم ممنوع است (البتّه دليلش روشن است اگر راهش باز شود هر كسي براساس خواسته هوي و هوس از قرآن برداشتي ميكند همانطور كه مجاهدين خلق ميگفتند: «الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ»[13] يعني مبارزه زير زميني و همين مطلب خواسته طرفداران «قرائتهاي مختلف ميباشد» پس در اين اقسام سهگانه كه بخش نخست بود طرف دنبال تفسير قرآن نيست بلكه خودش ايده و هوي و هوسي دارد كه ميخواهد آن را توجيه كند سعي ميكند از قرآن براي خودش دليل توجيهكنندهاي بياورد.
2. شخص از پيش خود تسريع دارد در تفسير نمودن قرآن ولي سرمايه عملياش فقط به طور اندك است، ظاهر زبان عربي را بلد است. دنبال طلب روايت و گفتاري كه از ائمه ـ عليهم السّلام ـ در مورد اين آيه است نيستند مخصوصاً رواياتي كه در مورد مطالب بلند و غرائب (دور) و الفاظ مبهمه، الفاظ جابجائي در موارد اختصار حذف، اضمار، تقديم و تأخير، ناسخ و منسوخ، خاص و عام، رخص و عزائم محكم متشابه و چهرههاي گوناگون آيات متفرقه وجود دارد كه محتاج به استماع از ائمة ـ عليهم السّلام ـ ميباشد. كسي که در چنين موردي مبادرت بورزد در استنباط معاني قرآن (و تفسير آن) به مجرد همان مقدار فهم لغت عربي اشتباه و غلط خواهد شد و جزء آنهاي كه تفسير به رأي دارند ميباشد. بنابراين لازم است دنبال شنيدن (اخبار تفسير باشد) تا موارد غلط و اشتباه از بين برود و تازه بعد از شنيدن روايات بايد اهل نظر و استنباط باشد، تا بتواند آن را بفهمد، و از جمله برنامه تفسير، وارد بودن به زبان و لغت عربي است تا با آشنايي به لغت و زبان آن را تفسير نمايد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير تسنيم، ج1، اثر استاد جوادي آملي.
2. البيان، ج1 و 2، اثر مرحوم خويي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . معرفت، محمدهادي، التفسير و المفسرون، مشهد، الجامعة الرضويه، 1418 ق، ج 1، ص 13.
[2] . عميد زنجاني، عباسعلي، مباني و روشهاي تفسير قرآن تهران، چاپ ارشاد، 1373، ص 229.
[3] . معرفت، محمدهادي، همان، ج 1، ص 63.
[4] . مقدس اردبيلي، زبدة البيان، ص 21.
[5] . معرفت، محمدهادي، همان، ج 1، ص 60.
[6] . همان، ص 61.
[7] . مرآة الانوار، مقدمه تفسير قرآن، ص 16، به نقل از: عميد زنجاني، عباسعلي، همان، ص 223.
[8] . تمام اين روايات در مقدمه تفسير برهان كه قبل از جلد اوّل است به عنوان مرآة الانوار و مشكوة الاسرار وجود دارد.
[9] . متن حديث را به علت اختصار پاسخ، حذف نموديم و به ترجمه آن اكتفاء نموديم.
[10] . مقدمه تفسير برهان، (مرأة الانوار)، ص 16.
[11] . همان.
[12] . طه/ 24.
[13] . بقره/ 3.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
در پاسخ به سؤال مذكور بايد به چند نكته توجه داشت: 1ـ قرآن در تفهيم معارف خود به مخاطبان از چه زباني استفاده كرده است؟ 2ـ فهم قرآن مقدور چه كساني است؟ 3ـ آيا ظرفيت مخاطبان قرآن يكسان ميباشد؟
براي رسيدن به پاسخي مستدل و قابل قبول به توضيح نكات ياد شده توجه شود.
اگر قرآن شريف كتابي جهان شمول و جاودانه باشد، بايد به گونهاي با جهانيان سخن بگويد كه همگان از فهم آن نصيبي داشته باشند و هيچ كس بهانة نارسائي زبان يا نا آشنائي آن را خار راه سلوك و صعود خود نبيند و از پيمودن سير سعادت نا اميد نشود و تنها زباني كه جهان گسترده بشريت را هماهنگ ميكند «زبان فطرت» است كه فرهنگ مشترك انسانها است. نشانة فطري بودن زبان قرآن و مشترك بودن فرهنگ جهان شمول آن را ميتوان در گردهمايي دلپذير سلمان فارسي و صهيب رومي و بلال حبشي و اويس قرني و عمار عربي، در ساحت قدس پيامبر جهاني حضرت محمد بن عبدالله ـ صليالله عليه و آله ـ مشاهده كرد[1].
