قرآن كريم در سورة فوق در مورد قيامت در چهار محور سخن فرموده است:
1. مسائل مربوط به اشراط الساعه، كه در آن به حوادث عجيب و بسيار هول انگيزي كه در پايان اين جهان و آغاز قيامت است، اشاره مي‎نمايد.
2. مسائل مربوط به وضع حال نيكوكاران و بدكاران در آن روز.
3. مسائل مربوط به لحظات پر اضطراب مرگ و انتقال از اين جهان به جهان ديگر.
4. بحث‎هاي مربوط به هدف آفرينش انسان و رابطة آن با مسئلة معاد.
روشن است كه قسمت مهمي از معارف قرآن و مسائل اعتقادي آن، بر محور مسائل مربوط به قيامت و رستاخيز دور مي‎زند، زيرا مهمترين تأثير را در تربيت انسان و روند تكامل او دارد.
آنچه كه هدف از بيان آيات حوادث قيامت را روشن مي‎نمايد، اين است كه انسان در همين دنيا، بايد با اين وعده و وعيدها و انذار و تبشيرها، مسير زندگاني خود را مشخص نمايد، و با آگاهي از وضعيت جهان و حوادث آن از خواب غفلت و غرور بيدار شود، و نفس سركش خود را مهار نمايد، و با تعليم و تربيت خويش در حوادث آن روز بينديشد، و وضع خود را در آن روز عظيم ترسيم نمايد. روزي كه همگي در پيشگاه خداوند بزرگ حاضر مي‎شويم، و پرده‎ها كنار مي،‎رود و اسرار درون ظاهر مي‎شود، و همگان در پاي ميزان عدل الهي حاضر مي‎شويم. و حوادث هولناك و شيرين آن، نقش تربيتي خود را در اين جهان كه دار تكليف است، ايفا مي‎نمايد.
شرح نعمت‎هاي بهشت و دردهاي جانكاه كيفرهاي دوزخ و حوادث آن چه بعد از قيامت و چه قبل از آن، مي‎تواند اثر سازنده‎اي براي ما كه در اين چنين دنيايي زندگي مي‎كنيم، داشته باشد. والا بعد از برپا شدن قيامت كه همة چشم‎ها و عقل‎ها بيدار مي‎شوند، و آن آثار را از نزديك مي‎بينند، و تحولي كه آن مشاهده در رفتار و كردار ما مي‎گذارد، در آن دنيا چندان مؤثر نيست، زيرا همان گونه كه گذشت، ما در اين دنيا مأمور به انجام تكاليف هستيم و بايد با اختيار خود، و با تحولي كه در ما رخ مي‎دهد، راه حق را تشخيص دهيم، و براي سربلند بودن در جهان آخرت در مسير حق قدم گذاريم، و به دستورات الهي عمل نماييم.
ديدن با چشم عقل و دل در آن جهان، هيچ گونه تأثيري در تكامل اخلاقي و معنوي ما نخواهد گذاشت، بلكه يك نوع جبر عملي براي همه پديد مي‎آيد.
ايمان به اصل معاد و حوادث دهشتناك آن، اثر فوق‎العاده‎اي از نظر مسائل تربيتي در انسان مي‎گذارد، او را به نيكي‎ها علاقمند، و در برابر زشتي‎ها سختگير و محتاط، و در اموري كه نياز به فداكاري دارد، دست و دل‎باز مي‎كند. و باعث مي‎شود در انجام اين اعمال از ديگران سبقت بگيرد، و دنيا تبديل به صحنه مبارزه و تلاش براي رسيدن به قلّه بلند كمال آدمي گردد! بنابر اين برخي از اين حوادث قبل از وقوع قيامت است. و برخي ديگر نيز همان اثرات کارهاي نيک و بد انسان هاست، که در آخرت خواهند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، آيت الله مكارم شيرازي و ديگران، ج 25، ص 271، دارالكتب الاسلاميه.
2. معاد و جهان پس از مرگ، آيت الله مكارم شيرازي، ص 277، انتشارات سرور.
3. سيري در جهان پس از مرگ، دكتر حبيب الله طاهري، ص 339، انتشارات اسلامي.
4. پيام قرآن؛ ناصر مکارم شيرازي، ج5 و 6، (معارف قرآن).

خداوند متعال در سورة «حجر» آيه 44 مي فرمايد: «لها سبعة ابواب لكل باب منهم جزء مقسوم: آن (جهنم) هفت در دارد و براي هر دري، گروه معيني از آن ها تقسيم شده اند.»
از حضرت علي ـ عليه السّلام ـ نقل شده: «جهنم هفت در دارد، يعني هفت طبقه است كه روي يكديگر قرار دارند، سپس آن حضرت يكي از دست ها را برروي دست ديگر نهاد و فرمود: اين طور! ...»[1]
در اين كه مقصود از درهاي جهنم، درهاي خانه و چهار ديواري است، يا طبقات و دركات مختلفي است كه از نظر نوع عذاب و شدت آن با هم تفاوت دارند؟ بايد گفت: استعمال كلمه باب در هر دو معنا متداول است، و چه بسا اموري كه در نوع مختلفند، و هر نوعش را يك باب مي گويند. مثلاً گفته مي شود، «ابواب خير»، «ابواب رحمت» و ... و چه بسا كه اسباب رسيدن به چيزي و راه هاي رسيدن به آن را نيز ابواب مي گويند. همانند: «ابواب رزق» و ... كه مقصود از آن انواع معاملات است. بنابراين، مناسب است كه «باب» در آية ياد شده به معناي «طبقه» باشد، پس معناي هفت در داشتن جهنم، اين مي شود كه هفت نوع عذاب دارد، و هر نوع آن به مقتضاي واردين براي خود چند قسم دارد.[2]
منظور از ابواب بهشت در آيه 73، سورة زمر نيز طبقات و درجات بهشت است، كه كساني كه تقواي الهي پيشه كرده اند، به سوي بهشت راهنمايي مي شوند، و هنگامي كه به آن مي رسند، طبقات و درجات براي آن ها آماده شده و نگاهبانان به آن ها خوش آمد مي گويند.
به هر حال «باب» در آيه ياد شده به معناي محل ورود و نقطه وارد شدن و انتقال به مكاني نيز مي تواند باشد.
در قرآن كريم، به «ابواب بهشت» اشاره شده است، ولي تعداد آن ها را يادآور نشده است، و اين ممكن است به اين خاطر باشد كه چون قرآن كريم در پي بيان جزئيات نيست، بلكه بيان جزئيات بر عهدة امام مبين و پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ و جانشينان آن حضرت مي باشد و در روايات اسلامي تعداد درهاي بهشت، هشت در شمرده شده است.[3]
از طرفي ممكن است عدم بيان تعداد درهاي بهشت به خاطر كثرت و زيادي بهشتيان و اسباب ورود به بهشت باشد، كه نيازي به اشاره به تعداد درهاي بهشت نبوده است.[4]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. مرحوم طبرسي، مجمع البيان، بيروت، درالاحياء التراث العربي، 1379ق، ج3، ص337.
