معارف قرآن كريم از جهت ظهور و خفاء، سهولت و صعوبت فهم الفاظ و عبارات در سه مرتبه قرار دارد: يك مرتبه از آن بي‎نياز از تفسير است و يك مرتبه از آن و يژه‎ي راسخان در علم است: و مرتبه‎ي ديگري از آن كه‎بخش عمده‎اي از معارف را در برمي‎گيرد، نيازمند تفسير است. اين دسته‎بندي سه‎گانه در روايات نيز مطرح شده است[1] و همين نياز موجب شده است كه‎در طول تاريخ قرآن، تفسيرهاي بسيار زيادي براي آن تدوين گردد.[2]
علل نيازمندي به‎تفسير
الف. فقدان آگاهي‎هاي لازم: يكي از عوامل مهم نيازمندي به‎تفسير، ضعف دانش بشر است.فهم قرآن منوط به ‎برخورداري از معلومات مختلفي است كه‎فقدان هر‎يك، فهم مقصود خداوند از الفاظ وعبارات قرآن را دچار ابهام ساخته و نياز مندي به‎ تفسير را ضروري مي‎سازد.
1. علم لغت: فقدان آگاهي‎گاه مربوط به‎مفاد واژگان است بررسي‎ها قرآني و تاريخي نشان مي‎دهد كه‎در زمان نزول نيز پاره‎اي از واژگان قرآني براي جمعي از مخاطبان قرآن مبهم بوده و آنان از مفاد آن بي‎اطلاع بوده‎ند. به‎عنوان مثال: ابن عباس مي‎گويد: معناي فاطر السموات را نمي‎دانستم تا اين‎كه دو باديه نشين كه‎ دربارة چاهي نزاع داشتند نزد من آمدند.
يكي از آن‎دو گفت: اَنَا فَطَرتُها[3]. در اين گونه موارد، فهم آيات قرآن نيازمند دستيابي به مفاد واژگان است و دستيابي به مفاهيم عرف اين واژگان بخشي از تفسير به شمار مي‎رود.
2. ادبيات عرب: ادبيات عرب و شناخت صحيح ساختار كلمات و جملات و خصوصيات معاني ـ بيان آيات كريمه نيز يكي از عوامل نيازمندي به تفسير است.
3. اسباب النزول: در پاره‎اي از موارد، نا آگاهي از شرايط و اسباب نزول، مقصود از آية شريفه را در هاله‎اي از ابهام قرار مي‎دهد و سبب نيازمندي به تفسير مي‎شود مانند آية شريفة «اِنّما النّسيئُ زيادةٌ في الكُفرِ»[4] كه عدم آگاهي از شأن نزول آيه و اين‎كه مقصود از«نسئ» در فرهنگ آن زمان چه بوده، از اين جهت نياز به تفسير است.
4. صنايع لفظي: ساختار عبارت پردازي قرآن در نهايت فصاحت و بلاغت و شيوايي و بالطبع مشحون از كنايه، استعاره، تمثيل، اشاره، رمز و بدايع ادبي است.[5] كه بادانش كافي و تبحر وتسلط برموارد كاربرد، مي‎توان به آن دست يافت. واين گونه موارد براي افراد عادي مبهم و نياز‎مند تفسير است.
5. مصاديق خارجي: عدم آگاهي از مصداق خارجي كه در برخي از آيات مد نظر است و عدم آگاهي و مهارت كافي در فهم معناي الفاظ مشترك و كاربردهاي مجاز و مشترك قراين پيوسته و ناپيوسته آيات، مانند ارتباط يا عدم ارتباط آيات بايك‎ ديگر (سياق) در روايات ناظر به آيات، امور ديگري است كه زمينه‎هاي نيازمندي به تفسير را فراهم مي‎سازد.[6]
ب. ويژگي‎هاي قرآن:
بررسي در متن قرآن كريم نشان مي‎دهد كه اين كتاب داراي ويژگي‎هايي است كه برخي از آن‎ها در نياز‎مندي ما به تفسير مؤثر است، از آن جمله موارد زير را مي‎توان ذكر‎كرد:
1. معارف نامحدود در الفاظ محدود: الفاظ و عباراتي كه در گفتگوهاي انسان‎ها به كار مي‎رود تنها براي نيازمندي‎هاي روزمره به وجود آمده، و به همين دليل، به محض اين‎كه از دائره زندگي محدود مادي خارج شويم و مثلاً سخن دربارة آفريدگار كه نامحدود از هرجهت است به ميان‎آيد، به روشني مي‎بينم كه الفاظ ما قالب آن معاني نيست وناچاريم كلماتي را به كار ببريم كه از جهات مختلفي نارسايي دارد.[7] همين نارسايي‎ها سرچشمة نيازمندي به تفسير است.
2. محتواي فرا طبيعي: بسياري از حقايق مربوط به جهان ديگر، يا جهان ماوراي طبيعت است كه از افق فكر ما دور است و ما به حكم محدود بودن در زندان زمان و مكان، قادر به درك عمق آنها نيستيم، اين نارسائي افكار ما وبلند بودن افق آن معاني‎ها سبب ديگري براي تفسير قسمتي از آيات است. مانند بعضي از آيات مربوط به قيامت و امثال آن[8] در موارد ياد شده معناي ظواهر آيات كه جنبة متشابه دارد به نظر مي‎رسد نه باخود قرآن و نه باعقل سازگار است مثل آية شريفة «يَدُ الله فَوْقَ أيْديِهِمْ» كه ظاهر معنا روشن ولي با آيات محكم و نيز با عقل سازگار نيست و بايد مطابق عقل و آيات محكمات تفسير شود.
3. نهايت ناپذيري قرآن: دانشمندان اسلام براي فهم مطالب و استخراج گنج‎هاي نهفته‎ي آن، علوم و دانش‎هايي را پايه گذاري نمودند ودر حقيقت بسياري از رشته‎هاي علوم اسلامي از قبيل صرف، نحو، لغت، معاني، بيان، بديع، قرائت، تجويد، قصص قرآن وشأن نزول آيات براي درك مفاهيم قرآن پايه گذاري شد. باچنين توجه شايان تقديري، هنوز پنجه‎ي فكر بشر به همه‎ي اسرار و گنجينه‎هاي نهفته‎ي آن دست نيافته است و هرچه بشر در باره‎ي معارف عقلي وقوانين اجتماعي و اخلاقي و ساير تعاليم آن غور و بررسي مي‎كند هرروز مطالب و مفاهيم تازه‎تري از آن استخراج مي‎نمايد.[9] از آن‎چه گفته شد معلوم مي‎شود كه تفسير قرآن يك ضرورت است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. محمد حسين طباطبائي، تفسير الميزان، (تهران، دار الكتب الاسلاميه، چ5، 1372) ج3، ص77.
