مقدمه: براي روشن شدن جواب اموري به عنوان مقدمه ذكر مي‌گردد: الف: قرآن داراي بطون و مراتب عميقي است كه فقط ائمه ـ عليهم السلام ـ مي‌دانند. امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: «قرآن ظاهري دارد و باطني، و باطن آن هم باطني دارد تا هفت بطن».[1] و نيز امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: «قرآن داراي چهار چيز است، عبادت براي عوام، اشارت براي خواص، لطائف براي اولياء و حقايق براي انبياء»[2] در روايت ديگر نقل شده است كه كلام خداوند سه قسم است: 1ـ قسم اول آياتي است كه عالم و جاهل مي‌فهمند. 2ـ آياتي كه كساني مي‌فهمد كه داراي صفاي ذهني، حس لطيف و شرح صدري خدادادي باشند. 3ـ آياتي كه فقط خدا و انبياء و راسخون در علم مي‌دانند.[3]
ب: به كنه و حقيقت ذات الهي نمي‌توان پي برد، «الذي لا يدركه بعد الههم و لا يناله غوص الفطن»[4] خدايي كه افكار ژرف انديش ذات او را درك نمي‌كنند و دست غواصان دريايي علوم به او نخواهد رسيد.
ج: شناخت خداوند مراتبي دارد؛ پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: «رأس العلم معرفة الله حق معرفته» اساس دانش اين است كه انسان خداوند را آن چنان كه حقش هست (انسان توان دارد) بشناسد. در ادامه فرمود كه خدا را بدون مثل و مانند بشناسي و بداني او يگانه‌اي يكتا است، ظاهر است و باطن، اول است و آخر شريك و نظيري براي او نيست، اين حق معرفت است.[5] و درجة پائين‌تر اين است كه بداني خداي بي‌مانند و بي‌مثل قديم، و ثابت و هميشه موجود، وجود دارد.[6]
بعد از اين مقدمه، اولين جواب اين است كه يقيناً قسمتي از آياتي كه مربوط به توحيد و ذات الهي مي‌شود برتر از فهم زمان نزول قرآن بوده است و براي اين مسأله چند دليل داريم: 1ـ رواياتي كه قبلاً در مقدمه بيان كرديم كه دلالت داشتند قرآن داراي بطوني است. 2ـ رواياتي كه آيات قرآن را از نظر درك انسان سه دسته مي‌كنند كه بعضي از آنها را هم مي‌فهمد، و دسته‌اي از آنها را خواص و و صاحبدلان مي‌فهمند، دستة سوم را خدا و انبياء؛ كه اين روايات هم در مقدمه بيان شد. 3ـ رواياتي كه مي‌رساند اقوامي در آخر الزمان پيدا مي‌شوند كه درك عميق‌تري نسبت به توحيد دارند كه به يكي از آنها اشاره مي‌شود: از امام زين العابدين ـ عليه السلام ـ دربارة توحيد سؤال شد فرمود: «خداوند مي‌دانست كه در آخرالزمان مردماني ژرف‌انديش مي‌آيند، لذا سورة توحيد، «بگو او خداي واحد است و بي‌نياز» و همچنين آياتي از سورة حديد را نازل فرمود «هو الاول و الآخر»[7] اين روايت مي‌رساند كه نوع مردم آن زمان اين درك را نداشته‌اند.
