همهٔ اشياء، اشخاص، افعال و عقايد كه حق نيستند؛ برخى حق هستند و برخى ديگر باطل ‏مى‌باشند، زيرا دو امر متناقض نمى‌توانند هر دو حق باشند؛ لذا يا مكتب الهى حق است و يا مكتب الحادى. ‏آن افكار و انديشه‌هايى كه حق هستند، غذاى فربه كنندهٔ جوامع بشرى مى‌باشند اما افكار و عقايد باطل ‏سمّ مهلك هستند.‏
با اين بيان اگر كسى بگويد انسان به صورت مطلق آزاد است، معناى سخن او اين است كه انسان در ‏انتخاب غداى مفيد و سم كشنده آزاد است كه هر كدام را اختيار كند. از همين جاست كه با تحليل درست ‏معناى آزادى به محدوديت آن مى‌رسيم. پس انسان عادى و غيرقادر بر تحقيق كامل به لحاظ مقام ثبوت در ‏برابر همهٔ مكاتب و افكار آزاد نيست. در مقام اثبات هم اين گونه است كه هر صاحب مكتبى فكر خودش را ‏حق مى‌داند و در صورت قدرت براى خصوص آن آزادى قايل است و فكر مقابل آن را باطل مى‌داند و از تبليغ آن ‏جلوگيرى مى‌كند. لذا بر اساس قانون اساسى شوروى سابق تبليغ دينى ممنوع بود اما تبليغات ضد مذهبى ‏آزاد بود، زيرا آنها عقايد دينى را خُرافه و افسانه و مضر به حال افراد و جوامع مى‌پنداشتند! در نظام فكرى ‏اسلام نيز عقايد و باورهاى الهى حق است و آزادى تبليغ دارد و افكار مقابل آن اين آزادى را ندارند.‏
معناى آيهٔ شريفه هم بدين صورت است كه اگر امر دائر بين «حق» و «باطل» باشد اين احسن ـ كه افعل ‏تفضيل است ـ براى تعيين است و اما اگر دائر بين «حق» و «احق» باشد احسن معناى تفضيلى مى‌دهد. ‏اين معنا دربارهٔ كسى صادق است كه قدرت فكرى انتخاب داشته باشد. بنابراين، محققى كه وظيفهٔ تبليغ و ‏ترويج اسلام را دارد، بر او لازم است مكاتب مادى را بشناسد و با بصيرت كار خودش را انجام دهد. به همين ‏خاطر فقها در بحث سحر و جادو، طلسم و كتب ضلال مى‌گويند تهيه و مطالعهٔ كتب مربوطه به اين امور بر يك ‏محقق، نه تنها جايز يا مستحب، بلكه گاهى اوقات واجب مى‌شود.‏
علاوه بر آنچه كه گفته شد به اين نكته هم بايد توجه داشت كه، در استناد به آيات قرآن بايد به جوانب ‏مختلف آن توجه داشت. قرآن كريم كه اين آزادى را در برگزيدن بهترين سخنان براى انسان قايل است، خود، ‏احسن الاقوال را نيز به نحو كلى و جامع مشخص كرده است:‏
‏«وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّن دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحاً وَقَالَ إِنَّنِى مِنَ الْمُسْلِمِينَ».‏
آنگاه در تعيين مصداق عينى و فرد خارجى او چنين مى‌فرمايد:‏
‏«أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِى».‏
يعنى پيامبر (صلّى‌الله‌عليه‌وآله) و آل پيامبر (عليه‌السّلام) و پيروان راستين آن حضرت (صلّى‌الله‌عليه‌وآله) ‏مردم را به الله – تبارك و تعالى ـ دعوت مى‌كنند.‏