امام باقر ـ عليه السلام ـ ميفرمايد: «فمن زعم ان كتاب الله مبهم فقد هلك و اهلك[2]» هر كس گمان كند كتاب خدا مبهم است پس به طور قطع هلاك شده و ديگران را هلاك گردانيده است. هم خود او دربارة شناخت قرآن گمراه شده و هم ديگران را به گمراهي كشانده است. قرآن كريم تبيان كل شيء است و اين افكار انسانهاي عادي است كه مانع شناخت كامل آن ميگردد . چشم قوي و توانايي ميخواهد كه بتواند نور اين خورشيد الهي را دريابد و اگر نتوانستيم آن را بفهميم به فرموده اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ بايد فكر و نظر خود را زير سؤال ببريم «و اتهموا عليه ارائكم»[3] هرگز رأي متهم خود را بر قرآن تحميل نكنيم و آن را به رأي خويش تفسير ننماييم. البته قرآن كريم معارفي دارد كه برخي فوق برخي ديگر است و درجات بالاي آن را خواص اولياي الهي درك مي كنند ولي اصل نور قرآن و محتواي ضروري و لازم آن را همگان درك ميكنند و هيچ مطلبي در قرآن نيست مگر آن كه توسط مجموعهاي آيات مربوط به آن روشن شده است و ابهامي ندارد. به منظور شكوفايي استعدادهاي مكتوم بشري، براهين غامض عقلي در قرآن مطرح شده است ولي هرگز معما كه رنج فراواني براي حل آن لازم است و محصول آن برهان عقلي و يا عرفان شهودي نخواهد بود در ساحت قرآن كريم راه ندارد. قرآن كريم براي هدايت همة افراد جامعه آمده و كتابي روشن و روشنگر است و خداي سبحان همگي را به تدبر در قرآن و تعقل در آيات آن و بهرهمند شدن از معارف حياتبخش و انسان ساز دعوت كرده است[4].
علاوه بر آيات قرآن، سيره و سنت عترت ـ عليهم السلام ـ نيز همين بوده كه مردم را به تفكر و تدبر در قرآن كريم دعوت كرده، قابل فهم بودن آن را مفروض و مسلم دانستهاند از آن جمله ميتوان به روايت اما صادق ـ عليه السلام ـ اشاره كرد كه ميفرمايد: هر سخني كه از ما براي شما نقل شد در صورتي آن را بپذيريد كه با كتاب خدا موافق باشد و اگر با كتاب الله مخالف بود، آن را نپذيريد[5]. و در مواردي نيز فرمودهاند كه حدث مخالف كتاب خدا از ما نيست لذا بايد آن را بر ديوار بكوبيد.
اگر چه احاطه بر همة معارف و ظرايف قرآن نيازمند راهنمايي معصومين ـ عليهم السلام ـ است. علاوه بر اين كه فهم قرآن امري وجداني است و همة ما با تلاوت قرآن و مشاهدة آيات مربوط به يك موضوع، به وضوح مييابيم كه به فهم روشني از آن مطلب دست يافتهايم و دچار ابهام و تزلزل و ترديد نيستيم، البته فهم هر كتابي نيازمند به علوم پايه و نيز دانشهاي ويژة آن كتاب است كه بايد قبلاً فراهم شود[6].
معارف قرآن كريم از جهت ظهور و خفاء و سهولت و صعوبت فهم الفاظ و عبارات آيات، در سه مربته قرار دارد: يك مرتبه از آن بي نياز از تفسير است و يك مرتبه از آن ويژة راسخان در علم است، و مرتبة ديگر آن كه بخش عمدهاي از معارف را در بر ميگيرد نيازمند تفسير است. اين دسته بندي در روايات[7] نيز مطرح شده است[8].