دوّمين جواب اين است كه آن مقداري كه در حد توان بشري است و از انسان خواسته شده ممكن است انسان به آن برسد، و در قرآن هم بيان شده است، شاهد اين مسأله يكي رواياتي بود كه معرفت اعلا و حق معرفت را بيان نموده كه قبلاً بيان شد و ديگري افرادي كه عقيدة توحيدي خود را خدمت ائمه ـ عليهم السلام ـ عرضه نموده‌اند، از جمله شاه عبدالعظيم حسني[8] دربارة توحيد چنين گفت عرض كرد من اعتراف دارم كه خدا يكي است و مانندي ندارد، از حد ابطال و تشبيه خارج است نه جسم است و نه صورت نه عرض و نه جوهر بلكه جسم دهندة اجسام و صورتگر موجودات است. پروردگار، مالك، آفريننده و ايجاد كنندة تمام اشياء است. امام هادي ـ عليه السلام ـ فرمود: «ديني كه خداوند براي بندگان پسنديده همين است.»[9] و سومي رواياتي كه مي‌گويند براي توحيد به قرآن مراجعه كنيد، توحيد همان است كه قرآن مي‌گويد. به عنوان نمونه، ابي عمير مي‌گويد: از امام هفتم خواستم كه توحيد را به من تعليم دهد. فرمود: «از آن مقداري كه خدا دربارة توحيد فرموده تجاوز نكن»[10] بنابراين مي‌توان گفت خداوند خودش را در قرآن آن چنان كه هست معرفي نموده است ولي بشر به اندازة خودش مي‌فهمد و مي‌گويد: «هو الاوّل و الاخر و الظاهر و الباطن»[11] با توجه به اين كه خداوند به ذات خويش از همة آگاه‌تر است آيا آن چنانكه مي‌داند مي‌گويد و يا آن چنان كه ديگران مي‌فهمند؟ طبيعي است بايد گفت آنچنانكه خود مي‌داند منتهي يكي در حد پايين‌تر مي‌فهمد، و ديگري چون معصومين ـ عليهم السلام ـ در حد اعلا. شاهد اين ادعا دو مطلب است: 1ـ رواياتي كه مي‌گويد وقتي دربارة توحيد از تو سؤال كردند بگو آن چنانكه خداوند فرموده است خدا يكي است و خدا بي‌نياز است.[12] 2ـ از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل شده است كه فرمود: «لا احصي ثناء عليك انت كما اثنيت علي نفسک»[13] من نتوانم تو را آن چنان كه بايست توصيف كنم تو آنچناني كه خود توصيف كرده‌اي. اين جملات هم اشاره دارد كه توصيف حقيقي خدا همان است كه خود بيان نموده است هر چند ممكن است بشر حتي كامل‌ترين بشر به حقيقت او آنچنان كه هست نرسد، امير مؤمنان علي ـ عليه السلام ـ فرمود: «همانا تو آن خدايي هستي كه در عقل‌ها نمي‌گنجي تا در معرض وزش انديشه‌ها نقش‌پذير كيفيات شوي، و تحت كنترل فكر در نمي‌آيي تا محدود و قابل تغيير باشي»[14]
همچنين مولا الموحدين اميرالمؤمنين فرمود: «خداوند عقل‌ها را اجازت نداده كه حدود صفات او را مشخص كنند اما در عين حال آنها را از مقدار لازم معرفت ممنوع نساخته است و پرده‌اي ميان عقول و آن (مقدار لازم) قرار نداده است.»
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ جعفر سبحاني، منشور جاويد، ج 2، تمام كتاب.
2ـ محمد تقي مصباح يزدي، مجموعة معارف قرآن، بخش خداشناسي.
3ـ سيد محمد حسيني بهشتي، خدا از ديدگاه قرآن، تمام كتاب.
4ـ استاد شهيد مرتضي مطهري، راههاي اثبات وجود خدا.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . فيض كاشاني، تفسير الصافي، بيروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، ج 1، ص 31.
[2] . همان.
[3] . تفسير الصافي، پيشين، ج 1، ص 318.
[4] . نهج البلاغه، ترجمة محمد دشتي، ص 32، خطبة 1.
[5] . محمد بن علي الصدوق، التوحيد، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، جامعة مدرسين، ص 284، باب 40، حديث 5.
[6] . همان مدرك، ص 283، روايت1.
[7] . همان، روايت 2.
[8] . همان، ص 81، حديث 37، قسمتي از حديث.
[9] . همان، ص 82، روايت 37.
[10] . همان، ص 76، روايت 32.
[11] . حديد/ 7.
[12] . توحيد صدوق، همان، ص 95، روايت 14.
[13] . طباطبايي، سيد محمد حسين، روش رئاليسم، با پاورقي از شهيد مرتضي مطهري، قم، انتشارات صدرا، ص 101، پاورقي جلد 5.
[14] . نهج البلاغه فيض الاسلام، ص 236، خطبة 90.