2. ناصر مكارم شيرازي و ديگران، نمونه، تهران، دارالكتب الاسلامية، 1376ش، چاپ چهارم، ج11، ص67ـ74.
3. ابو جعفر محمد بن الحسن بن علي الطوسي، التبيان في تفسير القران، قم، مكتب الاعلام الاسلامي، چاپ اول، 1409ق. ج4، ص338.
و ...
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك: طبرسي، مجمع البيان في تفسير القران، بيروت، دارالاحياء التراث العربي، 1379ق، ج3، ص337.
[2] . ر.ك؛ طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القران، تهران، دارالكتب الاسلامية، چاپ سوم، 1379ق، ج12، ص178.
[3] . ر.ك؛ مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1404ق، ج8، ص121.
[4] . طباطبايي، محمد حسين؛ الميزان، تهران، دارالکتب اسلاميه، چاپ سوم، 1379 هـ . ق، ج12، ص 178؛ و طيب، عبدالحسين، اطيب البيان، تهران، انتشارات اسلام، چاپ سوم، 1366ش، ج8، ص43.

در قرآن شريف هم به افراد مژدة بهشت داده شد و هم به گروه هاي اجتماع.
گروه هاي اجتماعي كه قرآن شريف به آن ها وعدة بهشت مي دهد عبارتند از:
1. سبقت گيرندگان در ايمان: «پيشگامان پيشگامند. آن ها مقربانند. در باغ هاي بهشت (جاي دارند)[1]».
2. اهل عمل صالح: «وكساني را كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند، به باغ هاي بهشت وارد مي كنند[2]».
3. مقرّبان: «پس اگر او از مقرّبان باشد. در روح و ريحان و بهشت پر نعمت است[3]».
4. نيكوكاران: «كساني كه نيكي كردند، پاداش نيك و افزون بر آن ها دارند... آن ها اهل بهشتند[4]».
5. متّقين: «توصيف بهشتي كه به پرهيزگاران وعده داده شد (اين است كه): نهرهاي آب از زير درختانش جاري است[5]».
6. شهيدان: «خداوند از مؤمنان، جان ها و اموالشان را خريداري كرده كه (در برابرش) بهشت براي آنان باشد[6]».
7. سعادتمندان: «امّا آن ها كه خوشبخت شدند و سعادت يافتند، جاودانه در بهشت خواهند ماند[7]».
8. نمازگزاران: «و آن ها كه بر نماز مواظبت دارند. آنان در باغ هاي بهشتي گرامي داشته مي شوند[8]».
9. صابران: «در برابر صبرشان، بهشت و لباس هاي حرير بهشتي را به آن ها پاداش مي دهند[9]».
10. اطاعت كنندگان: «هر كس خدا و رسولش را اطاعت كند، او را در باغ هاي (از بهشت) وارد مي كنند[10]».
11. خائفان: «و آن كس كه از مقام پروردگارش ترسان باشد، و نفس را از هوي باز دارد. قطعاً بهشت جايگاه اوست[11]».
12. اهل ايمان: «و كساني را كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند، به باغ هاي بهشت وارد مي كنند[12]».
13. توبه كنندگان: «... به يقين گناهان شان را مي بخشم، و آن ها را در باغ هاي بهشتي، كه از زير درختانش نهرها جاريست وارد مي كنم[13]».
14. اصحاب يمين[14]... .
قابل ذكر است كه هر كدام از گروه ها داراي مراتب و درجاتي خاص مي باشند كه نسبت به همديگر، متفاوت مي باشند.
اما افرادي كه قرآن شريف به آن ها وعده و مژدة بهشت داده است:
1. حضرت آدم و حوا: «و گفتيم: اي آدم بر تو با همسرت در بهشت سكونت كن و از آن، از هر جا مي خواهيد، گوارا بخوريد[15]». (البته در مورد بهشتي كه به حضرت آدم و حوا وعده داده شد اختلاف است كه آيا باغي از باغهاي دنياست يا بهشت موعود.)
2. آسيه همسر فرعون: «و خداوند براي مؤمنان، به همسر فرعون مثل زده است، در هنگامي كه گفت: پروردگارا! خانه اي براي من نزد خودت در بهشت بساز و مرا از فرعون و كار او نجات ده، و مرا از گروه ستمگران رهايي بخش. (و خداوند دعا و تقاضاي او را پذيرفت[16]).
3. اصحاب كهف: سيما و خلاصة قصة آن ها در سورة كهف آمده است[17].
4. امام علي ـ عليه السّلام ـ : در مورد امام علي ـ عليه السّلام ـ از شأن نزول آيات استفاده مي شود، ضمن اين كه خود امام، «قسيم الجنّه والنّار» است. به عنوان مثال، شأن نزول آية «السّابقون والسّابقون[18]» در مورد امام علي ـ عليه السّلام ـ است و مصداق اول آن امام است. يعني «پيشگامان پيشگامند. آن ها مقربانند. در باغ هاي بهشت جاي دارند». امام علي ـ عليه السّلام ـ در همة عرصه ها پيشگام بودند، از جمله در عرصة ايمان.
5. امام حسين ـ عليه السّلام ـ : در مورد امام حسين ـ عليه السّلام ـ ، از شأن نزول بعضي از آيات استفاده مي شود، ضمن اين كه به فرمودة پيغمبر ـ صلي الله عليه و آله ـ سيّد جوانان اهل بهشت است. به عنوان مثال شأن نزول آيات پاياني سورة فجر در مورد امام حسين ـ عليه السّلام ـ است و آن آيات عبارتند از: « هان اي نفس مطمئنه (آرميده). خشنود (از خدا) و خوشايند سوي پروردگارت بازگرد. پس در ميان بندگان ويژه ام درآي. و در بهشت ويژه ام داخل شو[19]».
از قرآن شريف، در مورد مژدة بهشت به افراد، بيش از اين استفاده نمي شود.
اگر مطالب ديگري در مورد افراد ديگر باشد، به شأن نزول ها و تفسير ها برمي گردد نه به صراحت متني قرآن. در روايتي از اهل تسنن تحت عنوان «العشرة المبشّرة[20]»، نام ده نفر از صحابه، از جمله امام علي ـ عليه السّلام ـ آمده است، كه به عنوان ده بشارت داده شده به بهشت، معروف هستند. ولي از نظر علماء رجال شيعه هم سند اين حديث مرسل است و هم دلالت آن مشكل دارد. و آن ده نفر عبارتند از: 1. ابي بكر 2. عمر 3. عثمان 4. طلحه 5. زبير 6. سعد بن ابي وقاص 7. عبدالرحمن بن عوف 8. ابي عبيدة بن الجراح 9. رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ 10. علي ـ عليه السّلام ـ .