اگر كسى در چنين جامعه‌اى زندگى علمى كرده و در چنين فضايى پرواز كند، اسلام به آزادى او فتوا ‏مى‌دهد. اما اگر كسى قدرت تحليل، تحقيق، جرح و تعديل علمى و در نتيجه انتخاب آگاهانه نداشته باشد و ‏هر چه را بشنود زود باور مى‌كند، چنين شخصى آزاد نيست زيرا وى به طمع دانه آزادى، به دام بردگى غرب ‏كاپيتال يا شرق سوسيال و يا ديگر مكاتيبِ الحاد، يا اسراف، اِتراف و يا رفاه مذموم مى‌افتد و هلاك مى‌گردد. ‏اميد است جامعه اسلامى بين حريّت محمود و آزادى مذموم تمايز برقرار كند و امتياز حريّت ممدوح را علماً و ‏عملاً تثبيت كند و حاميان آزادى مذموم را تثبيط نمايد.‏
‏
‏(1) سورهٔ زمر، آيات 17 و 18.‏
‏(2) سورهٔ فصلت، آيهٔ 33.‏
‏(3) سورهٔ يوسف، آيهٔ 108.‏

مأخذ: (فصلنامه حكومت اسلامى، شمارهٔ 24، ص 39 ـ 40)‏

خبر واحد عادل يا موثّق كه اماره شرعى تلقى مى‌شود، حجّيت و اعتبار فقهى آن هم با سيره ‏متشرعهٔ امضا شده توسط معصومان (عليهم‌السّلام) است و هم به بناى عقلا كه از طرف شارع هيچ ردع و ‏منعى از آن صورت نگرفته است. پس خبر فرد موثق با اين پشتوانه حجت مى‌باشد. حال اين خبر واحدِ حجت ‏فرقى ندارد كه مربوط به عبادات باشد و يا مربوط به معاملات و يا در رابطهٔ با امور سياسى اجتماعى.‏
در زمان معصومان (عليهم‌السّلام) نيز به اخبار افراد موثق ترتيب اثر مى‌دادند. يعنى وقتى شخص موثقى ‏از چيزى خبر مى‌داد و به خبر او نوعاً اطمينان حاصل مى‌شد، بر اساس خبر او عمل مى‌كردند. اكنون هم اگر ‏به بناى عقلا توجه شود، وضع به همين صورت مشاهده مى‌شود. مثلاً اگر گزارشگر موثقى خبر دهد كه ‏فلانى در صدد منفجر كردن فلان مكان است، به خبر او ترتيب اثر داده مى‌شود و حتى ممكن است به سوى ‏شخص متّهم تيراندازى شود. چطور مسأله‌اى كه در بين عقلا و متشرعه چنين بود و هست؛ وقتى نوبت به ‏فقه اسلامى و محكمه دينى مى‌رسد نبايد به آن عمل شود؟!‏
پس درست نيست گفته شود: خبر واحد گرچه دربارهٔ آداب و سنن عبادى معتبر است ولى در اَعراض، ‏اموال و دماء حجت نيست. زيرا كه ملاكِ مهم در جريان حجّيت خبر موثّق «بناى عقلاى امضا شده توسط ‏شارع» است و در اين جهت فرقى بين امور ياد شده نيست، هر چند در مورد شك و عدم وجود حجت، احتياط ‏خوب است.‏
‏
مأخذ: (فصلنامه حكومت اسلامى، شمارهٔ 24، ص 35، 36)‏

نماز كه پيوند خلق و خالق و ستون دين است با هيچ چيز قابل مقايسه نيست. ‏اختراعات و عبادات از دو سنخ جداگانه‌اند كه نمي‌شود آنها را با هم سنجيد. اگر كسي ‏به مبدأ و معاد معتقد باشد مثل همين جناب اديسون كه بالاخره مسيحي و به خدا ‏معتقد بوده است، چنين كسي مطابق دين خودش اگر كاري كرده كه رضاي خداوند را در ‏نظر داشته اجرش محفوظ و در آخرت مأجور است.‏
نماز سرچشمه تمام خوبي‌هاست و به هيچ وجه قابل مقايسه با اختراعات ‏نيست. به بركت نماز است كه بقيه اعمال ما مورد قبول واقع مي‌شود. «اوّل ما يُحاسبُ ‏بِهِ العَبْد الصّلوة إنْ قُبْلتْ قُبِل ما سِواها».(١) هيچ جايگزيني براي نماز نمي‌توان يافت كه ‏بركات نماز را داشته باشد‎.‎
‏
‏ (١) الكافي، ج ٣، ص ٢٦٨.‏

بايد توجّه داشت كه هركدام از نمازهاى ظهر و عصر و همچنين مغرب و عشا يك وقت مختص و يك وقت مشترك دارد، منظور از وقت مختص اين است كه جز نمازى كه وقت به آن اختصاص دارد نمى توان در آن وقت به جا آورد.