2. بهاءالدين خرمشاهي، دانشنامه قرآن، (تهران، دوستان، چ اول، 1377)ج1، ص636- 653.
3. محسن قرائتي، تفسير نور (تهران، مركز فرهنگي درسهاي از قرآن، 1378)، مقدمه‎ي ج5و6.
4. عبدالله جوادي آملي، تفسير موضوعي (قم، اسراء، چ اول، 1378) ج1، ص453.
5. جعفر سبحاني، الايمان والكفر، (قم، مؤسسة امام صادق، 1416هـ . ق) المناهج التفسيريه، ص181ـ 184.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. عبد علي جمعه حويزاوي، نور الثقلين، قم، اسماعيليان، ج1، ص313، حديث18.
[2]. جمعي از مؤلفان، روش شناسي تفسير قرآن، تهران، انتشارات سمت، چاپ اول، 1379، ص35.
[3]. سيوطي، الاتقان في علوم القرآن، ج1، ص354.
[4]. توبة/ 37.
[5]. سعيدي روشن، محمد باقر، علوم قرآن، قم، مؤسسة امام خميني قدس سره، چاپ اول، 1377، ص225.
[6]. جمعي از مؤلفان، روش شناسي تفسير قرآن، تهران، انتشارات سمت، چاپ اول، 1379، ص36.
[7]. مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الاسلاميه، چاپ‎ شانزهم، 1362، ج2، ص323.
[8]. همان.
[9]. سبحاني، جعفر، منشور جاويد، قم، انتشارات توحيد،1360، ج1، ص12ـ 14، با تلخيص.

براي استفادة بهينه از مفاهيم و معارف قرآن شريف، مقدماتي لازم است كه بعضي جنبة اعتقادي و برخي بعد اخلاقي و دسته‌اي نيز ابعاد عملي و فكري و... دارند و هر اندازه انسان بتواند با اين مقدمات آشنا شود و به آن‌ها عمل كند بديهي است كه بهره‌مندي او از قرآن بيشتر مي‌شود.
برخي از اين مقدمات عبارتند از:
1ـ مقدمات علمي، مثل فراگيري زبان قرآن و آشنايي با ادبيات عرب، معاني، بيان، و علوم مختلف قرآني و شناخت تفاسير عربي و فارسي و بهره‌گيري از آن‌ها مثل تفسير الميزان، نمونه و ...
2ـ از نظر تحقيق و تفحّص توانايي خود را بالا ببرد تا با نظرات دانشمندان اسلامي و روايات پيشوايان معصوم ـ عليهم السّلام ـ آشنا شود و از آن‌ها بهره ببرد.
3ـ شناخت پيدا كردن به عظمت كلام خدا و ايمان به آن و اين كه از چه مقام با عظمتي صادر شده و در بردارندة تمام برنامه‌هاي سعادت دنيا و آخرت است كه به دنبال اين اعتقادات تعبد و ايمان به غيب و... حاصل مي‌شود كه بدون شناخت قرآن ممكن نيست كه در آيات قرآن كريم به آن توجه ويژه‌اي شده است. خداوند متعال مي‌فرمايد:«قل هو للذين ء امنو هدي و شفاء»[1] اين قرآن براي مؤمنان، ماية هدايت و شفاست"
4ـ انجام مقدمات اخلاقي؛ مثل اخلاص، صداقت و اين كه تلاوت قرآن تنها به قصد نزديك شدن به خدا واجب رضايت او باشد نه اين كه هر وقت گرفتار شد به قرآن پناه بياورد و در مواقع فراغت و گشاده دستي، اهميتي به قرآن ندهد! حضرت علي ـ عليه السّلام ـ مي‌فرمايد:« از اين كتاب بزرگ آسماني براي بيمارهاي خود شفا بخواهيد و براي حل مشكلاتتان از آن ياري بطلبيد؛ چون در اين كتاب درمان بزرگترين دردها وجود دارد؛ درد كفر و نفاق و گمراهي و ضلالت و...»[2]
5ـ رعايت تقوا و پرهيزگاري و انجام كارهاي خيرو عمل به آيات قرآن ؛ چنان كه خداوند مي‌فرمايد :«ذلك الكتاب لاريب فيه هدي للمتقين»؛ [3]اين كتاب (با عظمتي) است كه شك در آن راه ندارد و ماية هدايت پرهيزكاران است.
6ـ استعاذه و پناه بردن به خدا از شر وسوسة شياطين و هدف‌دار بودن قرائت؛ خداوند متعال مي‌فرمايد:« فاذا قرأت القران فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم»؛[4] هنگامي كه قرآن مي خواني از شرّ شيطان مطرود شده به خدا پناه ببر. همچنين تلاوت قرآن بايد هدف‌دار باشد و قاري قرآن هنگام تلاوت خود را با آيات و خطاب‌هاي قرآن، بسنجد و سعي كند كه طوري عمل و رفتار كند كه خطاب‌هاي مدح آميز شامل او شود و در واقع از مصاديق آيات بشارت‌آميز قرآن قرار بگيرد. خداوند كريم مي‌فرمايد:«تلك آيات الكتاب الحكيم، هدي و رحمة للمحسنين»[5]اين آيات كتاب حكيم است، ماية هدايت و رحمت براي نيكوكاران است.[6]
7ـ استمداد و توسل به پيشوايان معصوم ـ عليهم السّلام ـ و فرمايشات و سخنان سودمند آنان دربارة معارف و علوم قرآن كريم؛ قران كريم مي‌فرمايد: «... در حالي كه تفسيير آن‌ها ( آيات قرآن) را جز خدا و راسخان در علم نمي دانند..[7]»
براساس روايات اسلامي«راسخون في العلم» به پيامبر و امامان معصوم و اهل‌بيت پيامبر اكرم ـ عليهم السّلام ـ تفسير شده است.[8]
8ـ تفكّر، تدبّر و تأمّل در آيات قرآن كريم؛ خداوند متعال مي‌فرمايد: «افلا يتدبّرون القرآن...» آيا آن‌ها در قرآن تدبّر نمي‌كنند!... قرآن كريم، تنها براي تلاوت نيست بلكه هدف نهايي آن تذكّر و يادآوري و خارج ساختن انسان‌ها از تاريكي‌ها به سوي نور و شفا‌ء رحمت و هدايت است.[9]
امام صادق ـ عليه السّلام ـ مي‌فرمايد: « تفكر ساعة خير من قيام ليلة»؛ يك ساعت تفكر از قيام و شب زنده‌داري بهتر است».
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ ناصر مكارم شيرازي و همكاران، تفسير نمونه، تهران دارالكتب الاسلاميه، در 27 مجلد.
2ـ محمد هادي معرفت، علوم قرآني، قم، مؤسسه التمهيد.