براي پاسخگويي به اين سؤال از سوي صاحب نظران تبيين هاي مختلفي صورت گرفته است كه برخي از آنها را در اين مجال بررسي مي كنيم:
الف) فطري بودن دين پشتوانه ثبات احكام آن:
دين حقيقتي است كه بر فطرت آدمي نهاده شده است . بدين معني كه دين يك امر فطري است و ريشه در سرشت آدمي دارد . مطالعات توحيدي از يك هماهنگي كامل بين دستگاه تكوين و تشريع خبر مي دهند و به ما مي آموزد كه آنچه در شرع داده شده ، ريشه در فطرت انسان دارد و آنچه در تكوين و نهاد آدمي است، همان حقيقتي است كه به صورت دين و تشريع تجلي كرده است . به تعبير ديگر، تكوين و تشريع دو بازوي نيرومندند كه به صورت هماهنگ در تمام زمينه ها عمل مي كنند. ممكن نيست در شرع دعوتي باشد كه ريشة آن در اعماق فطرت آدمي نباشد و ممكن نيست چيزي در اعماق وجود انسان باشد و شرع با آن مخالفت كند ؛ زيرا خدا هرگز كارهاي ضد و نقيض نمي كند كه فرمان تكوينش بگويد انجام بده و فرمان تشريعش بگويد انجام مده[1] .
اين پيوند ، حقيقتي است كه در نقل نيز آمده است . خداوند در قرآن مي فرمايد: روي خود را متوجه دين خالص پروردگار كن . اين فطرتي است كه خداوند انسانها را بر آن آفريده[2] .وقتي از امام صادق ـ عليه السلام ـ از تفسير اين آيه سؤال مي شود ، در پاسخ مي فرمايد : (هي الاسلام)[3] .
وقتي دين ناظر به فطرت و سرشت و گوهر آدمي است ، چون گوهر و سرشت آدمي ثابت و لا يتغير است . (لاتبديل لخلق الله)[4] ناگزير تمام آنچه در دين از عناصر و احكام موجود است ، ثابت و جاودانه خواهند بود و در آن حقيقت عيني نشاني از تغير و تبدل وجود نخواهد داشت و دين يك مسير يگانه براي آحاد بشر در هر عصر و هر سرزمين است .(ذالك الدين القيم)[5]
ب) آخرين دين مرسل :
دين مرسل كه همان شريعت است . معلول نيازمندي بشر به پيام الهي است . از اين رو در گذشته طبق مقتضيات دوره ها و زمان ها اين پيام تجديد مي‌شده است. و هر چند منشأ دين مرسل و منبع آن دين نفس الامري است كه در لوح محفوظ حقيقت عيني و واقعيت ثبوتي دارد و دين نفس الامري فاقد عناصر و احكام و موقعيتي و تفسير‌پذير مي‌باشد ، ولي دين مرسل به تناسب مقتضيات نسلي كه براي آنها ارسال مي شده و با توجه به موقعيت زماني و مكاني، مشتمل بر عناصر احكام موقتي و تغيير پذير، افزون بر عناصر و احكام ثابت ، دائمي و همگاني بوده است.
اما اسلام به عنوان آخرين دين مرسل براي هدايت بشر تا قيام قيامت آمده است، زيرا موقعيت آن اقتضا مي كند كه كامل‌ترين دين مرسل باشد و تمامي آن چه كه بايد از دين نفس الامري به وحي و نقل بيان گردد، در بر داشته باشد . از سوي ديگر چون اين دين در زمان و مكان خاصي نازل شده و با مخاطبان اوليه خاصي مواجه بوده است، گاه احكام و مقررات ديني در آن با توجه به موقعيت و شرايط زماني و مكاني آن دوره ارائه شده است . اين امر به ويژه در سنت معصومان ـ عليه السلام ـ و به خصوص در رفتار آنها به شكل روشن تجلي يافته است. گنجينه معارف اسلامي مملو از عناصر و مقررات مقطعي است كه از زمان بعثت رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ تا غيبت كبري امام زمان (عج) بيان شده است. با اين حال دين اسلام با وجود داشتن احكام و مقررات ثابت و دائمي، قابل تطبيق در همه زمانها و مكانها است.
حاصل كلام اينكه بسياري از عناصر اسلام چون بر اساس جنبه هاي ثابت حقايق عالم و آدم شكل گرفته اند ؛ نه تغيير پذيراند و نه با گذشت زمان كهنه و فرسوده مي شوند . با هر چند در ميان احكام و مقررات ديني ؛ عناصر و احكام معيتي و موقتي نيز وجود دارد كه از تطبيق احكام و مقررات دائمي پديد مي آيد. اين عناصر ، دين را به رغم ثبات و تغييرناپذيري بسياري از احكام آن ، با متقضيات متغيير زمان و مكان قابل انطباق و سازگار مي سازد.