از اين جهت، اين روايت، طبق نظر كارشناسان و اهل فنّ، هم مشكل سندي دارد و هم مشكل دلالي. با يك نظر به متن حديث، مشكل آن روشن خواهد بود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. به تفسير ذيل آيات معرفي شده در پاسخ مراجع شود.
2. شواهد التنزيل؛ حاکم حسکاني، بي جا، موسسه چاپ و نشر، 1411 هـ ق.
3. تتمه منتهي الامال؛ شيخ عباس قمي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . واقعه/ 10ـ12.
[2] . ابراهيم/ 23.
[3] . واقعه/ 88ـ89.
[4] . يونس/ 26.
[5] . رعد/ 35.
[6] . توبه/ 111.
[7] . هود/ 108.
[8] . معارج/ 35ـ36.
[9] . انسان/ 12.
[10] . فتح/ 17.
[11] . نازعات/ 40ـ41.
[12] . ابراهيم/ 23.
[13] . ابراهيم/ 195.
[14] . مدّثر/ 40.
[15] . بقره/ 35 و اعراف/ 19.
[16] . تحريم/ 11.
[17] . كهف/ 10ـ26.
[18] . واقعه/ 10ـ12.
[19] . فجر/ 27ـ30.
[20] . ابن طاوس، علي، الطرائف، قم، خيام، 1400 هـ ق، ج2، ص 523.

برزخ در لغت و اصطلاح: واژه برزخ در اصل به معني چيزي است كه در ميان دو شيء حائل مي‌شود و نمي‌گذارد به هم برسند.[1]
به حسب اصطلاح به عالمي كه ميان دنيا و عالم آخرت قرار گرفته است، برزخ گفته مي‌شود. از عالم برزخ به عالم ارواح، ‌عالم قبر، و عالم مثالي[2] نيز تعبير مي‌شود.
برزخ از ديدگاه قرآن: از آيات، استفاده مي‌شود كه انسان، بعد از مرگ و پيش از برپايي قيامت، دوراني زياد در عالم قبر و برزخ مي‌گذراند.
«ومن ورائهم برزخٌ الي يوم يبعثون»[3] (... و پشت سر آنها برزخي است، تا روزي كه برانگيخته مي‌شوند.)
آيه شريفه دلالت روشني بر وجود چنين عالمي دارد و تنها آيه ‌اي است كه كلمه برزخ را به صراحت بيان نموده است.
پس مراد به اين برزخ، عالم قبر است و مردم در آن عالم كه عالم بعد از مرگ است، زندگي مي‌كنند، تا قيامت برسد.[4] و تعبير «الي يوم يبعثون» (تا روز قيامت)، گواه بودن برزخ ميان دنيا و آخرت است.[5]
اين آيه مباركه تنها وجود عالمي را بنام «برزخ» اثبات مي‌كند، اما در آن، حيات وجود دارد يا نه؟ ساكت است و لكن از آيات ديگري استفاده مي‌شود كه در آن منشاء حيات واقعي براي انسان وجود دارد، كه آن را بيان مي‌نمائيم.
«ولا تقولو لمن يقتل في سبيل الله اموات بل احياء و لكن لا تشعرون» (به آنها كه در راه خدا كشته شدند مرده مگوئيد بلكه آنها زنده ‌اند ولي شما نمي‌فهميد.)
آيه فوق از دلائل روشن اثبات جهان برزخ است و به روشني بر اين كه بعد از زندگي دنيا، و قبل از قيامت زندگي به نام «برزخ» هست،[6] دلالت مي‌كند، و مي‌رساند كه شهيدان در راه خدا پس از مرگ زنده ‌اند ولي زندگي و كيفيت آن براي ما قابل درك نيست.
پس آيه شريفه مي‌تواند از ادله اثبات برزخ باشد، و هم دليل بر وجود حيات واقعي در آن عالم است.
«قالوا ربّنا امتّنا اثنتين و احييتنا اثنتين فاعترفنا بذنوبنا فهل إلي خروج من سبيلٍ»[7] (آنها مي‌گويند: پروردگارا ما را دوبار ميراندي و دوبار زنده كردي، اكنون به گناهان خود معترفيم، آيا راهي براي خارج شدن از دوزخ وجود دارد؟)
در اين كه منظور از «دوبار ميراند» و «دوبار زنده كردن» چيست؟ مفسران چندين تفسير ذكر كرده ‌اند كه از ميان همه اين تفاسير، اين تفسير مناسب است كه منظور از دو بار، ميراندن، مرگ در پايان عمر و مرگ در پايان برزخ است. و منظور از دو مرتبه احياء، احياي برزخي و احياي در قيامت است.[8] و[9]
پاداش و عذاب برزخ: در آيات قرآني به پاداش و نعمت و عذاب جهان برزخ اشاره شده است، يعني در برزخ نيز بهشت و دوزخ برزخي داريم كه شهيدان و مؤمنان پيشرو در آن متنعم و طاغيان و كافران گرفتار عذابند. نمونه بارز، پاداش شهيدان است كه در قرآن مجيد آمده است: «شهدا زنده ‌اند و نزد پروردگارشان روزي داده مي‌شوند»[10] البته روشن است كه شهيدان خصوصيتي ندارند، چرا كه قرآن گروهي از صالحان و خاصان را همين طور از آنها شمرده است.[11]
با اين آيه شريفه كه «قيل ادخل الجنَّه قال يا ليت قومي يعلمون»[12] (درباره‌ي مجاهدي كه جان بر كف به نام حبيب نجار[13] نازل شده است. مسلماً اين بهشت، بهشت جاويدان رستاخيز نيست، بلكه بهشت برزخي است. چون كه بر طبق آيات ورود در آن بهشت جاويدان رستاخيز، در قيامت پس از حساب محشر صورت خواهد گرفت و هنوز كسي داخل آن نشده است.
و يا در مورد عذاب و دوزخ برزخي، خداوند متعال درباره طاغيان همچون آل فرعون مي‌فرمايد: «مجازات دردناك آنها همان آتش است كه هر صبح و شام بر آتش عرضه مي‌شوند، و روزي كه قيامت برپا مي‌گردد و دستور مي‌دهد، آل فرعون را در اشد عذاب وارد كنيد.»[14]
از آنجا كه آيه شريفه مي‌فرمايد: كه آنها صبح و شام بر آتش عرضه مي‌شوند، اما در قيامت آنها را وارد اشد عذاب مي‌كند، اين به خوبي دلالت دارد كه عذاب اول عذاب برزخي است كه بعد از اين دنيا و قبل از قيام قيامت است، و كيفيت آن عرضه و نزديكي به آتش دوزخ است، و عذاب دوم مربوط به دوزخ در روز رستاخيز است كه هنوز كسي وارد آن نشده است.[15]
و درباره‌ي قوم نوح چنين آمده است: «... اغرقوا فادخلوا ناراً...»[16] يعني قوم نوح به خاطر خطاهاي زيادي كه داشتند غرق شدند و داخل آتش شدند.