3ـ علامه سيد محمد حسين طباطبايي، الميزان في تفسير القرآن، بيروت، مؤسسه الاعلمي، در 20 مجلد ( به فارسي نيز ترجمه شده است).
4ـ ناصر مكارم شيرازي و همكاران، تفسير موضوعي پيام قرآن ، قم؛ نشر مدرسه الامام اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ، در 10 مجلد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]- ر. ك: فصلت/ 44.
[2]- ر.ك: امام علي عليه‌السلام ـ نهج البلاغه، ترجمه: جعفر شهيدي، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، خطبه 176، ص 182.
[3]- ر.ك: بقره/ 2.
[4]- نحل/ 98.
[5]- لقمان/ 2 .
[6]- ر.ك: مكارم شيرازي، ناصر و همكاران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب السلاميه، چاپ چهارم، ج 1-7، صص 9- 11 .
[7]- نساء/ 162.
[8]- ر.ك: الجمعة العروسي الحويزي، نور الثقلين، قم، نشر اسماعيليان، ج 1، ص 315 .
[9]- ر.ك: تفسير نمونه، همان، ج 21، ص 467-470.

هيچ شكي نيست كه قرآن كريم براي همه ي مردم نازل شده تا آنها را به سمت كمالات متعالي و قرب الي الله رهنمون سازد. «وما هي الاّ ذكري للبشر» (مدثر، 31) «و آن، جز تذكّري براي انسان‌ها نمي‌باشد» از اين رو آيات زيادي در قرآن انسان را به تدبّر و تعقّل در قرآن فرا مي‌خواند هيچ قيدي براي افراد خاص نيامده است. مانند: «افلا يتدبرون القرآن ام علي قلوب اقفالها» (محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ، 24) «آيا آنها در قرآن تدبر نمي‌كنند يا بر دلهاشان قفل نهاده شده است؟» دعوت و ترغيب همة انسان‌ها به تدبر در قرآن كريم و توبيخ آنها بر نينديشيدن در آيات قرآني، شاهد گويايي است بر فراگير بودن فهم معارف آن[1]. همة اقشار مردم در هر رتبه از فهم و درك و مراتب علمي و روحي كه باشند، مي‌توانند از آن بهره ببرند.
و نيز آياتي كه قرآن را به «نور»، «كتاب مبين» (روشن و روشنگر)، «برهان» (نور سپيد و درخشان) توصيف كرده و آن را براي پند گرفتن سهل و آسان معرفي كرده «لقد يسرنا القرآن للذكر فهل من مدکر» (قمر، 17) «ما قرآن را براي تذكر آسان ساختيم، آيا كسي هست كه متذكر شود؟» همة اينها دلالت بر همگاني بودن فهم آن دارد. و لكن هر انديشمند آگاه با اندك آشنايي با قرآن و معارف آن، به خوبي مي‌داند كه علوم و معارف نهفته در آن داراي سطوح و مراتب مختلفي است. فهم سطحي از اين معارف، براي عموم آسان و دلالت آيات بر آن، آشكار و بيّن است و هر كسي در صورتي كه به زبان عربي و يا با مطالعة ترجمة صحيح آن آشنا باشد، بدون نياز به تفسير مي‌تواند، آن معارف را از قرآن فرا بگيرد. و خود را شاگرد قرآن بداند نه اينكه نظر خود را بر قرآن تحميل كند بلكه با ذهني پاك و ضميري باصفا در معارف آن تدبّر نمايد. به ميزان دانش و استعداد خود، از هدايت و اندرز اين كتاب نيز بهره‌مند خواهد شد. حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي‌فرمايد: «كسي با قرآن هم‌نشين نشد مگر آن‌كه بر او افزود يا از او كاست، در هدايت او افزود و از كور دلي و گمراهي‌اش كاست».[2] بلند را نيز خداوند متعال به صورت مَثل يا داستان و يا با بيان ساده و همه كس فهم بيان كرده است تا عامة مردم به بهانة پيچيدگي و عميق بودن معارف آن، خود را از آن محروم نبينند.[3]
فهميدن بخش عمده‌اي از معارف بلند اين كتاب عظيم كه در سطحي فراتر از فهم تودة مردم است، و براي بسياري از افراد، بدون تفسير ميسّر نيست. بنابراين انسان يا بايد خود مقدمات لازم براي توانايي بر تفسير را طي كند و دانش و شرايط لازم براي تفسير را كسب نمايد و به تفسير آيات بپردازد، و يا از تفاسير معتبر مفسّران مورد اعتماد بهره گيرد.
افزون بر دو بخش ياد شده بخش ديگري از معارف اين كتاب عظيم كه در مرتبه‌اي بالاتر قرار دارد با كمك تفسير مفسران و يا تحصيل مقدمات تفسير و كسب شرايط و دانش‌هاي لازم نيز، قابل دسترسي نيست و فهم آن ويژة راسخان درعلم (نبي اكرم و ائمة طاهرين ـ صلوات الله عليهم اجمعين ـ) است و تنها راه پي‌بردن به آن معارف بلند، رجوع به راسخان در علم، و تفسيري است كه از آنان نقل شده است.
بنابراين معارف قرآن كريم از جهت ظهور و خفا، سهولت و صعوبتِ فهم آن از الفاظ و عبارات آيات، در سه مرتبه قرار دارد: يك مرتبة از آن بي‌نياز از تفسير است و يك مرتبه از آن ويژه راسخان در علم است، ولي در مرتبة ديگري از آن، كه بخش عمده‌اي از معارف را دربرمي‌گيرد، نيازمند تفسير است. اين دسته‌بندي، در روايات نيز مطرح شده است، در روايتي كه در كتاب احتجاج از قول اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ آمده است، حضرت مي‌فرمايد: «همانا خداوند متعال كلامش را بر سه قسم تقسيم كرد، قسمتي از آن را عالم و جاهل مي‌شناسند و درك مي‌كنند و قسمتي از آن را فقط افرادي كه داراي صفاي ذهن و حس لطيف و داراي قدرت تمييز بين حق و باطل باشند و خدوند شرح صدر براي اسلام به آنان داد، آن قسم را درك مي‌كنند، و قسم ديگر را به غير از خداوند متعال و انبياي الهي و راسخون در علم، كس ديگر را توانايي در فهم آن نيست.»[4]
و در روايتي ديگر از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل شده است كه فرمودند: كتاب خدا (قرآن) بر چهارگونه است: عبارات، اشارات، لطايف و حقايق.
عبارت قرآن براي عامة مردم است، اشارات براي خواص، لطايف براي اوليا و حقايق براي انبياست.