قرآن كريم كتاب مردم و به زبان مردم است ليكن اين سخن به آن معني نيست كه عموم مردم در يك سطح از مقاصد آن بهرهمند باشند. چرا كه تفاوت استعدادها و سرمايههاي معرفتي و روحيات نفساني مردم انكار ناپذير است. از سوي ديگر قرآن نيز حقايقي هزار لايه دارد كه همة آنها بر خانة ذهن و جان همگان فرود نميآيد، قرآن داراي وجه ظاهري است كه عالم و عامي از آن منتفع ميگرداند، ليكن كنه و باطني دارد كه رهيابي به آن، ويژة صافي ترين جانها است.
قرآن داراي محكماتي است كه در خور هاضمة فكري افراد متعارف است لكن متشابهاتي دارد كه هضم آن در خور انديشه و جان نخبگان بشري (راسخان در علم) است و ديگران از سايه سار وجود ايشان ميتوانند اين بخش از فيض سرمدي را به تماشا بنشينند[9].
بنابراين قرآن كريم كتابي عميق و ذو بطون است و هر كس به حد ظرفيت وجودي خود ميتواند از آن بهرهمند شود و ائمه ـ عليهم السلام ـ نيز آيات قرآن را براي همة مردم يكسان معني نميكردند. براي برخي به ظاهر قرآن معني ميفرمودند و براي برخي به باطن قرآن، و اين بستگي به تحمل افراد داشت[10].
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ عبدالله جوادي آملي، تفسير موضوعي قرآن، (قم، اسراء ، اول، 78) ج 1، ص 351 ـ 458.
2ـ ناصر مكارم شيرازي، تفسير نمونه (تهران، دارالكتاب الاسلاميه، چ 16، 62) ج 2، ص 323.
3- كانون گفتمان ديني، زبان قرآن، گفتگو با آيت الله معرفت، نشست 16، جزوة مركز مطالعات و پژوهشهاي حوزة علمية قم.
4ـ كانون گفتمان ديني، منطق فهم قرآن، گفتگو با حجه الاسلام رجبي، نشست 12، جزوة مركز مطالعات و پژوهشهاي حوزة علميه قم.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . جوادي آملي، عبدالله، تفسير موضوعي قرآن کريم، قم، انتشارات اسرا، چاپ اول، 1378، ج1، ص 353.
[2] . بحارالانوار، ج 89، ص 90.
[3] . نهج البلاغه، خ 176.
[4] . آل عمران/ 138، نساء/ 174، ص/ 29، محمد/ 24.
[5] . بحارالانوار، ج 2، ص 227.
[6] . جوادي آملي، عبدالله، تفسير موضوعي قرآن کريم، ج 1، صص 358 و 385.
[7] . نورالثقلين، قم، اسماعيليان، ج 1، ص 313، حديث 18.
[8] . جمعي از مؤلفان، روش شناسي تفسير قرآن کريم، تهران، انتشارات سميت، چاپ اول، 1379، ص 35.
[9] . سعيدي روشن، محمد باقر، علوم قرآن، قم، مؤسسه امام خميني، چاپ اول، 1377، ص 227.
[10] . ر.ك . جوادي آملي، عبدالله، تفسير موضوعي، ج 1، ص 374.
|
|
|
|
|
|
نمایش پاسخ ...
قرآن كريم داراي مضاميني بلند و مطالبي عالي و فوق فهم افراد عادي است. و ترديدي نيست كه بايد بين كتاب و مفسّر آن تناسب و سنخيّت باشد. مفسّران قرآن، دوگونه هستند: الف، مفسّرين ظاهر و باطن قرآن ب، مفسّران ظاهر قرآن. قرآن در مورد مفسّرين ظاهر و باطن قرآن ميفرمايد: «و ما يعلم تأويله الّا الله و الرّاسخون في العلم»[1] يعني تأويل و تفسير و بطن قرآن را جز خدا و راسخان در علم كسي نميداند.