مراد از اين داخل آتش شدن همان آتشي است كه در برزخ است.
نتيجه بيان اين آيات اين شد، بهشت و دوزخ ديگري در عالم برزخ است كه نمونه ‌اي از بهشت و دوزخ رستاخيز است. چنانكه در روايات امير مؤمنان علي ـ عليه السلام ـ در مورد قبر وارد شده است: «قبر باغي از باغ‌ هاي بهشت است نام حفره ‌اي كه حفره‌ هاي برزخ.»[17]
خصوصيات برزخ:
الف) از روايات بسياري استفاده مي‌شود هنگامي كه انساني را در قبر گذاشتيد دو فرشته از فرشته‌ هاي الهي به نام‌ هاي نكير و منكر به سراغ او مي‌آيند، و از اصول عقايد او، توحيد و نبوت و ولايت، و از چگونگي مصرف كردن عمر در طرق مختلف، و طريق كسب اموال و مصرف آنها از او سئوال مي‌كنند.[18]
ب) فشار قبر: به نظر مي‌رسد كه فشار قبر اولين نقطه كيفرهاي عالم برزخ است. و طبق روايات زيادي وجود فشار قبر امري مسلم است. چنانكه رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «هيچ مؤمني نيست مگر اين كه فشاري در قبر دارد.»[19]
ج) ارتباط برزخ با اين جهان: روايات متعددي وجود دارد كه نشان مي‌دهد روح به هنگام انتقال به عالم برزخ به كلي از دنيا بريده نمي‌شود، بلكه گهگاه با آن ارتباط برقرار مي‌كند.
محتواي يكي از روايات اين است كه «افراد با ايمان، و حتي افراد بي‌ايمان گهگاه به ديدار خانواده خود مي‌آيند. مؤمنان تنها خوبي‌ها و خوشي‌ هاي خانواده خود را مي‌بينند و خوشحال مي‌شوند، و كافران تنها بدي‌ها و ناخوشي‌ها را و غمگين مي‌شوند.»[20]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. پيام قرآن، ناصر مكارم شيرازي، ج5، انتشارات امير المؤمنين، قم.
2. الميزان، سيد محمد حسين طباطبائي، ج15، انتشارات مؤسسه الاعلمي، بيروت.
3. معاد، سيد عبدالحسين دستغيب، انتشارات دار الكتاب، قم.
4. معاد، محسن قرائتي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. قرشي، سيد علي اكبر، قاموس قرآن، ج1، ص181.
[2]. برزخ را عالم مثالي مي‌گويند چون مثل اين عالم است البته از لحاظ صورت و شكل ولي از لحاظ ماده و خواص و خصوصيات فرق مي‌كند. «ر.ك: دستغيب، معاد، ص32.»
[3]. مؤمنون/100.
[4]. طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1397 هـ ق، ج15، ص68. طبرسي، فضل، مجمع البيان في تفسير القرآن، بيروت، داراحياء تراث العربي، 1379 هـ ق، ج4، ص118.
[5]. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلاميه، 1353 هـ ش، ج14، ص315.
[6]. الميزان، ج1، ص347، تفسير نمونه، ج1، ص521، پيام قرآن، ج5، ص448، مجمع البيان، ج1، ص236.
[7]. مؤمن/11.
[8]. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، داراکتاب الاسلاميه، ج24، ص 43، ج24، ص43.
[9]. آيات ديگر پيرامون عالم برزخ، سوره آل عمران آيه 169ـ170؛ سوره مؤمن آيه 46ـ47؛ سوره نوح آيه 25؛ سوره روم آيه 55.
[10]. آل عمران/169.
[11]. نساء/ 69؛ كه صديقين و شهدا و صالحان در كنار هم آورده شده است.
[12]. يس/26.
[13]. ر.ك، تفسير نمونه، ج18، ص348.
[14]. مؤمن/46.
[15]. مکارم شيرازي، ناصر؛ تفسير نمونه، تهران، داالکتب الاسلاميه، ج24، ص115.
[16]. نوح/25.
[17]. طباطبايي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1397 هـ ق، ج20، ص 109.
[18]. مجلسي، محمد باقر؛ بحارالانوار، بيروت، موسسه الوفا، 1404 هـ ق، ج6، ص 212، باب 8، احوال برزخ و ... .
[19]. همان، ص 221.
[20]. کليني، محمد؛ اصول کافي، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1365 هـ ش، ج3، ص 230، حديث 1.

آيه: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَما يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ» ترجمه آيه: «اي كساني كه ايمان آورده‎ايد!‌با قومي كه خداوند آنان را مورد غضب قرار داده دوستي نكنيد آنان از آخرت مأيوسند. همان گونه كه كفّار مدفون در قبرها مأيوسند»[1] پايان سوره چون آغازش قطع رابطه با دشمنان را مي‎گويد، پس در حقيقت بازگشتي است به آغاز آن و نيز، پافشاري بر دوستي و بيعت با پيامبر كه در آيه قبل آمده است. در آيه تشبيهي بين قوم مورد غضبِ خدا و كفّار، به كار رفته است كه علت آن به انكار مفاد يا نوميدي از نجات اين دو گروه برمي‎گردد.[2]
اكنون اين پرسش پيش مي‎آيد كه آنها از چه چيز نوميدند؟ قبل از پاسخ، به پرسش ديگر كه در اين‎جا وجود دارد جواب دهيم: كه آيا اميد يا نااميدي در جهان برزخ (زندگي پس از مرگ و پيش از وقوع رستاخيز[3]) ممكن است؟ مرگ به معني نيستي و نابودي نمي‎باشد. «جالب اين است كه در قرآن از مردن 14 مرتبه با واژة توفّي كه به معناي تحويل گرفتن است نام به ميان آورده يعني با مرگ، شما نابود نمي‎شويد»[4] پس اميد يا نااميدي كه با زندگي گره خورده است، در جهان برزخ نيز كه با جسم مثالي همچون جسم دنيايي وجود دارد، اميد و نوميدي ممكن و طبيعي است. در سورة مؤمنون آية «100»، شاهد بر اين است كه انسان پس از مرگ باقي است؛ آرزو دارد، فكر مي‎كند، حرف مي‎زند، جواب مي‎شنود[5]. حضرت علي ـ عليه السّلام ـ هنگام بازگشت از جنگ صفّين كنار قبرستاني با خفته‎گان در خاك به سخن آمد و فرمود: «اگر به آنها اجازة سخن داده شود، حتماً با شما سخن مي‎گويند».[6] حال انسان در زندگي برزخي شبيه حال كسي است كه براي رسيدگي اعمالي كه از او سرزده به يك سازمان قضائي احضار و مورد بازجوئي و بازپرسي قرار گرفته و پرونده‎اش تكميل و در انتظار محاكمه در بازداشت بسر مي‎برد.[7] اين تعبيرها، بيان‎گر اين واقعيّت است كه آدمي پس از مرگ داراي نوعي حيات است، مي‎فهمد و درك مي‎كند، اميد و آرزو دارد، محاكمه مي‎شود، و طبيعي است كه محاكمه، اميد يا نااميدي در پي خواهد داشت. اما از اين‎كه از چه چيز نااميدند؛ دو احتمال وجود دارد: الف. نوميدي به معاد و زنده شدن مردگان است، يعني كافران از زنده شدن اهل قبور نوميدند، چون مرگ را هيچ و پوچ مي‎دانند.[8] ب. نوميدي از نجات است يعني: «مردگان كفّار در جهان برزخ نتايج كار خود را مي‎بينند و راه بازگشت براي جبران ندارند لذا به كلّي مأيوسند»[9] كوتاه سخن آن‎كه، طبيعت زندگي برزخي، اميد يا نوميدي، در پي خواهد داشت، و نوميدي كافران نسبت به معاد و زنده شدن، يا نجات در آخرت، به انكار معاد، يا عمل بدشان و نبود فرصت براي جبران بر‎مي‎گردد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ آموزش عقائد.[10]
2ـ معاد و جهان پس از مرگ[11].