ج) احتياجات ثابت بشر رمز جاودانگي احكام دين:
اين تبيين بر تنوع و چندگانگي نيازمنديها و احتياجات بشر مبتني است . نيازمنديهاي بشر بر دو نوع است: نيازمنديهاي اولي و نيازمنديهاي ثانوي . نيازمنديهاي اولي ، از عمق ساختمان جسمي و روحي بشر و از طبيعت زندگي اجتماعي او سرچشمه مي گيرد و تا انسان، انسان است، آن نيازمنديها نيز وجود دارد. اين نيازها يا جسمي است از قبيل: احتياج انسان به خوراك، پوشاك، مسكن، همسر، بهداشت ...يا روحي است، مثل: زيبايي، احترام، تربيت و نيكي و ....يا اجتماعي، همچون: معاشرت ، تعاون ، مبادله ، عدالت و آزادي؛ نيازهاي ثانوي احتياجاتي است كه از نيازمنديهاي اوليه بر مي خيزد و محدود به شرايط زماني و مكاني خاصي است . نيازمندي به انواع آلات و وسائل زندگي كه با گذشت زمان متحول و پيشرفته مي شود از اين نوع احتياجات است كه در ارتباط با احتياجات اوليه بوده و بر حسب شرايط زماني و مكاني تغيير مي پذيرد ؛ يعني مكانيزم نيازمنديهاي اوليه به گونه‌اي است كه اين تغيير و تحول و در اسباب و آلات را بر حسب زمان ومكان مي طلبد . آنچه هدف ومعيار و ميزان در زندگي بشري است نيازهاي اوليه و تأمين آنها است و نيازهاي ثانويه در راستاي تأمين نيازهاي اوليه مورد توجه قرار مي گيرند. نيازمنديهاي اوليه بشري چون از عمق ساختمان جسمي و روحي بشر برمي خيزد ، ثابت و دائمي است و در چارچوب زمان و مكان معيني محدود نمي گردد، بر خلاف نيازهاي ثانويه كه در بستر زمان و مكان در تناسب پيشرفت بشر قابليت تحول و تطور را دارند.
بر پايه اين حقيقت است كه احكام ومقررات اسلام نيز به دو دسته ثابت و متغير پي‌ريزي شده است؛ يعني در زمينه نيازهاي دائمي قوانين ثابت و تغيير ناپذير جعل كرده و فرموده است[6] : حلال محمد حلال الي يوم القيامه و حرام محمد حرام الي يوم القيامه[7]، ولي در قسمت نيازهاي متغير ، قوانين و مقررات تغيير‌پذيري را پيش بيني نموده است؛ زيرا تأمين نيازهاي ثابت احكام و مقررات ثابت و تأمين نيارهاي متغير، احكام و قوانين متغير را مي طلبد.
بر اين اساس قوانيني كه از نيازهاي هميشگي انسان بر مي خيزد، هرگز رنگ تغيير و تبدل را نمي پذيرد و به هيچ وجهي با گذشت ايام و غبار زمانه نمي فرسايد، آن چه قابل تغيير و تحول است و بايد در هر عصري تجديد گردد ، مقرراتي است كه به تناسب نيازهاي متغير و اقتضائات زمان و مكان جعل مي گردد.
پس نيازهاي بشر دوگونه است : ثابت و متغير . در سيستم قانونگذاري اسلام براي نيازهاي ثابت ، قانون ثابت وضع شده و براي نيازهاي متغير قانون متغير، ولي قانون متغير قانوني است كه اسلام آن را يك قانون ثابت وابسته كرده و آن قانون ثابت را به منزله روح اين قانون متغير قرار داده كه خود آن قانون ثابت دين، قانون متغير را تغيير مي دهد[8].
بنابراين مقررات و احكام دين چون ريشه در فطرت آدمي دارند و از احتياجات و نيازهاي ثابت و هميشگي بشر برخاسته اند ، جاودانه و تغيير ناپذيرند، زيرا نه گوهر آدمي تغيير مي‌پذيرد و نه آن احتياجاتي كه در عمق ساختمان جسمي و روحي بشر و در طبيعت زندگي اجنماعي او ريشه دارد . در عين حال در دين اسلام احكام موقتي و مقطعي وجود دارد كه پاسخگوي نيازهاي متغير انسان است و باعث سازگاري دين با متقضيات زمان و مكان هاي گوناگون براي بشر مي‌گردد و جاودانگي و ماندگاري دين اسلام نيز در همين‍‌جا ريشه دارد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج 16، ص 93 ـ95 .