مثلا مقدار چهار ركعت از اوّل ظهر، مخصوص نماز ظهر و به اندازه چهار ركعت از آخر روز، مخصوص نماز عصر است و آنچه در ميان اين دو وقت قرار گرفته است، وقت «مشترك» ميان ظهر و عصر مى باشد و نيز بايد توجّه داشت كه هر كدام از اين دو نماز وقت فضيلتى دارند كه اگر آنها را در آن وقت انجام دهيم، فضيلت و ثواب بيشترى خواهد داشت.
مثلا وقت فضيلت نماز ظهر، از آغاز ظهر تا وقتى است كه سايه شاخص به مقدار خود آن مى شود، در اين صورت وقت فضيلت ظهر به آخر رسيده و وقت عصر وارد مى گردد.
بنبار اين، نامگذارى اين دو نماز به نام هاى «ظهر» و «عصر» از نظر وقت فضيلت اين دو نماز مى باشد، نه از جهت وقت مشترك كه در آن وقت هم اداست.
كسى كه در اوايل ظهر نماز عصر را مى خواند، نماز خود را در وقت خودش مى خواند و اين كه نيّت مى كند نماز عصر مى خوانم، يعنى نمازى را مى خوانم كه از نظر وقت فضيلت، وقت آن عصر است; و در هر حال، بهتر اين است كه آن را بتأخير اندازد و در وقت فضيلت - وقت عصر - به جا آورد. همچنين كسى كه نماز ظهر را در اواخر روز به جا مى آورد، نماز را در وقت مشترك مى خواند و اين كه نيّت نماز ظهر مى كند، به خاطر اين است كه وقت فضيلت آن ظهر است و همچنين است نماز مغرب و عشا .

هرگاه قرار دادن قرآن در اختيار غير مسلمان به منظور هدايت و روشن نمودن و جلب او به سوى اسلام و شناسايى آن باشد و اين هدف با ترجمه هاى آن انجام نپذيرد، در اين صورت مانعى نخواهد داشت كه قرآن را در اختيار او بگذاريم; ولى اگر چنين هدفى در كار نباشد، ممنوع است; زيرا:
بزرگترين گواه حقّانيّت اسلام و معجزه جاويدان پيامبر اسلام قرآن است كه به صورت يك سند زنده بر تارك اعصار مى درخشد و يكى از راه هاى بهره بردارى از آن اين است كه به وضع آبرومندى چاپ شود و در سراسر جهان پخش گردد تا افراد حقيقت جو در پرتو آيات آن، با آيين اسلام آشنا گردند; و اين خود گواه استوارى محتويات اين كتاب است كه در هر زمان و مكانى، به تمام ملل جهان عرضه مى شود و جامعه بشرى را در هر عصرى به مطالعه خود دعوت مى كند.
قرآن كريم به پيامبر دستور مى دهد كه حتّى در اثناى جنگ، اگر يك فرد غير مسلمان مايل باشد كه كلام خدا (قرآن) را بشنود، پيامبر بايد به او اجازه دهد تا به ميان مسلمانان بيايد و سخن خدا را بشنود و در صورت تمايل به بازگشت، او را به جايگاه نخستين خود بازگرداند.(توبه/6)
با اين وصف، حفظ احترام قرآن از اين كه مورد اهانت قرار گيرد، بر هر فرد مسلمانى لازم است و هرگاه احتمال دهيم كه يك فرد غير مسلمان ممكن است نسبت به قرآن كارى انجام دهد كه هتك و جسارت محسوب مى شود، در اين صورت نبايد آن را در اختيار او قرار دهيم و اگر هم در اختيار داشته باشد، بايد به هر نحوى ممكن است از او باز گيريم; و ظاهراً نظر فقهاى اسلامى كه مى فرمايند: نمى توان قرآن را در اختيار كافران گذارد، همين صورت است كه گفته شده، نه آن صورت كه به منظور هدايت باشد.
خلاصه، بايد قرآن از دسترس دست هاى آلوده خارج باشد، مگر آن كه در پرتو آن احتمال راهنمايى آنان داده شود كه در اين صورت مى توان در اختيار آنها گذارد.