3ـ معاد.[12]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مكارم شيرازي، ناصر، ترجمه قرآن مجيد، تحقيق و نشر دارالقرآن الكريم، قم، چاپخانة باقري، چاپ دوّم، 1373، ص551.
[2] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، قم، دارالكتب الاسلاميه، 1366، ص51ـ52، با اختصار و توضيح.
[3] . سبحاني، جعفر، خدا و معاد، قم، انتشارات و چاپخانة دفتر تبليغات اسلامي، 1364، ج6، ص107.
[4] . قرائتي، محسن، معاد، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1363، ص85.
[5] . مصباح يزدي، محمد تقي، معارف قرآن، قم، مؤسسه در راه حق، چاپ دوّم، چاپخانة سلمان فارسي، ص454.
[6] . فيض الاسلام، علي نقي، ترجمة نهج البلاغه، چاپ دوّم، 1351، (با كمي تغيير در ترجمه) كلمات قصار، شمارة 125، ص1147.
[7] . طباطبايي، محمد حسين، شيعه در اسلام، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1348، ص101، با اختصار و توضيح.
[8] . طباطبايي، محمد حسين، الميزان، ترجمه محمد باقر موسوي، بنياد علمي و فكري علامه طباطبايي، 1363، ج19، ص494.
[9] . تفسير نمونه، همان، ج24، ص52.
[10] . غرويان، محسن و غلامي، محمدرضا و باقري، محمدحسين، آموزش عقائد، قم، دارالعلم، چاپ اوّل، 1371، ص325ـ342.
[11] . مكارم شيرازي، ناصر، معاد و جهان و پس از مرگ، قم، هدف، چاپ دهم، 1346، ص11ـ17.
[12] . دستغيب، عبدالحسين، معاد، مسجد جامع عقيق شيراز، چاپ هفتم، 1357، ص30ـ65.

واژه شهيد به معناي حضور و ديدن گرفته شده است، و صفت مشبّه و دلالت بر ثبوت دارد.[1] واژه شهيد در قرآن كريم به عنوان گواه و شاهد (گواهان اعمال) آمده است.
قرآن كريم دربارة شهيد و شهيدان مي فرمايد: «وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ»[2] هرگز كساني را كه در راه خدا كشته شده اند، مرده مپندار، بلكه زنده اند كه نزد پروردگارشان روزي داده مي شوند.»
منظور از حيات، همان حيات واقعي است و در نقطه مقابل در آيات ديگري خداوند متعال حيات كافران را پس از مرگ، هلاكت و نابودي شمرده است.[3]
بنابراين، حيات شهيدان و زنده بودن آنها سعادتمندي است كه همه مؤمنان از آن بهره مند خواهند شد.
از طرفي برخي از مردم تصور مي كردند كه كساني كه در راه خدا جهاد مي كنند و به شهادت مي رسيدند، نابود شده و از بين رفته اند، به همين جهت قرآن كريم براي زدودن چنين تصوري مي فرمايد: كساني كه در راه خدا كشته مي شوند، زنده اند، و نزد پروردگار خويش از روزي بهره مند مي شوند.[4]
شهادت در فرهنگ دين مقدس اسلام دو معناي متفاوت دارد. 1. معناي خاص؛ كه همان كشته شدن در معركه و ميدان جنگ در راه خدا است كه داراي احكام ويژه اي در فقه اسلامي است. مثلاً مي گويند: شهيد نياز به غسل و كفن ندارد، بلكه با همان لباس خونين دفن مي شود.
2. معناي گسترده و عام؛ كه انسان در مسير انجام دادن وظيفه الهي كشته شود و يا بميرد.
پس هر كس در حين اداي وظيفه اي به هر صورت از دنيا برود، شهيد است، چنان كه در روايات اسلامي نيز آمده كه چند گروه شهيد از دنيا مي روند: 1. كسي كه در طريق تحصيل علم از دنيا برود. 2. كسي كه در بستر از دنيا برود، ولي به حق پروردگار و پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ و اهل بيت آن حضرت معرفت داشته باشد. 3. كسي كه براي دفاع از مال خويش در برابر مهاجمان ايستادگي كند و كشته شود.