بنابراين ما مي‌توانيم از ترجمة قرآن، معاني و مطالب ابتدايي آن را درك كنيم ولي اگر بخواهيم، به معارف عميق و بالاتر آن پي ببريم ناگزير هستيم مانند هر رشته و فني كه اگر انسان مهارت ندارد به متخصص رجوع مي‌كند، در اين‌جا نيز ما بايد به متخصصين و مفسرين قرآن رجوع كنيم و حتي برداشت‌هاي ابتدايي خود را با نظرات آنها بسنجيم تا از اشتباه و تفسير به رأي محفوظ بمانيم.
در مورد احاديث نيز، اين طبقه‌بنديها در فهم احاديث وجود دارد. چرا كه رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و ائمة طاهرين ـ عليهم السلام ـ از آنجايي كه به معدن علم متصل بوده‌اند معارفشان همتاي معارف قرآن كريم است.[5] و از اين رو پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي‌فرمايد: « إن حديث آل محمّد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ صعب مستصعب» «همانا حديث آل محمّد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ سخت و دشوار است» اگرچه احاديث از لحاظ كيفي و كمّي با قرآن در موضوع مورد بحث فرق مي‌كند و لكن اصل نياز به تفسير در احاديث نيز ضروري است البتّه در احاديث مسئلة سند نيز مطرح است كه خود تخصص خاصي را طلب مي‌كند، و به همين دليل كتب زيادي در رابطة با شرح و توضيح نهج البلاغه البلاغه و كتاب‌هاي حديثي ديگر نگاشته شده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ آيت الله جوادي تفسير موضوعي، ج 1، (قرآن در قرآن)، تهران: رجاء، 1372 ش.
2ـ آيت الله سيد ابوالقاسم خويي، البيان، (بيروت: دارالزهراء، 1408 هـ ).
3ـ جلال الدين السيوطي، الاتقان في علوم القرآن (بيروت: دار ابن كثير، 1414 هـ ).
4ـ محمّد حسين الطباطبايي، الميزان في تفسير القرآن (تهران: دارالكتب الاسلاميه، 1404 هـ )، ج 1.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] ـ جوادي آملي، عبدالله، تسنيم، (تفسير قرآن كريم)، قم، مركز نشر اسراء، چاپ دوم، 1378، ج 1، ص 36.
[2] ـ نهج البلاغه، خطبه 176.
[3] ـ جوادي آملي، عبدالله، تفسير موضوعي قرآن كريم، قم، مركز نشر اسراء، چاپ دوم، 1378، ج 1، (قرآن در قرآن)، ص 431.
[4]. تفسير نورالثقلين، به نقل از احتجاج طبرسي، ج 1، ص 313، ح18.
[5]. مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج 75، ص 278.

براي روشن شدن جواب، لازم است، چند نكته بيان شود، 1ـ معناي اجتهاد: اجتهاد در لغت به معناي نهايت تلاش كردن و خود را به زحمت انداختن است[1] و امّا در اصطلاح شيعه اين است كه فرد مجتهد براي استخراج حكم از كتاب و سنّت نهايت كوشش را مبذول بدارد، در موردي كه نص قطعي وجود دارد اجتهاد براي يافتن مصداق اين قانون مي‌باشد، ولي در موردي كه دليل قطعي (از نظر سند و دلالت) نباشد اجتهاد براي اين است كه به سند آن حجيّت ببخشد و يا دلالت آن را به گونه‌اي يك طرفه سازد و يكي از احتمالات را ترجيح دهد[2] و امّا اجتهاد در اصطلاح اهل سنّت اين است كه اگر در حادثه‌اي نص قرآني، و سنّت پيامبر و اجماع امّت وجود نداشت، جاي اجتهاد رأي و انديشه است: «هي مجال الاجتهاد بالرأ ي».[3]
2 ـ معناي نص: منتهاي چيزي را نص گويند: «نصّ كل شيٍ منتهاه» [4] لفظ نص، يعني تمام دلالت آن ظاهر باشد، در اصطلاح نص عبارت است از متن صريحي كه در آن هيچ احتمال خلاف نباشد و دلالتش قطعي باشد، ولي ظاهر، عبارت است از دلالت اولي لفظ بر معناي، كه احتمال خلاف هم در آن داده مي‌شود.[5]
3ـ معناي تأويل: رجوع دادن چيزي به سوي اصل خودش، و يا رساندن شيء را به آن معناي نهائي كه از آن اراده شد «اوّل شيء الي الغاية المرادة مينه»[6]
4ـ معناي تفسير: اظهارمعناي معقول[7] و به معناي پرده از چهرة چيزي برداشتن آمده و همچنين بيان و توضيح كتاب[8] را تفسير گويند.
بعد از اين مقدّمات بايد گفت اين سخن از جهاتي قابل خدشه و اشكال است.
1. در خود پرسش جواب پرسش نهفته است؛ زيرا آمده: «شيعه اجتهاد در مقابل نص را مطرود مي‌‌دانند» بعد آمده: «چرا آيات و سنّت را تأويل مي‌كنند؟» و تأويل هم به معناي رساندن و رجوع مطلب است به اصل خودش و بيان كردن معنائي نهائي آيه است، آن‌هم توسط كساني اين تأويل بيان مي‌‌شود كه خود قرآن فرمود: «مايعلم تأويله الّا الله و الراسخون في العلم»[9] در حالي كه تفسير و تأويل آنها را، جز خدا و راسخان در علم نمي‌دانند و همچنين دستور به اطاعت و پيروي آنها داده است. گذشته از اين تأويل در جايي است كه نص نباشد، لااقل يك مثالي ذكر مي‌‌شد كه شيعه در مقابل نص اجتهاد نمود‌ه‌اند، تأويلي هم كه مي‌شود بر اساس قواعد فهم و قرائن كلام است، مشكل ديگري كه در سئوال وجود دارد اين است كه نص را به معناي متن به كار برده، در حالي كه نص به معناي متن صريحي است كه هيچ احتمال خلافي دربارة آن نرود و در مقابل ظاهر است.
2. علماي اهل سنّت هم تفسير و تأويل دارند، و بايد هم داشته باشند چون خيلي از جزئيّات مسائل و احكام در قرآن بيان نشده است، به عنوان مثال نماز ميّت، بعضي اغسال، جزئيات مسائل نماز، جزئيات مسائل روزه و حج و ... در قرآن نيامده است و شما طبق رواياتي كه قابل اعتمادتان مي‌‌باشند آيات را توضيح داده تقييد، تخصيص مي‌‌زنيد شيعه نيز طبق گفته‌هاي پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ و علي و فرزندانش ـ عليهم‌السّلام ـ كه باب علم نبي _ صلّي الله عليه و آله _ مي‌‌باشند آيات را تفسير مي کنند و يا تقييد و تخصيص مي‌‌زنند.