البتّه اسلام دين علم و دانش است; و اين دين آسمانى، انسانها را به فرا گرفتن علوم و توسعه بخشيدن و همگانى ساختن آن تشويق مى كند. تكامل و پيشرفت فرد و اجتماع را در فرا گرفتن دانش مى داند; ولى در عين حال اسلام به يك نكته اساسى توجّه كامل دارد و آن نكته اين است كه همان طور كه بايد جامعه را از عوامل خطرهاى مادّى مانند بيمارى هاى واگيردار حفظ كرد، بايد ازعوامل انحراف هاى فكرى و معنوى نيز حفظ نمود.
در تمدّن ماشينى امروز، افراد آزاد هستند كه هر نوع عقيده و فكر و انحرافى را تا آن جا كه مخلّ به نظام مادّى اجتماع نيست، بپذيرند; ولى در اسلام اين طور نيست. اسلام مى خواهد جامعه اى به وجود آورد كه در مسير تكامل معنوى و اخلاقى پيش برود. اين كار ميسّر نمى شود جز از اين راه كه با عوامل انحراف فكرى و اخلاقى مبارزه كند و نگذارد اين عوامل بر زندگى مردم مسلّط شود.
با توجّه به اين اصل اساسى، بخوبى معلوم مى شود كه چرا اسلام، خواندن كتب گمراه كننده را كه به عقايد و افكار صحيح و يا به اخلاق سالم لطمه مى زند، ممنوع ساخته است. اگر خواندن اين نوع كتب و نوشته ها براى همگان آزاد باشد، مردم چه تضمينى براى نگهدارى افكار و اخلاق خود از انحراف دارند؟ هرگز نبايد قدرت تلقين و تبليغ را ناديده گرفت و چه بسا اين نوع نوشته ها از راه تلقين و تبليغ، مسير زندگى افراد را بكلّى منحرف سازند; چه بسيارند جوانانى كه بر اثر كتب منحرف كننده و رمان هاى عشقى و جنايى رسوا و خطرناك، در پرتگاه فساد و سقوط اخلاقى افتاده اند.
به اين علل ياد شده است كه اسلام اجازه نداده كتب گمراه كننده، بطور آزاد در اجتماع نشر شود و مورد مطالعه همگان قرار گيرد; ولى بر همين اساس كه اين دين طرفدار علم و دانش است، خواندن و مطالعه اين گونه كتاب ها را بر دانشمندانى كه قدرت دارند حقّ و باطل را با ميزان عقل تواناى خود از هم بشناسند، حرام نكرده است. دانشمندان نه تنها مى توانند اين گونه كتاب ها را مورد مطالعه قرار دهند، بلكه بر دانشمندان اسلامى مطالعه آنها واجب و لازم است تا بتوانند منطق مخالفان را كه در اين كتب آمده است به دست آورند و با آن مبارزه كنند و چگونگى منطق و راه و روش تبليغ دشمنان را بشناسند و از راه صحيح و مؤثّر در مبارزه با آن بكوشند.
در تاريخ اسلام مذاكرات زيادى ميان پيشوايان دينى و طرفداران عقايد غير اسلامى واقع شده كه مؤلّفينى از قبيل مؤلّف كتاب «احتجاج طبرسى»(1) به جمع آورى اين نوع بحث ها پرداخته اند; و اين خود نمونه اى از اين است كه تحريم «كتب ضالّه» در اسلام به معناى كشتن آزادى فكر و مخالفت با دانش نيست; و پيشوايان دينى همواره اين گونه عقايد را از راه منطق و بحث آزاد پاسخ گفته اند، نه از راه ايجاد اختناق فكرى و عقيده اى.
1. نگارش احمد بن علىّ بن ابى طالب، متوفّاى حدود سال 550 - اين كتاب روشنگر گوشه اى از علوم اهل بيت پيامبر(ص) مى باشد.