بنابراين، كساني كه عقيدة حق داشته و در مسير حقيقت گام بر مي دارند و در همين راه از دنيا مي روند، براساس اشاره قرآن كريم و روايات اسلامي در زمرة شهدا قرار دارند، و اجر شهداء را مي برند. خداوند متعال مي فرمايد: «وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ» و آنان كه به خدا و رسولانش ايمان آورند، به حقيقت راستگويان عالمند و برايشان نزد خدا اجر شهيدان است، پاداش اعمال و نور ايمانشان را (در بهشت) مي يابند.»[5]
در روايت آمده كه شخصي به امام صادق ـ عليه السلام ـ عرض كرد: «از خداي بخواه كه شهادت را براي من روزي كند. امام ـ عليه السلام ـ فرمود: «مؤمن شهيد است» سپس آيه 19، سوره حديد را تلاوت كرد.[6]
حضرت امام باقر ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: آن كس از شما كه به مسأله ولايت آشنا باشد، و در انتظار ظهور مهدي (عج) به سر ،برد و خود را آمادة (حكومت عدل جهاني او) سازد، مانند كسي است كه با مهدي آل محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ با سلاحش جهاد كرده باشد. سپس فرمود: «بلكه به خدا سوگند مانند كسي است كه همراه رسول الله با سلاحش جهاد كرده باشد.» و براي مرتبه سوم بيان داشت: «بلكه به خدا سوگند همانند كسي است كه با رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ در خيمة او شهيد شده باشد.» بعد فرمود: «دربارة شما آيه اي از قرآن نازل شده است.» راوي مي گويد: پرسيدم كدام آيه؟ فرمود: آيه 19، سوره حديد...»[7]
پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ مي فرمايد: «اذا جاء الموت لطالب العلم و هوي علي هذا الحال مات شهيدا؛ كسي كه در راه تحصيل علم از دنيا برود، شهيد مرده است.»[8]
امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: كسي كه براي دفاع از مال خود (در برابر مهاجمان) ايستادگي كند و كشته شود، شهيد است.»[9]
پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ در جايي ديگر مي فرمايد: «هر مؤمني از امت من راستگو و شهيد است...»[10]
و نيز فرمود: «من مات علي حب آل محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ مات شهيدا؛[11] هر كس بميرد و حب آل محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ در دلش باشد، شهيد است.»
بنابراين، شهادت مراتبي دارد كه والاترين درجة آن شهادت در معركة نبرد با دشمنان اسلام است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ناصر مكارم شيرازي و همكاران، نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ چهارم، 1367، ج 23، ص 349-354.
2. مرحوم طبرسي، مجمع البيان، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1379 ق، ج 5، ص 238.
3. سيدمحمد حسين طباطبايي، الميزان، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ سوم، 1397 ق، ج 19، ص 186.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مجمع البحرين؛ ج3، ص80، ذيل واژه شهد.
[2] . آل عمران/ 169.
[3] . ابراهيم/ 28.
[4] . ر.ك: طبرسي، مجمع البيان في تفسير القرآن، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1397ق، ج 1، ص 534، طباطبايي، محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ سوم، 1379، ج 4، ص 62.
[5] . ر.ك: مكارم شيرازي، ناصر، نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ چهارم، 1367 ش، ج 23، ص 349، 350، 355.
[6] . ر.ك: الجمعه العروسي الحويزي، عبدعلي؛ نورالثقلين، قم، مطبعة العلمية، چاپ سوم، بي تا، ج 5، ص 243.
[7] . نورالثقلين، همان.
[8] . ر.ك: مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1404 ق، ج 1، ص 186.
[9] . محمدي ري شهري، محمد، ميزان الحكمه، قم، مكتب الاعلام الاسلامي، الطبعة الاولي، 1419 ق، ج 5، ص 198.
[10] . ر.ك: بحارالانوار،‌ همان، ج 97، ص 50.
[11] . ر. ك: همان، ج 23، ص 233.

برخي از افراد بشر و مكاتب گمان مي‌كنند، مردن، فنا و نابودي است.[1] و بعد از مرگ همه چيز تمام مي‌شود و قيامت و حسابي، در كار نيست؛ به همين جهت به هر معصيتي آلوده مي‌شوند.[2] امّا بعد از دوبار اماته (ميراندن) و دوبار احياء (زنده كردن)، به حقانيت قيامت و حساب‌رسي يقين پيدا مي‌كنند؛[3] و براي خلاصي از عذاب الهي، در درون آتش، به اين جمله متوسل مي‌شوند: «ربنا امتنا اثنتين ... »امّا اين اقرار سودي به حالشان ندارد.[4]
مفسران در معني « دو بار ميراندن و زنده كردن» احتمالاتي را ذكر كرده‌اند كه دو احتمال محوري در بين آنها ديده مي‌شود، و بقيه با اندكي تفاوت، شبيه يكي از آنهاست و آن دو عبارتند از:
1ـ برخي معتقدند در اين آيه همانند آية 28 سورة بقره، منظور از مرگ اول حالت قبل از پيدايش انسان در دنياست. و مرگ دوّم او در پايان عمرش مي‌باشد، و زندگي دنيوي او ، زندگي اول، و زنده شدن در قيامت، زندگي دوّم است.
ولي اين تفسير تنها در مورد آية 28 سورة بقره صحيح است كه در آن يك موت (مردن) و يك اماته (ميراندن) و دو احياء ( زنده كردن)، مطرح است. امّا در آية مورد بحث، سخن از دو ميراندن و دو زنده كردن است. و چون ميراندن متفرع بر حيات است، در مورد حال (مرگ) قبل از زندگي به كار نمي‌رود.[5] به اضافه اين كه مرگ قبل از زندگي دنيوي، نقشي در حصول يقين براي آنان در قيامت، ندارد تا آن را اراده كرده باشند.
2ـ مفسران و علماي بزرگي مانند علامه طباطبائي رحمة الله عليه، آيت الله مكارم شيرازي معتقدند: منظور از دو اماته (ميراندن)، مرگ در پايان عمر دنيوي مرگ در پايان زندگي برزخي است و منظور از دو احياء (زنده كردن) احياي برزخي در قيامت است.[6] يعني انسان در پايان عمر مي‌ميرد، (اماتة اول). و بعد از پايان عمر دنيايي و شروع قيامت در حيات (زندگي) برزخي، مرحلة ديگري از زندگي را طي مي‌كند (احياء اول)، تا اينكه با نفخ صور[7] اول آن را هم از دست مي‌دهد (اماته دوّم). و سپس با نفخ صور دوّم[8] براي حساب قيامت زنده مي‌شود (احياء دوّم).