[2] . روم/30 .
[3] . كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، ج 2، ص10، باب فطره الخلق علي التوحيد.
[4] . روم/30.
[5] . همان.
[6] . جهت تحقيق بيشتر و كاملتر، هادوي تهراني، مهدي، مباني كلامي اجتهاد، ص 338 - 404.
[7] . اصول كافي ، ج 2 ، ص 17.
[8] . اسلام و متقضيات زماني، چاپ اول، 1370، ج2 ، ص77، همچنين نظام حقوق زن در اسلام ، ص 101.

پاسخ سوال در دو قسمت داده مي شود.
الف: ادلة قرآني بر اثبات وجود خدا؛ ب: ادلة قرآني بر يگانگي خداوند و نفي شرك.
الف: اهم ادله و براهين قرآني بر اثبات وجود خداوند عبارتند از:
1. برهان نظم
گسترده‎ترين برهان قرآن بر اثبات وجود خدا كه آيات فراواني بر آن دلالت دارند، برهان نظم است. اين برهان از دو مقدمه تشكيل شده است.
مقدمة اول: جهان هستي داراي نظم، هدف‎مندي و انسجام است.
مقدمة دوم: نظم دقيق به ناظم عالم و قادر احتياج دارد.
نتيجه: پس اين جهان‎را ناظم عالم و قادر ايجاد كرده است.[1]
بعضي از آياتي که براي مطلب دلالت دارند ذيلا ذکر مي شوند: سوره‎هاي: روم، آيات 20 تا 25، بقره 164، رعد 3، يونس 31، انفال 62 و 63، مؤمنون 12 تا 14،
انعام 95، بقره 281، شمس 7 و 8 ، طه 50، نحل 79، جاثيه 3 و 4، حجرات 13 و... . به‎عنوان نمونه يك آيه را با ترجمه ذكر مي‎كنيم:
«إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ»[2]
در آفرينش آسمان‎ها و زمين و اختلاف شب و روز و حركت كشتي‎ها در دريا به‎سود مردم و باراني كه از آسمان‎ها نازل مي‎شود آن‎گاه زمين‎هاي مرده را احيا مي‎كند و انواع جنبندگان كه در روي زمين پراكنده‎اند و چرخش بادها و ابرهايي كه در ميان آسمان‎ها و زمين به‎كار گرفته شده‎اند نشانه‎هايي است براي قوم خردمند.
2. برهان حركت
تغيير و حركت موجودات، گواه روشني بر حدوث آنها؛ است و حدوث آنها يعني پيدايش از عدم، دليل بر وجود خالقي است كه آنها را ايجاد كرده است.
به عنوان نمونه: سورة انعام، آيات 75 تا 79 ذکر مي شود.
«وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ
فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِي‏ءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ، إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِيفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ»[3]
اين‎چنين، ملكوت آسمان‎ها و زمين را به ابراهيم نشان داديم تا از اهل يقين گردد، هنگامي كه (تاريكي) شب او را پوشانيد ستاره‎اي مشاهده كرد، گفت اين خداي من است اما هنگامي كه غروب كرد، گفت: غروب‎كنندگان را دوست ندارم! و هنگامي كه ماه را ديد، گفت اين خداي من است اما هنگامي كه افول كرد گفت: اگر پروردگارم مرا راهنمايي نكند، مسلماً از جمعيت گمراهان خواهم بود. و هنگامي كه خورشيد را ديد گفت: اين خداي من است اين بزرگتر است اما هنگامي كه غروب كرد، گفت: اي قوم؛ من از همتاياني كه شما مي‎سازيد بيزارم، من روي خود را به سوي كسي كردم كه آسمان‎ها و زمين را آفريده، من در راه ايمان خود خالصم و از مشركان نيستم.
3. برهان وجوب و امكان (فقر و غني)
با دقت در موجودات جهان، آنها را سراپا نياز و فقر مي‎بينيم كه اين نياز و فقر عمومي جهان در هستي و بودن، دليل بر وجود يك منبع عظيم غنا و بي‎نيازي است و آن ذات بي‎نياز، خداي متعال است.