حج يكى از عبادت هاى دسته جمعى است كه بايد با تجرّد كامل و وارستگى مطلق انجام گيرد; از اين نظر، به پوشيدن دو قطعه پارچه اكتفا شده و از پوشيدن لباس هاى معمولى و رسمى كه نشانه تمايز و اختلاف و احياناً تفاخر و برترى است جلوگيرى به عمل آمده; و از اين راه يكى از آمال بزرگ انسانها كه روزى بشر تمام عوامل موهوم برترى جويى را كنار بگذارد، جامه عمل به خود پوشانده است.به عبارت ديگر: حج عاليترين تجلّيگاه تساوى انسان ها در برابر خداست و براى همين هدف، لازم است از هر نوع لباس رسمى و معمولى كه پديد آورنده امتياز است خوددارى شده به دو قطعه لباس پيراسته از هر نوع تفاوت و امتياز اكتفا گردد; و همه يكرنگ و يكسان در اين مراسم شركت جويند.

درست است كه دين اسلام آيين روشنفكران است نه چشم وگوش بسته ها، ولى اسلام تعلّق به دسته خاصّى ندارد و دين همه افراد انسانى است; گرچه روشنفكران و افراد مطّلع از تعاليم عالى اسلام بهره بيشترى مى برند ولى دليل بر اين نمى شود كه اسلام در قوانين خود افراد كم اطّلاع يا بى سواد را از نظر دور داشته و رعايت حال آنها را ننموده باشد.
همان طور كه بارها گفته شده ، ناپاك بودن كفّار مسلّماً يك نوع ناپاكى معنوى و آلودگى باطنى است; كه آثار آن در جسم آنها هم ظاهر شده است; و يك فايده آن همان حفظ عقايد بسيارى از مردم مى باشد كه با آميزش و معاشرت با افراد منحرف و گمراه، به زودى تحت تأثير قرار مى گيرند و منحرف مى شوند; و اين مطلب تازگى ندارد، هميشه مصلحين به افراد معمولى مردم سفارش مى كنند كه از معاشرت با افراد آلوده و گمراه و منحرف دورى كنند; منتها، اسلام اين موضوع را به صورت حكم «ناپاك بودن كفّار» بيان كرده است.
از طرفى ملاحظه مى كنيم كه اسلام روابط اقتصادى و تجارتى و امثال آن را به كفّار با شرايط معيّنى اجازه داده، امّا اجازه نداده كه رفيق سفره و كاسه شوند; يعنى، هم خواسته از منافع آنها بهره مند گردند و هم از ضررهاى عقيدتى و اخلاقى آنان كه لازمه معاشرت كامل براى بسيارى از مردم است، در امان بمانند.
اشتباه نشود، ما نمى گوييم افراد روشنفكر با اطّلاع، كه خطر انحراف و گمراهى و فساد اخلاقى بر اثر آميزش با كفّار در خود نمى بينند، مى توانند معاشرت كامل با آنها داشته باشند و از اين حكم مستثنا هستند، نه! احكام اسلام جنبه خصوصى ندارد و براى اين كه حدود آن محفوظ بماند بايد عموميّت داشته باشد; چه اين كه در غير اين صورت هركس به عنوان اين كه خود را از اهل اطّلاع مى داند و از همنشينى با كفّار خطر انحراف در خود نمى بيند، با آنها آميزش پيدا مى كند و بكلّى حريم قانون شكسته مى شود. (دقّت كنيد)
گذشته از اين، تمام افراد كافر از بسيارى از آلودگى ها و چيزهاى نجس مانند خون و گوشت خوك و مشروبات الكلى اجتناب نمى كنند و طبعاً تمام زندگى آنان آلوده مى باشد; براى دورى از اين آلودگى ها، آيين اسلام آنها را «نجس» شمرده تا مسلمانانى كه ممكن است بر اثر معاشرت آلوده شوند، از هر نوع آلودگى محفوظ بمانند.

جاى ترديد نيست كه اسلام خدمات پرارزشى به جامعه زنان عالم كرده و حقّ بزرگى به گردن آنها دارد، حتّى آن دسته از نويسندگان تاريخ تمدّن غربى كه نظر خوشى به اسلام ندارد، مانند «كرين برينتون» و «جان كريستوفر» و «روبرت لى وولف» در كتاب تاريخ تمدّن غرب و مبانى آن در شرق، صريحاً اعتراف مى كنند كه نهضت اسلام كمك مؤثرى به بهبود حال زنان نموده و قرآن مجيد نيز دستورهاى مؤكّدى در اين باره صادر كرده است; نمونه آن، آيه شريفه «وَ عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ»(1) و «و هُنَّ لِبَاس لَكُمْ وَ اَنْتُمْ لِبَاس لَهُنَّ»(2) مى باشد.