تفسير دوّم، بر خلاف تفسير اول، آية را دال بر حيات برزخي انسان مي‌داند و معتقد است، انسان با مرگ به يك زندگي ديگري غير از زندگي جسماني دنيوي، منتقل مي‌شود، و تا بپا شدن قيامت در آن به سر مي‌برد. و اين مورد تأييد قرآن مي‌باشد. چنان‌كه به تصريح قرآن، بعضي بعد از مرگ، از خدا تقاضاي بازگشت به دنيا براي انجام اعمال صالح و جبران گذشته مي‌كنند، ولي خواسته‌شان برآورده نمي‌شود.[9] و برخي از آنان مثل آل فرعون، هر صبح و شام در برزخ دچار عذاب مي‌شوند.[10] و نيز قرآن، صريحاً شهدا را زنده مي‌داند.[11] همچنين روايات زيادي اين نوع از زندگي (برزخي ) را با طرح مسايلي چون، وحشت در قبر، زيارت اهل قبور، سؤال در قبر و ... تأكيد مي‌كنند.[12] به عنوان مثال : از محمد بن مسلم روايت شده است كه گفته: « به امام صادق ـ عليه السلام ـ عرض كردم: « مردگان را زيارت كنيم؟» فرمود : «بله»، عرض كردم: « وقتي نزدشان برويم، ما را مي‌شناسند؟» فرمود: « آري به خدا، آنها شما را مي‌شناسند و به شما شاد مي‌شوند و انس مي‌گيرند....» و علماي بزرگ هم به تبع آيات و روايات، به اثبات حيات بزرخي پرداخته‌اند.[13]
ممكن است اشكالي به ذهن بيايد، كه چگونه ممكن است انساني كه مرده و استخوان‌هايش هم پوسيده است، در برزخ زنده باشد؟ پاسخ آن اين است كه حقيقت انسان به روح اوست و روح با از بين رفتن بدن از بين نمي‌رود، بلكه از بدن جدا مي‌شود و در قرآن از آن به وفات تعبير مي‌شود، نه فوت. چنانكه در طول عمر هم، بدن دائماً در حال تغييرات است، ولي رابطة اين هماني بين كودكي و پيري انسان‌ها محفوظ مي‌ماند. و شخصيت ( انسانيت) آنها دستخوش تحولات و تغييرات بدن او قرار نمي‌گيرد، و حتي اگر كسي دست‌ها و پاهاي خود را هم از دست بدهد، كارهايي را كه قبلاً با دست و پا انجام داده است را مي‌تواند به خود نسبت دهد و بگويد: من فلان كار و .... را كردم و به فلان جا رفتم و...
بنابراين، وقتي انسان مي‌ميرد، در واقع جسم او از كار مي‌افتد و كم‌كم مي‌پوسد، ولي روح او باقي است. و به عبارت ديگر: مرگ، يك امر عدمي نيست، بلكه امري وجودي است و به همين جهت هم خدا خود را خالق مرگ و زندگي مي‌داند: «الذي خلق الموت و الحيوة »[14] و انسان با مرگ نابود نمي‌شود، بلكه داراي حيات جديدي مي‌شود و تنها نحوة وجود و حيات او عوض شده و كامل‌تر مي‌شود. مثل نوزاد كه رحم مادر را ترك و به جهاني وسيع‌تر و كامل‌تر پا مي‌نهد و زندگي جديدي را آغاز مي‌كند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ شهيد مرتضي مطهري، مجموعة آثار. (تهران، انتشارات صدرا، چ 4، 1377)، ج 4.
2ـ علامه طباطبايي تفسير الميزان ، ترجمة محمد باقر موسوي همداني، ( قم، بنياد علامه طباطبايي، 1363)، ج 17، ص 500 ـ 496.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] ـ مؤمنون/ 37، «ان هي الا حياتنا الدنيا نموت و نحيا و ما نحن بمبعوثين».
[2] - ر.ك: ص/ 26 .
[3] - ر.ك: سجده/ 12 .
[4] - ر.ك: طباطبائي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، قم، اسماعيليان، چاپ پنجم، 1371، ج 17، ص 313 ـ 312 .
[5] - ر.ك: جوادي آملي، عبدالله، تسنيم، قم، مركز نشر اسراء، چاپ اول، 1378، ج 2، ص 593.
[6] - ر.ك: طباطبايي، سيد محمد حسين، پيشين، ص 313، و ج 1، ص 111، مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، پيشين، ص 45، هم ايشان، پيام قرآن، پيشين، ص 454.
[7] - زمر/ 68، «ونفخ في الصور فصحق من في السموات و من في الارض الا من شاءالله».
[8] - زمر/ 68، «ثم نفخ فيه اخري فاذا هم قيام ينظرون».
[9] - ر.ك: مؤمنون/ 100 ـ 99 .
[10] - ر.ك: غافر/ 46 ـ 45 .
[11] - ر.ك: آل عمران، /169 ـ 171، و بقره/ 154.
[12] - ر.ك: فيض كاشاني، محسن، محجة البيضاء، قم، دفتر انتشارات اسلامي، بي نوبت، بي‌تا، ج8، ص 293 ـ 289 و 312 ـ 302؛ مجلسي، محمد باقر، حق اليقين، تهران، علمية اسلاميه، بي نوبت، بي‌تا، ص413 ـ 388؛ قمي، عباس، منازل الآخرة، قم، در راه حق، بي نوبت، بي‌تا، ص 59 ـ 19.
[13] - ر.ك: مطهري، مرتضي، مجموعة آثار، تهران، صدار، چاپ چهارم، 1377، ج 4، ص 645 ـ 644؛ سبحاني، جعفر، محاضرات في الالهيات، قم، مؤسسه النشر الاسلامي، چاپ دوّم، 1415 هـ .ق، ص 626 ـ 619، با تلخيص علي رباني گلپايگاني؛ حلي، كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، با تحقيق آيت الله حسن حسن‌زاده آملي، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، بي‌نوبت، بي‌تا، ص 425؛ طباطبايي، سيد محمد حسين، حيات پس از مرگ، قم، دفتر انتشارات اسلامي، بي‌نوبت، بي‌تا، ص 42 ـ 29.
[14] - ملك/ 2 .

خداوند در قرآن قصد ابراهيم ـ عليه السلام ـ را كه از خداوند كيفيت زنده كردن مردگان را خواست، اين گونه بيان مي‌فرمايد: «و اذ قال ابراهيم رب ارني كيف تحي الموتي قال اولم تؤمن قال بلي و لكن ليطمئن قلبي و قال فخذ اربعة من الطير فصر هن اليك ثم اجعل علي كل جبل منهن جزءً ثم ادعهن ياتينك سعياً و اعلم ان الله عزيز حكيم.[1]»
و آن گاه كه ابراهيم گفت: پروردگارا به من بنماي چگونه مردگان را زنده مي‌كني؟ فرمود: مگر ايمان نداري؟ گفت بلي، ولي براي آن‌كه دلم آرام گيرد. فرمود: چهار پرنده بگير و (بكش) و پاره پاره كن، سپس بر سر هر كوهي پاره‌اي از آن‌ها را بگذار، آن‌گاه آنان را به خود بخوان تا شتابان به سوي تو آيند و بدان كه خداوند پيروزمند و فرزانه است.
قبل از آن‌كه به توضيح آيه بپردازيم لازم است به بعضي از صفات ابرهيم كه در قرآن آمده اشاره كنيم:
1ـ برگزيده خدا: «ان الله اصطفي آدم و نوحا و آل ابراهيم و آل عمران علي العالمين»[2]. خداوند آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر جهانيان برتري داد.
2- جزء صالحين در آخرت : «و آتينا في الدنيا حسنه و انه في‌الاخرة لمن الصالحين»[3].
و او را در دنيا نيكويي عطا كرديم و در آخرت از صالحان و نيكان قرار داديم.
3ـ خالص و مسلمان: ولكن كان حنيفاً مسلما[4]، بلكه ابراهيم موحدي خالص و مسلمان بود.