3. شيعه با سخنان كساني قرآن را تفسير مي‌كند كه خود قرآن قول آنها را اعتبار داده است، مانند آية راسخون در علم که بدان اشاره شد، آية ديگري كه قول اهل البيت ـ عليهم‌السلام ـ را اعتبار داده است آية «اطيعوالله و اطيعوالرسول و اولي الامرمنكم»[10] از خدا و رسول و صاحبان امر اطاعت كنيد است، فخر رازي مي‌‌گويد، «از اين‌كه در آيه به صورت مطلق دستور به اطاعت «اولي الامر» داده است، نشان مي‌‌دهد كه اولوالامر بايد معصوم باشند»[11] و تنها كساني كه معصوم مي‌‌باشند بعد از پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ اهل بيت ـ عليهم‌السّلام ـ هستند چنان‌كه در آية «تطهير» تصريح شده است،[12] و حاكم حسكاني، روايات متعددي بيان نموده، كه در همة آنها «اولي الامر» بر علي تطبيق شده است.[13] شيخ سليمان از علي ـ عليه السّلام ـ نقل نموده كه حضرت فرمود؛ «... كمترين چيزي كه انسان به سبب آن در زمرة گمراهان در مي‌‌آيد، اين است كه حجّت و نمايندة خدا و شاهد و گواه او را كه اطاعت و قبول ولايتش لازم است نشناسد، آنها همان كساني هستند كه خداوند آنان را در رديف خود و پيامبر _ صلّي الله عليه و آله _ قرار داده و فرمود «اطيعو الله .. واولي الامرمنكم»[14] با توجه به روايات حسكاني و رواياتي كه خواهد آمد اين افراد علي ـ عليه السّلام ـ و اولاد او مي‌‌باشند، اطاعت از آنها به اين است كه به حرف آنها عمل شود، آيا اگر كسي طبق گفته‌هاي اين صاحبان امر، آيه‌اي را تفسير نمود، يا مصداقي براي آن بيان كرد، اجتهاد در مقابل نص است؟ اگر اين گونه باشد خود خداوند دستور به اجتهاد در مقابل نص داده است، و همچنين روايات زيادي در منابع اهل سنّت بيان شده كه با ائمه ـ عليهم‌السّلام ـ را به صورت كلّي جانشين پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ معرفي نموده است[15] و بعضي از آنها به تعداد آنها كه دوازده نفر مي‌‌باشد و جملگي از قريش هستند تصريح دارند[16]، و بعضي ديگر نام‌هاي آنها را كه علي و حسن و حسين ـ عليهم‌السّلام ـ و نه فرزند، او مي‌‌باشند، با صراحت بيان نموده است[17] كه در اين نوشتار فقط به حديث ثقلين و نكاتي كه از آن استفاده مي‌شود اشاره مي شود، آن‌گاه بايد ديد، كه عمل به گفتار اين اهلبيت ـ عليهم‌السّلام ـ اجتهاد در مقابل نص است يا عمل بدستور نص؟
پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: « من در بين شما دو امانت گران‌بها باقي مي‌‌گذارم تا وقتي كه به آن دو تمسّك جوييد بعد از من گمراه نخواهيد شد ... يكي كتاب خدا و ديگري عترت و اهل بيتم، واين دو تا روز قيامت از يكديگر جدا نخواهند شد» از حديث فوق استفاده مي‌‌شود. 1ـ كه قرآن و عترت از هم جداناپذيرند، و طالبان حقائق قرآن بايد به دامن عترت چنگ زنند. 2ـ اطاعت مطلق از عترت نشانة عصمت آنها مي‌باشد. 3ـ قرآن و عترت تا قيامت در كنارهم‌اند، 4ـ عترت از همه افضل و برتر، در نتيجه جدا شدن از آنها يا پيشي گرفتن بر آنها ماية گمراهي است[18] و... آيا اطاعت از اين افراد كه قرآن را توضيح و تفسير مي‌‌نمايند، و يا سنّت پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ تشريح مي‌كنند ، اجتهاد در مقابل نص است؟ اجتهاد در مقابل نص آن‌گاه مي‌‌شود، كه ائمه ـ عليهم‌السّلام ـ مخالفت قرآن و سنّت (مخالفت تبايني) سخن بگويند، و شيعه هم عمل كند، كه با توجه، به عصمت آنها هرگز چنين سخني از آنها صادر نمي‌شود و بر فرض محال اگر صادر شود ، از اعتبار ساقط و مورد عمل شيعه قرار نمي‌گيرد.
مصداق بارز اجتهاد در مقابل نص آن بود كه خليفة دوّم گفت: «متعتان كانتا علي (عهد) رسول الله و انا محرّمهما» دو متعه در زمان پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ حلال بود، من آنها را حرام نمودم، هركس بدان عمل كند، مورد عقاب قرار مي‌‌گيرد...»[19]
بنابراين، شيعه در واقع با نص و روايات ائمه ـ عليهم‌السّلام ـ كه در قرآن و روايات سخنان آنها را حجّت قرار داده‌اند، آيات را توضيح و تفسير مي‌‌كند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
ـ اجتهاد در مقابل نص، اثر علامه شرف الدين مراجعه شود.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]- راغب اصفهاني، محمد، المفردات في غريب القرآن، دفتر نشر الكتاب، چاپ دوّم، 1404 هـ ، ص 101.
[2]- سبحاني، جعفر، پيشوائي از نظر اسلام، قم، مؤسسة مكتب اسلام، 1374، ص 101.
[3] - عبدالوهاب خلاف، مصادر التشريع اسلامي، چاپ كويت، چاپ دوّم، ص 9.
[4] - فراهيدي، خليل، كتاب العين، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، چاپ اوّل، 1414.
[5] - پاياني، احمد، كلاس درس مكاسب، تهية كننده رضا محمودي، قم، انتشارات لقمان، چاپ دوّم، 1372، ج 1، ص 89 .
[6] - المفردات، پيشين، ص 31 .
[7] - همان، ص 380.
[8] - كتاب العين، پيشين، ص 627.
[9] - آل‌عمران/ 7.
[10] - نساء/ 59.
[11] - فخر رازي، تفسير كبير، بيروت، دارالتراث العربي، ج 5، جزء 10، ص 144.
[12] - احزاب/ 33.
[13] - ر .ك: حاكم حسكاني حنفي نيشابوري، شواهد التنزيل، ج 1، ص 148 ـ151.
[14] - سليمان حنفي قنددوزي، ينابيع المودة، دارالكتب العراقيه، ص 116.
[15] - ر .ك: فاضل هند، كنزالقمان، بيروت، مؤسسه الرساله، ج 1، ص 380 و مسلم بن حجاج قشيري، صحيح مسلم، بيروت، دار احياء التراث العربي، ج 4، ص1873.
[16] - همان، ج 3، ص 1453 .
[17] - خوارزمي، احمد، مقتل الحسين، قم، مكتبة المفيد، ج 1، ص 146، و ر .ك: ابواسحاق حمويني جونيي، فوائد المسلمين، بيروت، مؤسسة المحمودي، ج 2، ص134.