در بيانات پيشوايان اسلام بقدرى درباره خوشرفتارى با زنان تأكيد شده كه فرموده اند در برابر آنها حتّى ترشرويى نكنيد: «لا يُقْبَحُ لَها وَجْهاً»
همچنين زنان را موظّف كرده كه با نهايت مهربانى و خوشرفتارى با شوهران خود رفتار نمايند.
امّا در مورد تنبيه خفيف بدنى زنانى كه حاضر به اداى حقّ زناشويى نيستند، دستور صريح قرآن اين است كه شوهر نخست از طريق پند و اندرز، سپس با جدا كردن بستر خويش و قهر كردن وارد گردد; اگر هيچ وسيله اى مؤثّرنشد، در اين صورت مى تواند از تنبيه خفيف بدنى استفاده كند و بديهى است كه اين موضوع، يك موضوع كاملا استثنايى و در حقيقت حكم جرّاحى يك بيمار را دارد كه مخصوص موارد ضرورت است.
حتّى اگر شوهر نيز از انجام حقوق زناشويى سرباز زند و راهى براى وادار ساختن او به انجام اين حقوق، جز تنبيه بدنى نباشد، حكومت اسلامى حق دارد او را تنبيه بدنى نمايد.
اين نكته لازم به يادآورى است كه در بعضى از زنان - طبق نظريّه روان شناسان - همواره يك حالت «مازوخيسم» (آزار خواهى) وجود دارد كه گاهى به عللى تشديد مى گردد و به صورت يك بحران روانى بروز مى كند; در اين گونه موارد بحرانى و استثنايى، تنبيه ملايم در تسكين روحى آنها مؤثّر است.
به اين نكته نيز بايد توجّه داشت كه تنبيه مزبور نبايد طورى باشد كه موجب مجروح شدن يا حتّى سياه و كبوده و سرخ شدن بدن گردد.

1. سوره نساء، آيه 19.
2. سوره بقره، آيه 187.

مطابق آنچه در علوم طبيعى ثابت شده، خاك تميز و پاك در مقابل ميكروب ها مصونيّت دارد و غالب ميكروب ها نمى توانند در خاك به زندگى خود ادامه دهند; اين مصونيّت به سبب موجودات جاندار ذرّه بينى بسيار ريزى است كه در خاك وجود دارد. اين موجودات دشمن سرسخت ميكروب هاى موذى است; بطورى كه مثلا اگر لاشه و مردارى كه با خود ميليونها ميكروب همراه دارد، زير خاك مدفون گردد; اين جانداران ذرّه بينى فوراً شروع به تجزيه و از هم پاشيدن لاشه مى كنند و به زودى قواى ميكروب ها را شكست داده و آنها را معدوم مى سازند.
بنابراين، برخلاف آنچه تصوّر شده، خاك پاك و بدون آلودگى نه تنها از تأثّر در برابر ميكروب ها مصون است; بلكه دشمن سرسخت آنهاست و دير يا زود شرايط زندگى آنها را از بين مى برد.
بدين ترتيب خاك تميز، پس از آب - كه مهم ترين وسيله شستشوى طبيعت و مبارزه با پليدى ها و ميكروب هاست - يك عامل تطهير و مبارزه با ميكروب است.
با توجّه به اين حقيقت مهم، معلوم مى شود كه دستور اسلام در مورد تيمّم بر خاك - در صورت دسترسى نداشتن به آب - كاملا با كشف علوم طبيعى مطابق است.