برخي از آيات که به اين مطلب دلالت دارند، عبارتند از: سورة فاطر آية 15، سورة محمد آية 38، سورة الرحمن آية 29. به‎عنوان نمونه يك آيه را با ترجمه ذكر مي‎كنيم:
«يا ايَّها النّاس اَنْتُم الفُقَراءُ إلَي اللّه وَاللّه هُوَ الغَنيِ الحَميد»[4]
اي مردم شما نيازمندان به خدا هستيد تنها خداوند است كه بي‎نياز و شايسته هرگونه حمد و ستايش است.
4. برهان علت و معلول
جهان معلول يعني پديدآمده است. و هر معلولي علتي دارد. پس اين جهان را علتي است كه هستي آن از خودش مي‎جوشد و عين هستي است.
از جمله به سورة طور، آيات 35 و 36 و 43 مي توان اشاره کرد.
«اَم خَلَقوا السّمواتِ و الأَرْضَ بَلْ لايوقِنونَ»[5]
آيا آنها آسمان‎ها و زمين را آفريده‎اند؟ بلكه آنها طالب يقين نيستند.
5. برهان صديقين
اساس اين دليل با الهام از قرآن و روايات بر اين مبناست كه: به جاي مطالعة مخلوقات از مطالعة ذات پاك خدا، پي به وجودش ببريم.
از آيات قرآن به: فصلت 53، آل عمران 18، بروج 20، حديد 3، نور 35. مي توان اشاره کرد. يك آيه و ترجمة آن:
«شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ»[6]
خداوند (با ايجاد نظام واحد جهان هستي) گواهي مي‎دهد كه معبودي جز او نيست و فرشتگان و صاحبان دانش (هركدام به‎گونه‎اي) گواهي مي‎دهند در حالي‎كه (خداوند) قيام به عدالت (در عالم هستي) دارد معبودي جز او نيست كه هم توانا و هم حكيم است.
6. برهان فطرت
اساس اين برهان بر خواسته‎ها و يافته‎هاي غريزي و فطري است. يعني راهي است ميان‎بر و از درون انسان. فرد به‎جاي «دانستن» «مي‎يابد» و به‎جاي «فكر كردن» «مي‎بيند» و به‎جاي پرداختن به «مقدمات» به «ذي المقدمه» مي‎رسد.
از آيات قرآن: روم 30 و 33، عنكبوت 61 و 65، يونس 22 و 23 و 31، زخرف 9 و 87 ، مؤمنون 84 و 89، اعراف 172 را مي توان نام برد. به يک آيه همراه ترجمه شاره اي مي شود:
«وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَنْ خَلَقَ السَمواتِ وَ الأرضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ القَمَرَ ليَقولُنَّ اللّهُ فَأنّي يُؤْفَكون»[7]
هرگاه از آنها بپرسي چه كسي آسمان‎ها و زمين را آفريده و خورشيد و ماه را مسخر كرده است؟ مي‎گويند «اللّه». پس با اين حال چگونه (از عبادت او) منحرف مي‎شويد؟
ب: ادلّة قرآني بر اثبات توحيد و بطلان شرك:
1. گواهي فطرت
فطرت علاوه بر اثبات خدا بر يگانگي او نيز رهنمون است در شرايطي كه تمام درهاي عالم اسباب به روي ما بسته است آهنگ توحيد را در ژرفاي وجود خود مي‎شنويم كه ما را به‎سوي مبدأ يگانه‎اي مي‎خواند.
از جمله آيات قرآن مي توان به: عنكبوت 65، روم 33، انعام 40، 41، 63 و 64، نحل 53 و 54 اشاره کرد.
«فَإذا رَكَبوا فِي الفَلَك دَعَوُ اللّه مُخلِصينَ لَهُ الدّينَ فَلَمّا نَجّاهُم إِلَي البَرِّ إِذا هُم يُشرِكون»[8]
هنگامي كه سوار بر كشتي مي‎شوند خدا را با اخلاص مي‎خوانند (و غير او را فراموش مي‎كنند. اما هنگامي كه خدا آنها را به خشكي رسانيد و نجات داد باز مشرك مي‎شوند.
2. هماهنگي جهان هستي
از مطالعة جهان هستي در مي‎يابيم كه جهان مجموعه‎اي است هماهنگ و واحدي به هم‎پيوسته است. اين وحدت و هماهنگي از وحدت و يگانگي خالق خبر مي‎دهد.