[18] - كنز القمان، پيشين، ج 1، ص 380.
[19] - فاضل مقداد سيوري، كنز العرفان، تهران، انتشارات مرتضوي، چاپ پنجم، 1373، ص 158.

تفسير از واژة فَسَرَ به معناي روشن كردن و آشكار ساختن است و در اصطلاح مفسران عبارت است از زدودن ابهام از لفظ مشكل و دشوار، كه در انتقال معناي مورد نظر، نارسا و دچار اشكال است. همين نكته مرز بين تفسير و ترجمه است؛ زيرا ترجمه در جايي است كه معناي لغوي لفظ را نمي‌دانيم. البته با مراجعه به فرهنگ‌ها (كتاب‌هاي لغت) مشكل حل مي شود و تلاش و زحمت چنداني هم لازم نيست، ـ برخلاف تفسير ـ كه در آن، در عين روشني معناي لغت، هم چنان هاله‌اي از ابهام بر چهرة آن نشسته است.[1]
علامة طباطبايي (ره) نيز فرموده‌اند: تفسير عبارت است از روشن كردن معاني آيات قرآن و كشف مراد و مدلول آنها.[2]
اهميت و جايگاه علم تفسير
اهميت و جايگاه علم تفسير را در مقايسه با علوم ديگر مي‌توان از تدبر در نكات زير به دست آورد: الف. از نظر موضوع: چون موضوع آن كلام خداوند است و سرچشمة تمام حكمت‌ها در آن است. ماجراي پيشينيان و هرچه از عمر آن هم مي‌گذرد كهنه نخواهد شد و عجايب آن پايان ناپذير است.
ب. از نظر غرض و فايده: از جهت هدف و غرض، آن كه به منظور چنگ زدن به استوارترين شيوه‌ها و رسيدن به سعادت حقيقي است كه فاني نمي‌شود.
ج. به خاطر شدت نياز: چون هر كمال ديني و يا دنيوي دور يا نزديك به علوم شرع نيازمند و به معارف ديني نيز محتاج است و آن هم متوقف بر كتاب خدا مي‌باشد.[3]
علل نيازمندي به تفسير
پس از بيان دو مقدمه، اينك به پاسخ سؤال توجه نماييد. علل نيازمندي به تفسير را مي‌توان در چند مورد خلاصه نمود:
1. فقدان آگاهي‌هاي لازم بشري:
يكي از علل مهم نيازمندي به تفسير، ضعف دانش بشر است. فهم قران منوط به برخورداري معلومات مختلفي است كه فقدان هر يك، فهم مقصود خداوند از الفاظ و عبارات قرآن را دچار ابهام ساخته و نيازمندي به تفسير را ضروري مي‌سازد... بررسي‌هاي قرآني و تاريخي نشان مي‌دهد كه در زمان نزول نيز پاره‌اي از واژگان قرآني براي جمعي از مخاطبان قرآن مبهم بوده و آنان از مفاد آن بي‌اطلاع بوده‌اند. به عنوان مثال، هنگامي كه از ابوبكر معناي «كلاله» را پرسيدند، آن را نمي‌دانست و گفت «به رأي خود مي‌گويم اگر صواب باشد، از خداست و اگر خطا باشد از من و شيطان است» و يا وقتي معناي «أبّاً» را از عمر پرسيدند،‌گفت از تعمق و تكلف نهي شده‌ايم. در اين گونه موارد، فهم آيات قرآن نيازمند دستيابي به مفاد واژگان به كار رفته در آيات مورد نظر است و دستيابي به مفاهيم عرفي اين واژگان بخشي از تفسير به شمار مي‌آيد.
در پاره‌اي از موارد، ناآگاهي از شرايط و اسباب نزول، معنا و مقصود از آيه را در هاله‌اي ابهام فرو مي‌برد و سبب نيازمندي به تفسير مي‌شود.
گاه نيز در قرآن مجيد استعارات و تشبيهات ظريفي به كار رفته است كه با دانش كافي و تبحر و تسلط بر موارد كاربرد، مي‌توان به آن دست يافت، اين گونه موارد براي افراد عادي مبهم و نيازمند تفسير است.
عدم آگاهي از مصداق خاصي كه در برخي آيات مدنظر است. و عدم آگاهي و مهارت كافي در فهم معناي الفاظ مشترك و كاربردهاي مجازي و شناخت قراين پيوسته و ناپيوسته آيات، مانند ارتباط يا عدم ارتباط آيات با يكديگر (سياق) و روايات ناظر به آيات، امور ديگري است كه در زمينه‌هاي نيازمندي به تفسير را فراهم مي‌سازد.[4]
2. معارف بسيار زياد و الفاظ محدود
قرآن كريم، در بيان مطالب، از حداقل الفاظ و جمله‌ها براي قالب ريزي معاني عميق استفاده كرده است. اين كتاب تمام معارفي را كه بشر براي سعادت خويش به آن نيازمند است، در حجم نسبتاً كمي از الفاظ و عبارات ارايه كرده است و اين امر سبب شده كه فهم بخشي از آيات نيازمند تأمل و دقت بيشتر و تحقيق عميق‌تري براي پي بردن به مقصود خدا باشد و از اين رو ضرورت تفسير را ايجاب مي‌كند.
3. محتواي متعالي در قالب الفاظ متداول
در قرآن مجيد، علاوه بر آياتي كه به امور جهان مشهود مي‌پردازد، آياتي وجود دارد كه از حقايق ماوراي اين جهان سخن مي‌گويد. اين آيات، حقايق فراتر از اين جهان را در قالب الفاظي كه براي تفهيم و تفاهم امور اين جهان وضع شده‌اند، ارايه مي‌كند و اين امر سبب مي‌شود كه فهم مقصود خداوند از آن آيات، براي همگان ميسر نباشد و براي پي بردن به آن، تلاش فكري ويژه (تفسير) ضرورت يابد.
4. آميختگي و پراكندگي مطالب
يكي ديگر از ويژگي‌هاي قرآن آن است كه مطالب آن دسته‌بندي موضوعي ندارد و اين گونه نيست كه اين كتاب تمام سخن خود دربارة يك موضوع را يك جا و در فصل معيني بيان كرده باشد، بلكه در هر صفحه‌اي از آن و حتي گاه در هر آيه‌اي از آن، از موضوعات متعدد و مطالب مختلفي سخن به ميان آمده است. اين امر نيز، از جمله اموري است كه نياز به تفسير را ضروري مي‌سازد.