نكته اساسى در اين باره كاملا بايد مورد توجّه قرار گيرد اين است كه در قرآن در آيه مربوط به تيمّم، پاكيزه بودن خاك شديداً تأكيد شده و چنين آمده: «فَتَيَمَّوُا صَعِيداً طَيِّباً; با خاك پاكى تيمّم كنيد».(1)
در اخبارى كه از پيشوايان دينى ما در مورد اين دستور مذهبى نقل شده، پاكى و تميزى خاك تيمّم صريحاً سفارش شده است; در كتاب «وسايل الشّيعه» دو حديث از امام صادق(عليه السلام) در اين باره نقل شده كه فرمود: خاك تيمّم را از زمين هايى كه زير پاى مردم است و مردم روى آن رفت و آمد مى كنند تهيّه نكنيد».(2)
اين تأكيد براى اين است كه خاكى كه در اين زمين هاست غالباً در معرض آلوده شدن و كثافت است; ولى خاك هايى كه در زير پاى مردم نبوده و در نتيجه دور از دسترس است، غالباً تميز و پاكيزه مى باشد.

1. سوره نساء، آيه 43.
2. وسايل الشّيعه، ج طهارت، باب تيمّم.

گرچه رواج فوق العاده انواع موسيقى مانع از آن است كه بسيارى از افراد در اين باره درست فكر كنند و منطقى بينديشند و مطابق طرز تفكّر نادرستى كه عدّه اى به آن سخت پايبندند (متداول شدن هر چيز را دليل بر بى عيب بودن آن مى گيرند) حاضر به مطالعه در اطراف اثرات شوم و زيانبار موسيقى نيستند.
ولى افراد واقع بين هيچ گاه به اين مقدار قناعت نخواهند كرد و براى پى بردن به واقعيّت ها، على رغم شيوع آنها همواره مى كوشند و مطالعه مى كنند:
موسيقى از چند نظر قابل مطالعه است
1- از نظر زيان هاى جسمى و اثرات شومى كه روى دستگاه اعصاب انسان مى گذارد آقاى «دكتر ولف ادلر» پروفسور دانشگاه كلمبيا مى گويد:
«بهترين و دلنوازترين نواهاى موسيقى، شوم ترين آثار را روى سلسله اعصاب انسان مى گذارد; مخصوصاً وقتى كه هوا گرم باشد اثرات نامطلوب آن شديدتر مى گردد»!
«دكتر آلكسيس كارل» فيزيولوژيست و زيست شناس معروف فرانسه مى نويسد:
«ارضاى وحشيانه شهوات ممكن است جلب نوعى اهمّيّت كند; ولى هيچ چيز غير منطقى تر از يك زندگى به تفريح بگذرد نيست. كاهش عمومى هوش و نيروى عقل از تأثير الكل، و بالاخره از بى نظمى در عادت، ناشى مى گردد; بدون ترديد سينما و راديو در اين بحران فكرى سهيمند».
بطور كلّى بايد موسيقى را در رديف موادّ مخدّر شناخت; زيرا آثار تخديرى آن به هيچ وجه قابل انكار نيست; و تخدير انواع و اقسامى دارد و بشر مى تواند از طرق مختلف اعصاب خود را تخدير كند.
گاهى تخدير به وسيله خوردن است; مانند نوشابه هاى الكلى كه تخدير شديدى در اعصاب به وجود مى آورد و نيروى درك و عقل انسان را از كار مى اندازد.
گاهى تخدير به وسيله استنشاق از بينى در بدن ايجاد مى شود، مانند گرد هرويين كه از طريق بينى وارد بدن شده، اعصاب را براى مدّتى تخدير مى كند.
و براى بسيارى از بيمارانى كه احتياج به تخدير دارند از طريق تزريق موادّ مخدّر در رگ انجام مى گيرد.
گاهى همين تخدير از مجراى گوش صورت مى پذيرد و استماع موسيقى و «كنسرت» در اعصاب شنونده اثر تخديرى ايجاد كرده و زمانى آن چنان شديد مى شود كه انسان را مانند افراد بهت زده، از حالت طبيعى بيرون آورده توجّه او را از همه چيز سلب مى كند.
با توجّه به اين نكته، تصديق خواهيد نمود كه موسيقى مخدّرى بيش نيست و تمام و يا بسيارى از عيوب و مضرّات تخدير را داراست.
اصولا لذّت فوق العاده اى كه افراد از آن مى برند به خاطر همين اثر تخديرى است. گاهى اين اثر تخديرى بقدرى قوى است كه انسان عقل و هوش خود را آن چنان از دست مى دهد كه دست به حركات غير عادى مى زند.