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و ائمة اطهار ـ عليهم السّلام ـ ظاهر و باطن قرآن را ميدانند و راسخان در علم ميباشند.[2] و همچنين با توجّه به عظمت قرآن و گسترة معارف آن روشن است كه غير معصومين نميتوانند همة دلالتهاي آيات كريمه را آشكار سازند و به همة معارف آن دست يابند. امّا غير معصوم ميتوانند در حدّ استعداد و توان علمي خود به كمك روايات، از ظواهر قرآن استفاده كنند. اگر چه قرآن دريايي است كه به قعرآن نتوان رسيد؛ ولي چنين نيست كه از سطع آن و كمي فراتر از آن نتوان بهره گرفت.[3] بنابراين با شرايط لازم ميتوان قرآن را در حدّ دلالتهاي ظاهري تفسير كرد. آياتي از قرآن كريم مردم را به تفكّر در قرآن كريم ميخواند: «انا انزلناه قرآناً عربياً لعلكم تعقلون»[4]«به درستي كه، آن (كتاب) را (به صورت) خواندني عربي نازل كرديم تا شما درك كنيد. و نيز ميفرمايد: «كتاب انزلناه مبارك ليدبّروا آياته و ليتذكّروا اولوالالباب»،[5] كتابي است مبارك كه به سوي تو نازل كرديم تا در آياتش تدبّر كنند و خردمندان پند گيرند. اين آيات و آيات ديگر مانند سورة بقره، آية 2 استفاده ميشود قرآن براي افراد عادي نيز قابل فهم و تفسير است.
شرايط مفسّر عبارتند از:
1ـ استفاده از كتابهاي لغت براي شناختن كلمات عصر نزول. 2ـ شناخت قواعد ادبي عرب. 3ـ آگاهي از شأن نزول و اسباب نزول.4ـ آگاهي از مخصّص، مفيّد، و ... ناسخ و منسوخ. 5ـ شناخت تاريخ صحيح و روايات. 6ـ توجّه به لوازم عرفي و عقلي و دلالتهاي التزامي و ايماني محتواي آيات. در نتيجه مفسّر با داشتن چنين شرايطي ميتواند دلالتهاي ظاهري قرآن را بفهمد. گرچه ممكن است مواردي نياز باشد توقف كند. و تنها ائمة اهلبيت ـ عليهم السّلام ـ ميتوانند تمام ظاهر و باطن قرآن بفهمند و مفسر واقعي تمام قرآن باشند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ روششناسي تفسير قرآن، علي اكبر بابايي.
2ـ مباني و روشهاي تفسير قرآن، عميد زنجاني.
3ـ تفسير نور الثقلين، حويزي ، ذيل آية 7، سورة آلعمران.
4ـ تفسيرهاي برهان و نمونه، ذيل آية 7، سورة آلعمران.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] - آلعمران/ 7.
[2] - العروسي الحويزي، عليبن جمعة تفسير نور الثقلين، قم، موسسه اسماعيليان، چاپ چهارم، 1373، جلد 1، ص 315؛ و حسيني بحراني، سيد هاشم، البرهان في تفسير القرآن، قم، موسسه بعثت، چاپ اوّل، 1373، جلد 1، ص 599؛ و كليني، محمدبن يعقوب، اصول كافي، جلد 1، ص 308، باب الجعة ان الراسخين في العلم هم الأئمة ـ عليهم السّلام ـ ، دفتر و نشر فرهنگ اهل البيت ـ عليهم السّلام ـ چاپ اوّل، 1373، جلد اوّل، ص 599.
[3] - ر . ك: بابايي، علي اكبر، روششناسي تفسير قرآن، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، 1379، ص 38.
[4] - يوسف/ 2.
[5] - ص/ 29.
|
|
|
|
1 2 ->
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
 عقائد |
| قرآن و تفسیر |
| احکام |
| اندیشه سیاسی اسلام |
| عرفان و تصوف |
| اخلاق |
| حقوق زن |
| حدیث شناسی |
| ادیان و مذاهب |
| تربیت و مشاوره |
| تاریخ اسلام |
| تاریخ پیامبران |
| تاریخ معاصر |
| مهدویت و انتظار |
| سیاست |
| حقوق |
| دین پژوهی |
| اجتماعی و فرهنگی |
| پزشکی |
| علمی |
| کلام |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
9000 سوال |
:تعداد سوالات |
|
282 گروه |
:تعداد گروهها |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
صفحه اصلی | مقالات |
اخبار و اطلاع رسانی |
کتابخانه موضوعی |
مجموعه تصاویر |
دریافت نرم افزار |
معرفی پایگاه ها
| بانک صوت و فیلم |
کارت پستال
نقشه سایت | ارتباط با ما |
درباره ما | عضویت | ورود به محیط کاربری
تمامی حقوق این پایگاه متعلق به پرتال فرهنگی و اطلاع رسانی راسخون می باشد. استفاده
از مطالب این پایگاه فقط با ذکر منبع مجاز می باشد.
|
|
|