5. فاصلة زمان با نزول قرآن
هرچند گذشت زمان، از جهت پيشرفت‌هاي علمي و رشد استعداد و قوة ادراك بشر و يا پيش آمدن وقايعي روشنگر، ممكن است موجب روشن‌تر شدن مفاد بعضي از آيات و آشكار شدن مقصود از آن گردد، ولي از جهت ديگر فاصله زماني از اموري است كه نياز به تفسير را تشديد مي‌كند، زيرا از يك سو احتمال تغيير مفاهيم كلمات و فاصله گرفتن از اوضاع و شرايط زمان نزول آيات، آگاهي از مفاد استعمالي آيات در آن زمان و فهم معناي مراد از آن را مشكل نموده و از سوي ديگر، اختلاف نظرها و تشكيك‌ها و ترديدهايي كه به تدريج از طرف مفسران و يا احياناً مغرضان در مورد آيات كريمه مطرح مي‌شود، مفاد آيات و معاني مراد از آن را در هاله‌اي از ابهام قرار مي‌دهد.[5]
6. نيازها و ضرورت‌هاي ويژة‌ هر عصر
هر عصري ويژگي‌ها، ضرورتها و تقاضاهايي دارد كه از دگرگون شدن وضع زمان و پيدا شدن مسائل جديد و مفاهيم تازه در عرصة زندگي سرچشمه مي‌گيرد.
همچنين هر عصري مشكلات و پيچيدگي‌ها و گرفتاري‌هاي مخصوص به خود دارد كه آن نيز از دگرگوني اجتماعات و فرهنگ‌ها كه لازمة تحول زندگي و گذشت زمان است مي باشد.
اين مسائل بخش مهمي از روح و جان آنها را اشغال كرده، امّا طبيعي است كه همه به صورت استفهام است و براي پاسخگويي به اين خواسته‌ها نخستين گام، برگرداندن ميراث علمي و فرهنگي اسلام به زبان روز و پياده كردن همة آن مفاهيم عالي از طريق زبان عصري در روح و جان و عقل نسل كنوني است و گام ديگر استنباط نيازها و تقاضاهاي ويژه اين زمان از اصول كلي اسلام مي‌باشد.[6]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. البرهان في علوم القرآن، امام بدرالدين زركشي، ج 2، بيروت، دار المعرفه، 1408.
2. مباني و روش‌هاي تفسير قرآن، سازمان چاپ و انتشارات، 1368.
3. تفسير و مفسران، محمد هادي معرفت، ج اول، چ اول، 1379، قم، موسسة التمهيد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . معرفت، محمد هادي، تفسير و مفسران، قم، موسسه التمهيد، چاپ اول، 1379، ج اول، ص 15.
[2] . طباطبايي، محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، بيروت، موسسه الاعلمي للمطبوعات، 1417، ج 1، ص 4.
[3] . جلال الدين سيوطي، الاتقان، ج 2، ص 555.
[4] . رجبي، محمود و ديگران، روش شناسي تفسير قرآن، تهران، انتشارات سمت، چاپ اول، 1379، ص 36.
[5] . همان، ص 39 و 40.
[6] . مكارم شيرازي، ناصر و همكاران، تفسير نمونه، نشر دار الكتب الاسلاميه، چاپ بيست و هشتم، 1371، ج 1، ص 23.

قرآن كريم داراي ظاهر و باطن و تأويل و تنزيل است و علم به باطن و تأويل قرآن كريم نيز در اختيار معصومين ـ عليهم السلام ـ است و آن بزرگواران به مقام مكنون قرآن، راه دارند. بنابراين: علم به مجموع قرآن اعم از ظاهر و باطن و تنزيل و تأويل، در اختيار معصومين ـ عليهم السلام ـ است؛ اما استفاده از ظواهر الفاظ قرآن، در حد تبيين كلّيات دين با رعايت شرايط ويژة آن، بهرة همگان است.[1]
گروهي از مسلمانان (اخباريين) با استناد به برخي روايات غير معتبر، معتقد شدند كه آيات قرآني و احاديث نبوي، رمزگونه است، و جز معصومين، آنها را نمي فهمند، و براي اعتقاد خودشان، دلائلي ايراد كرده اند.
امّا علماي بزرگي همچون مرحوم وحيد بهبهاني، ميرزاي قمي و شيخ انصاري، به تفصيل به اخباريين پاسخ داده اند. مرحوم محقق قمي مي گويد: «اين روايات (كه اخباريان، انحصار فهم قرآن به معصومي ـ عليهم السلام ـ را از آن فهميده اند) ظاهر يا صريح است كه مراد، علم به همة (ظاهر و باطن و تنزيل و تأويل) قرآن است، و اين امري مسلّم و مورد قبول است... و اگر چنين مدّعايي در اخبار صريح و صحيح نيز آمده باشد، يا بايد آنرا توجيه كرد و يا علم آنرا به اهلش واگذاشت. ليكن چنين اخباري، نيست».[2]
اگر قرآن معمّا گونه و رمز، بين خدا و پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ باشد، و دسترسي به مطالب آن مقدور ديگران نباشد، نمي تواند معيار ارزيابي احاديث، قرار گيرد. زيرا معمّا، هيچ گونه پيام و داور ندارد تا ترازوي سنجش احاديث قرار گيرد. پس معصومين ـ عليهم السلام ـ هرگز اصل فهم قرآن را به خود منحصر نساختند، و دَرِب فهم آنرا، به روي مردم نبستند، و در اخبار معصومين، نيامده است كه مردم از قرآن، بهره اي جز تلاوت، ندارند. حتي اگر اين مطلب در برخي روايات آمده باشد، چون با خطوط كلّي قرآن و نيز با خود سنّت قطعي معصومين، در تضاد است، بايد فهمش را به اهلش واگذاريم. اوصافي ماند «كتاب مبين»، «نور» و «تبيان كل شيء»،كه دربارة قرآن آمده، اختصاصي به معصوم ـ عليهم السلام ـ ندارد تا قرآن كريم براي ديگران، داراي چنين اوصافي نباشد. زيرا اوصاف مذكور، دربارة كتاب هدايت است و كتاب هدايت، در مقام رهبري، داراي چنين اوصافي است، و مقام رهبري نيز عام است و اختصاصي به معصوم ندارد. مثلاً ظاهر آية «قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ كِتابٌ مُبِينٌ»[3] خطاب به همة انسانهاست، اختصاص به معصوم ندارد و در مقام هدايت است.
البته «كتاب مكنون»[4] كه غير از «مطهرّون» به آن دسترسي ندارد، مرحلة كمال و نهايي آن است که، اختصاص به اهل بيت طهارت دارد، چنانكه «لارَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ»[5] نيز از برخي جهات چنين است.