از آيات قرآن: ملك 3 و 4، انبياء 21 و 22، مؤمنون 91 را مي توان نام برد. به‎عنوان نمونه آيه‎اي با ترجمه ذكر مي‎كنيم:
«مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَ ما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ»[9]
خدا هرگز فرزندي براي خود انتخاب نكرده‎، و معبود ديگري با او نيست كه اگر چنين مي‎شد هريك از خدايان مخلوقات خود را تدبير و اراده مي‎كردند و بعضي بر بعض ديگر توّفق مي‎جستند (و جهان هستي به تباهي كشيده مي‎شد) منزه است خدا از توصيفي كه آنها مي‎كنند.
3. برهان صرف‎الوجود
منظور از برهان صرف‎الوجود اين است كه خداوند هستي مطلق است و دوگانگي در آن راه ندارد. زيرا تعدد با محدوديت مساوي است. لذا خداوند از هرنظر بي‎قيد و شرط و نامحدود است و مسلماً دومي براي او فرض نمي‎شود مثال: اگر دو نفر هركدام داراي باغي باشند يقيناً هريك از اين دو باغ محدود است. حال اگر فرض كنيم باغ نفر اول آن‎قدر گسترش يابد كه تمامي روي زمين را بگيرد جايي براي باغ دوم نمي‎ماند و تنها يك باغ در كرة زمين خواهيم داشت. پس هرجا سخن از نامحدود است، سخن از وحدت و يگانگي خواهد بود.
آيات قرآن به: آل عمران 81 ، حديد 2 و 3، يوسف 39 مي توان اشاره کرد. به آيه‎اي و ترجمه‎اش بسنده مي‎كنيم:
«لَهُ مُلكُ السَّمواتُ وَ الأَرض يُحْيي وَ يُميت وَ هُوَ عَلي كُلّ شَيءٍ قديرٌ هُوَ الأَوَّلُ وَ الآخِرُ وَ الظاهِر وَ الباطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شِيءٍ عَليمٌ»[10]
مالكيت (و حاكميت) آسمان‎ها و زمين از آن او است، زنده مي‎كند، و مي‎ميراند، و او بر هر چيز قادر است. اول و آخر و ظاهر و باطن او است و از هر چيزي آگاه است.
4. دليل فيض و هدايت
خداوند موجودي كامل و منبع فيض و كمال است. آيا ممكن است چنين منبع كمالي خود را به موجودات ديگر معرفي نكند و آنها را محروم گذارد؛ در حالي‎كه اين شناخت سبب ترقي و كمال آنها مي شود. و آنها را به‎سوي وجود كامل و پرفيض مي‎كشاند. با توجه به‎اين بيان روشن مي‎شود اگر خدايان متعددي وجود داشت بايد هركدام رسولاني داشته باشند و خود را به مخلوقات معرفي كنند و آنان را مشمول فيض تكويني و تشريعي خود كنند. در نتيجه اگر مي‎بينيم همة رسولان الهي از خداي يگانه خبر مي‎دهند، روشن مي‎شود كه غير از خداي واحد معبودي وجود ندارد.
آيات قرآن: انبياء 25، زخرف 45، احقاف 4. يك آيه و ترجمة آن به‎عنوان نمونه ذكر مي‎شود:
«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدُونِ»[11]
ما پيش از تو هيچ پيامبري را نفرستاديم مگر اين‎كه به او وحي كرديم كه معبودي جز من نيست بنابراين تنها مرا پرستش كنيد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. پيام قرآن، جلد 2 و 3، آيت‌اللّه مكارم شيرازي، ناصر.
2. خدا در قرآن، شهيد بهشتي.
3. قلمرو دين، عبدالحسين خسروپناه.
4. الهيات و معارف اسلامي، آيت‌اللّه سبحاني، جعفر.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك به: خسروپناه، عبدالحسين، قلمرو دين، ناشر، مركز مطالعات و پژوهش‎هاي فرهنگي حوزه علميه، چاپ اول، پاييز 1381؛ و مكارم شيرازي، ناصر و همكاران، پيام قرآن، جلد 2، ص 53 تا آخر اين كتاب مصاديق مختلف نظم و هماهنگي در جهان هستي از ديدگاه قرآن بحث شده است.
[2] . بقره/ 164.
[3] . انعام/ 75 تا 79.
[4] . فاطر/ 15.
[5] . طور/ 36.
[6] . آل عمران/ 18.
[7] . عنكبوت/ 61.
[8] . عنكبوت/ 65.
[9] . مؤمنون/ 91.
[10] . حديد/ 2 و 3.
[11] . انبياء/ 25.