مثلا، وقتى تخدير موسيقى قوى گرديد، قدرت قضاوت صحيح از انسان سلب مى گردد. ديگر نمى تواند خوب و بدن را در حدّ واقعى خود درك كند. چه بسا وقتى تحت تأثير عوامل مرموز كشش هاى صوتى قرار گرفت و عقل و انديشه و نيروى تشخيص او اسير جذبه آهنگ هاى تند موسيقى گرديد، بسيارى از اعمال ناشايست كه در حالت عادى آن را شايسته شأن و انسانيّت خود نمى داند، مرتكب مى گردد.
تصوّر نمى كنم اين قسمت از گفتار ما احتياج به ذكر مثال و بيان نمونه داشته باشد; زيرا هر فرد بيدارى توجّه دارد كه رقص هاى دسته جمعى و شب نشينى هايى كه مردان بيگانه با زنان بيگانه به پايكوبى و دست افشانى مشغول مى گردند، همواره توأم با آهنگ هاى تند موسيقى بوده و ارتعاش اصوات موسيقى آن چنان سرپوشى بر روى عقل و ادراك افراد مى گذارد كه انجام دادن هرگونه عمل دور از مقام انسانيّت براى آنها سهل و آسان است.
چه تخديرى بالاتر از اين! وقتى كه انسان تحت نفوذ زير و بم آهنگ موسيقى قرار گرفت، يك نوع رخوت و سستى بر اعصاب مستولى شده و از مفاهيم انسانى جز شهوترانى، عشقبازى و جمال پرستى چيزى در برابر ديدگان بى فروغ عقل وى مجسّم نمى گردد; و آن چنان سرپوش روى ادراك و نيروى خرد گذارده مى شود كه مفاهيم مقدّسى به نام رحم، مرّوت، عفّت حيا، امانت، مساوات، برادرى، مجد و عظمت، كوشش و فعّاليّت، مبارزه و استقامت در راه هدف، به دست فراموشى سپرده مى شود.
جاى گفتگو نيست كه از روز نخست، الكل و موسيقى از بزرگترين وسيله هوسرانى براى مردان و زنان شهوتران بود و در مواقع خاصّى براى تخدير اعصاب به آن پناه مى بردند. درست است كه اسلام هرگز انسان را از لذايد طبيعى باز نمى دارد، ولى از آن لذايد زودگذر كه از طريق تخدير اعصاب و تحريك غرايز شهوانى پيدا مى شود و انسان را از حالت طبيعى بيرون مى برد، جلوگيرى مى نمايد.
مرزهاى اخلاقى موسيقى
آيا جاى گفتگوست كه يكى از عوامل انحطاط اخلاقى همين صفحات و تصنيفهاست و آيا نوارهاى فريبنده و تحريك آميز موسيقى به شيوع فساد و اعمال دور از عفّت دامن نمى زنند و آواز گرم زنان و دختران توأم با آهنگ هاى شهوت انگيز موسيقى، روحى عشقبازى را در جوانان ايجاد نمى كند؟!
وانگهى، آيا قلبى كه مملوّ از نغمه هاى شهوت انگيز و تصنيف هاى عاشقانه گرديد، در آن جايگاهى براى ياد خدا باقى مى ماند؟!
آيا دلى كه در گرداب آوازهاى عاشقانه و ارتعاش امواج موسيقى فرو رفت مى تواند به فكر بينوايان و درماندگان باشد؟
آيا چيزى كه پديد آورنده اين عوامل سوء باشد مى تواند در يك شريعت آسمانى حلال گردد؟!
نتيجه اين كه: آهنگ هاى موسيقى هم آثار زيانبخش تخدير اعصاب را دارد و هم از نظر اخلاقى يك سلسله شهوات را در انسان زنده مى كند.
از نظر بهداشتى نيز ثابت شده زياد شدن مرگ و ميرهاى ناگهانى در عصر ما عوامل و علل مختلفى دارد كه يكى از آنها شيوع موسيقى است; زيرا موسيقى عامل هيجان است و هيجان يعنى به هم خوردن تعادل اعصاب مردمى كه اعصابشان شب و روز زير نغمه هاى گوناگون موسيقى بمباران مى شود، در آستانه سكته هاى قلبى و مغزى قرار مى گيرند.