4ـ دوست خدا: «واتخذ الله ابراهيم خليلا»[5]، و خداوند ابرهيم را به دوستي خود انتخاب كرد[6].
5ـ يكي از پيامبران و الوالعزم بود.[7]
از اين صفات سيماي الهي، موحد و خالص ابراهيم روشن مي شود لذا از مجموعه صفاتي كه بيان شد و هم‌چنين از آيه مورد بحث استفاده مي‌شود كه ابراهيم ـ عليه السلام ـ به روز قيامت زنده شدن مردگان ايمان داشت. زيرا وقتي خداوند به ابراهيم ـ عليه السلام ـ مي‌گويد: آيا تو ايمان نداري؟ ابراهيم در جواب مي‌گويد: بله ايمان دارم. از طرفي ديگر ممكن نيست پيامبري هم‌چون ابراهيم ـ عليه السلام ـ به چيزي ايمان داشته باشد، ولي بر اساس استدلال و برهان نباشد. پس ايمان ابراهيم به قيامت و زنده شدن مردگان بر اساس دليل عقلي بوده است نه از روي تقليد.
دليل بر آن مدعا هم اين است: وقتي كه ابراهيم از خداوند آن درخواست را مي كند، دليل و استدلال بر زنده كردن مردگان نمي‌خواند بلكه سؤال ابراهيم از كيفيت و خصوصيت آن مسئله است[8]. با اين كه خداوند مي‌دانست كه ابراهيم ـ عليه السلام ـ ايمان دارد، ولي از او سؤال كرد، آيا ايمان نداري؟ اين سؤال به خاطر اين بود تا به مردم بفهماند، كه اين درخواست ابراهيم ـ عليه السلام ـ از روي بي ايماني او نبوده بلكه او خواسته‌ ايمانش كامل و خالص شود و آرامش قلب پيدا كند.
در اين جا بايد فرق بين ايمان و اطمينان قلبي بيان شود، تا معلوم گردد كه ابراهيم به وسيله آن درخواست، مي‌‌‌خواست به مرحله بالاتر از ايمان برسد. گاهي انسان به وسليه استدلال و برهان علمي و منطقي ممكن است به چيزي ايمان و يقين داشته باشد و با اين استدلال عقلش راضي نشود، ولي آرامش خاطر نداشته باشد. اما اگر نسبت به آن چيز اطمينان قلبي داشت، يعني علاوه بر برهان با چشم خود نيز درستي آن را ببيند، اين اطمينان باعث آرامش خاطر و سكون قلب او مي‌شود كه در اين صورت هيچ‌گونه وسوسه و اوهام ذهني در او راه ندارد. براي مثال: همه ما يقين داريم كه از انسان مرده هيچ كاري بر نمي‌آيد و اين را با استدلال و دليل باور داريم، اما در جان ما رسوخ نكرده، لذا ممكن است كسي از مرده خصوصاً در شب بترسد. اما افرادي هستند چون سر و كار آنها با مردگان است هرگز چنين ترسي ندارند.
پس بنابراين وقتي كه انسان به مرحله شهود رسيد، دلش آرام مي‌گيرد. ابراهيم ـ عليه السلام ـ هم ايمان كامل و خالص به بعثت و زنده‌ شدن مردگان داست و هيچ شكي در دل نداشت، اما خواست به اطمينان قلبي با شهود برسد.
در روايتي همين سؤال از امام رضا ـ عليه السلام ـ شد كه آيا در قلب ابراهيم ـ عليه السلام ـ شك و ترديدي بود. امام رضا ـ عليه السلام ـ فرمودند: نه، بلكه ابراهيم ـ عليه السلام ـ يقين داشت و از خداوند زيادي در يقين را خواست.[9] برخي از روايات بر اين ذهنيت كه ابراهيم ـ عليه السلام ـ شك داشت، پس ما هم اگر شك داشتيم معذوريم و اگر ايمان و يقين نداشتيم هيچ اشكالي و ايرادي بر ما وارد نيست خط بطلان مي‌كشد.
در روايتي نقل شده شخصي به امام موسي كاظم ـ عليه السلام ـ نامه‌اي نوشت و گفت: من در حال شك هستم و ابراهيم هم به خداوند فرمود: به من نحوة زنده شدن مردگان را نشان بده، من هم دوست دارم كه چيزي به من نشان بدهي، امام ـ عليه السلام ـ در جواب نوشت: همانا ابراهيم ـ عليه السلام ـ مؤمن بود، فقط دوست داشت ايمانش زياد شود ولي تو در حال شك هستي و در انسان شاك خيري وجود ندارد و بعد فرمود: اين آيه درباره شك كننده ها آمده است: «و ما وجدنا اكثر هم لفاسقين»[10] [11]
پس بنابراين انسان بايد به نسبت به اصول دين و اعتقاد و ايمان ويقين داشته باشد و براي به دست آوردن ايمان و يقين، راه‌هاي استدلالي و برهاني وجود دارد كه ديگر براي انسان شكي باقي نماند و براي دفع شبهاتي كه القاء مي‌شود مي‌توان به علماء دين رجوع كرد. بنابراين افراد شك كننده نمي توانند به سعادت اخروي دست يابند، زيرا سعادت براي آنهاست كه ايمان آورده و عمل خوب انجام دهند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. سيد نعمت الله جزايري، قصص الانبياء، مترجم يوسف عزيزي. (تهران، انتشارات هاد، چاپ 6، 1379) ص 211.
2. ‌سيد محمد حسين فضل الله، تفسير من وحي القرآن، (بيروت، دارالملاك، چاپ دوم) ج 5، ص 77.
3. محمد باقرصدر، حيوة القلوب، تاريخ پيامبران، (قم، انتشارات سوره، چاپ اول، 1375) ج 1، ص 363.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . بقره/260.
[2] . آل عمران/33.
[3] . نحل/122.
[4] . آل عمران/67.
[5] . نساء/125.
[6] . حكيم، سيد محمد باقر، قصص القرآن، قم، ناشر المركز العالمي للعلوم الاسلاميه، چاپ اول ، 1377، ص 182.
[7]. كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1365ه‍ ش، ج2، ص17.
[8] . طباطيائي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، ترجمه محمد باقر موسوي همداني، قم، دفتر انتشارات اسلامي، ج 2، ص 561.
[9] . عبد علي بن جمعه العروسي الحويزي، نورالثقلين، بيروت، انتشارات مؤسسه التاريخ العربي، چاپ اول، 1412ه‍ ، ج1، ص330.
[10] . كليني، محمد بن يعقوب، كافي، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1365ه‍ ش، ج2، ص399.
[11]. اعراف/102: و بيشتر آنها را بر سر پيمان خود نيافتيم، (بلكه) اكثر آنها را فاسق و گنه كار يافتيم.0.