ممكن است انحصار فهم قرآن به معصوم ـ عليهم السلام ـ از برخي روايات، استظهار شود؛ نظير آنچه از امام باقر ـ عليه السلام ـ رسيده است؛ «إنما يعرف القرآن من خوطب به»؛ ليكن چنين برداشتي، مخالف با ظاهر خود قرآن كريم است كه همگان را به اموري مانند تدبّر، تحدّي و تعقّل، دعوت كرده است و حديثي كه مخالف قرآن باشد، معتبر نيست. پس مراد از اين گونه احاديث، احاطة تام بر همة ابعاد قرآن اعم از ظاهر و باطن، مطلق و مقيّد، عام و خاص و ناسخ و منسوخ و نظاير آن است؛ چنانكه خطابهاي قرآن كريم نيز، يكسان نيست، بلكه پيام و مضمون برخي از خطابها را، تنها مخاطبان اصيل معصومين ـ عليهم السلام ـ مي توانند به كنه آن دست يابند. خداوند متعال گاهي به عنوان «يا أيها الناس»، زماني به عنوان «يا أهل الكتاب»، گاهي به عنوان «يا أيها الذين آمنوا» و زماني به عنوان «يا أولي الأبصار» و «يا أولي الألباب»، و گاهي به عنوان «يا أيها الرسل» و بالاخره زماني به عنوان «يا أيها الرسول» كه مختصّ به رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ است، آيه نازل مي كند و عناوين ياد شده، يكسان نيست، و استنباطها نيز مساوي، نخواهد بود؛ يعني استنباط جامع، كامل و كنه معارف قرآن، در انحصار اهل بيت عصمت و طهارت ـ عليهم السلام ـ است كه حق تماس با كتاب مكنون را دارند.
بنابراين، مدّعا اين است كه فهم قرآن كريم در حدّ تفسير (و نه تأويل) و فهم ظواهر الفاظ آن، ميسور همگان است و نه تنها معصومين آنرا، به خود منحصر نساختند، بلكه مردم را به آن تشويق و ترغيب كرده اند. برخي از شواهدي كه اين مدعا را اثبات يا تأييد مي كند، به اجمال ذكر مي شود:
1. دلايلي كه در اثبات عمومي بودن زبان قرآن، ذكر شد. مثل نور و تبيان بودن قرآن، دعوت و ترغيب همگان به تدبّر در قرآن و فرا خواندن جهانيان به آوردن كتابي همانند آن (تحدّي).
2. حديث شريف ثقلين كه به صراحت، انسانها را به تمسك به قرآن، همانند اعتصام به عترت فرا مي خواند.
3. رواياتي كه نافذ بودن شروط گوناگون در داد و ستدها را در گرو عدم مخالفت با قرآن مي داند؛ مانند اينكه امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد:
«من اشترط شرطاً مخالفا لكتاب الله، فلا يجوز و لايجوز علي الذي اشترط عليه. و المسلمون عند شروطهم ممّا وافق كتاب الله عزوجل». همچنين آن حضرت مي فرمايد: كل شيء خالف كتاب الله باطل» از اين گونه روايات بر مي آيد كه قرآن به صورت يك اصل و مرجع مستقل بايد در جامعة انساني، حاكم باشد و فهم آن نيز براي همة صاحب نظرانِ روشمدار، ميسور و امكان پذير است. اگر قرآن جز از طريق روايات، قابل فهم نبود، رجوع به قرآن براي ارزيابي صحت روايات، قابل فهم نبود، رجوع به قرآن براي ارزيابي صحت روايات و يا شروط معاملاتي، لغو بود. اگر قرآن تنها براي تلاوت بود، هرگز خود معصومين ـ عليهم السلام ـ ، اينگونه جامعه بشري را به آن ارجاع نمي دادند.
4. امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ ، شاگردان و مخاطبان خود را در زمينه هاي گوناگون، به قرآن، ارجاع مي دادند؛ مانند عقايد و معارف، مسائل حقوقي و اجتماعي، احكام فقهي و ادب تلاوت قرآن كريم كه براي جلوگيري از اطاله، يك مثال ذكر مي شود، «امام سجاد ـ عليه السلام ـ در پاسخ پرسشي دربارة توحيد فرمودند:
چون در آخرالزمان، انسان هايي متعمّق و ژرف نگر خواهند آمد، خداوند سبحان سوره اخلاص و آيات آغازين سورة حديد را، دربارة توحيد نازل كرد». اگر بهره انسان ها از قرآن كريم. تلاوت صرف بود، ژرف نگري و استخراج معارف بلند توحيدي از آن جايي نداشت. در حالي كه طبق حديث مزبور، متعمّقان معرفتي، مجاز بلكه موظفند در آن غوص كرده. بهره ور گردند.
استدلال به قرآن و توجيه مردم با آيات آن، دعوت به فهم قرآن است؛ زيرا اگر فهم قرآن كريم از مردم سلب شده بود، هرگز معصومين ـ عليهم السلام ـ ، شاگردان و مخاطبان خود را به قرآن ارجاع نمي دادند، بلكه به آنها مي گفتند: ما امام و حجت حق بر شما هستيم و آنچه به قرآن اسناد مي دهيم (حتي در حدّ ظواهر و تفسير) شما بايد آنرا بپذيريد و حق سؤال نيز نداريد.
تعبير «إنّ هذا و شبهه يعرف من كتاب الله»[6] در جواب امام باقر ـ عليه السلام ـ به عبدالأعلي، نشانة آن است كه مسلمانان بايد آنچه در قرآن كريم آمده، فرا گيرند و در اموري كه قرآن، مردم را به پيامبر اكرم و جانشينان آن حضرت ارجاع داده است، به آنان رجوع كنند.[7]
بنابراين فهم قرآن و تفسير آن و فهم ظواهر ألفاظ آن، براي همه صاحب نظران روشمدار و متعمّقان، امكان پذير است، و مي توانند احاديث را با قرآن كريم که اصل و مرجع مستقل است، تطبيق دهند و آنها را كه موافق با قرآن است، اخذ كنند، و آنهايي را كه موافق با قرآن نيست به عنوان باطل شناسائي كنند، چنانكه امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: «... و كل حديثٍ لايوافق كتاب الله، فهو زخرفٌ»،[8] يعني هر حديثي كه موافق كتاب خدا نباشد، باطل است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير الميزان، علامه طباطبائي (ره).
2. قرآن كريم از منظر امام رضا ـ عليه السلام ـ ، آيت الله جوادي آملي.
3. پژوهشي پيرامون آخرين كتاب الهي، دكتر رجبعلي مظلومي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . جوادي آملي، تفسير تنسيم، قم، انتشارات اسراء، چ اول، 1378ش، ج 1، ص 87.
[2] . قوانين الاصول، ج 1، ص 397.
[3] . مائده/ 15.
[4] . واقعه/ 78.
[5] . انعام/54.
[6] . وسائل الشيعه، ج 1، ص 327.
[7] . تفسير تسنيم، ج 1، ص 96-86.
[8] . اصول كافي، ج 1، ص 69.