قرآن مجید داستان فرزندان آدم و قتل يكى به وسيله ديگرى را این گونه شرح داده است: "در آن هنگام كه هر كدام كارى (قربانی) براى تقرب به پروردگار انجام دادند، اما از يكى (هابیل ) پذيرفته شد و از ديگری ( قابیل) پذيرفته نشد".[1] و همين موضوع سبب شد برادرى كه عملش قبول نشده بود) قابیل)، ديگرى را تهديد به قتل كند، و "سوگند ياد نمايد كه تو را خواهم كشت"![2] اما برادر دوم (هابیل ) او را نصيحت كرد و گفت: اگر چنين جريانى پيش آمده گناه من نيست بلكه ايراد متوجه خود تو است كه عملت با تقوا و پرهيزگارى همراه‏ نبوده است و "خدا تنها از پرهيزگاران مي پذيرد".[3]
سپس اضافه كرد: حتى"اگر تو به تهديدت جامه عمل بپوشانى و دست به كشتن من دراز كنى، من هرگز مقابله به مثل نخواهم كرد و دست به كشتن تو دراز نمى‏كنم[4]." چرا كه من از خدا مي ترسم و هرگز دست به چنين گناهى نمى‏آلايم".[5]
به علاوه من نمي خواهم بار گناه ديگرى را بدوش بكشم "بلكه مي خواهم تو بار گناه من و خويش را بدوش بكشى"[6] (زيرا اگر براستى اين تهديد را عملى سازى بار گناهان گذشته من نيز بر دوش تو خواهد افتاد چرا كه حق حيات را از من سلب نمودى و بايد غرامت آن را بپردازى و چون عمل صالحى ندارى بايد گناهان مرا بدوش بگيرى!) و مسلما با قبول اين مسئوليت بزرگ "از دوزخيان خواهى بود و همين است جزاى ستمكاران".[7]
از اين آيات بخوبى استفاده مي شود كه سرچشمه نخستين اختلافات، قتل، تعدى و تجاوز در جهان انسانيت مسئله حسد بوده، و اين موضوع ما را به اهميت اين رذيله ی اخلاقى و اثر فوق العاده آن در رويداد‏هاى اجتماعى آشنا مى‏سازد.[8]
پی نوشتها:
[1] مائده،27 (إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ).
[2] مائده،27 (قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ).
[3] مائده،27 (قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ).
[4] مائده،28 (لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ).
[5] مائده،28 (إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ).
[6] مائده،29 (إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَ إِثْمِكَ).
[7] مائده،29 (فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَ ذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ).
[8] ر.ک: تفسير نمونه، ج‏4، ص346؛ ترجمه تفسير الميزان، ج‏5، ص491؛ من هدى القرآن، ج‏2، ص353.
در تفسیر من هدی القرآن نوشته ی سيد محمد تقى مدرسى، می خوانیم: ‏ ان قابيل لم يقتل أخاه من أجل الصراع على البقاء كما يزعم المذهب الدار و يني، و لا من أجل الحصول على بنت أجمل كما يزعم المذهب الفرويدي، و لا من أجل سوء التربية و ضغوط الاجتماع، أو الصراع الطبقي أو غيرها مما تزعمها المذاهب الاجتماعية المختلفة، كلا، و لكنه قتله لحب الاستعلاء و الحسد، و إذا سيطرت البشرية على غريزة الاستعلاء في ذاتها فقد وفقت للعيش بسلام مع بعضها و انتزعت من نفسها فتيل الحروب.
http://farsi.islamquest.net

اولا : كتب تاريخى را مورخانى نوشته اند كه انسان بوده اند و به حكم انسان بودنشان هم تحت تاثير عـوامـل بـيرونى ( قدرت ها و حكومت ها ) واقع مى شدند و هم تحت تاثيرعوامل درونى ( اميال , احساسات , عواطف و گرايش ها ) . عـلاوه بـر اين عدم امكانات ضبط و ثبت و نگهدارى نيز سبب مى شود كه تاريخ نوشته شده توسط انسان همواره درمعرض تحريف و خطا باشد . كـتـب تـورات و انـجـيل نيز در حقيقت كلام خداوند نيستند ,چنانچه خود يهود و نصارى به اين مـطـلـب اذعـان دارنـد , بلكه نوعى تاريخ ‌اند كه مورخان آنها نيز از انسانها هستند و از قاعده فوق مستثنى نمى باشند . از ايـن روايـن گـونه كتب هيچگاه نمى توانند در عرض قرآن كه كلام الهى است و مصون از خطا قرارگيرند . ثانيا : هدف قرآن از نقل داستانها و تاريخ , صرفا نقل تاريخ نيست بلكه قرآن كتاب هدايت است . هدف قرآن از نقل داستانهاى تاريخى هدايت انسانها است . بـه همين دليل است كه هيچ يك از داستانهاى قرآنى به طور مفصل و مشروح و حتى پيوسته نقل نشده است . بنابراين انگيزه اى براى دست بردن در تاريخ در قرآن وجودندارد .
منبع: تفسير الميزان،علامه سيد محمد حسين طباطبائى ج 2 ص 307

قصص قرآنى جهت پند و درس از حوادث گذشته بوده و در هر مورد كاملًا متناسب با آيات مطرح شده آن سوره است. البته درك اين ارتباط به جهت محتواى عميق و اسرار و رموز قرآن، جز با مطالعه و بررسى فراوان به دست نمى‏آيد. اما دليل بيان سرگذشت بنى‏اسرائيل و حوادث تاريخى آن، در موارد متعددى از آيات قرآن، اين است كه: اولًا براى بنى‏اسرائيل- كه همان فرزندان يعقوب‏عليه
السلام هستند پيامبران بسيارى مبعوث شده‏اند همانند يعقوب، يوسف، موسى و عيسى‏عليه السلام و بنابراين پيامبران زيادى در بين آنان مبعوث گشته و حوادث زيادى در تاريخ آنها به وقوع پيوسته است. ثانياً شباهت حوادث و تحولات پيش آمده براى بنى‏اسرائيل با امت اسلام است. در روايات آمده است: هر آنچه بر بنى‏اسرائيل گذشت و براى آنان پيش آمد، دقيقاً براى مسلمانان نيز پيش خواهد آمد. بنابراين، ذكر تاريخ بنى‏اسرائيل در موارد متعدد، بدون حكمت و جهت نيست. افزون بر آن تكرار داستان بنى‏اسرائيل در سوره‏هاى مكى و مدنى متفاوت است. در سوره‏هاى مكى، تأكيد بيشتر بر روى برخورد موسى‏عليه السلام با فرعون و اطرافيان او است اما در سوره‏هاى مدنى، عموماً از رابطه موسى‏عليه السلام با بنى‏اسرائيل و مشكلات اجتماعى و سياسى آنان صحبت شده است بنابراين تكرار آيات و برخى از داستان‏ها، بجا بوده و داراى حكمت خاصى است(1). در پايان گفتنى است قوم بنى‏اسرائيل نمادى از يك جامعه بشرى است كه بهانه‏جويى، نافرمانى، راحت‏طلبى و را به نمايش گذاشته و داستان آنها عبرت‏آموز است. از اين رو سرگذشت بنى‏اسرائيل، نماد اتمام حجت بر بشريت است.
پى‏نوشت‏
(1) ر. ك: محمد هادى معرفت، تلخيص التمهيد، ج 2، ص 235، مؤسسه نشر اسلامى.

1. ابتدا آيه و ترجمه روان آن:
«وَ نُمَكِّنَ لهم في الاَرضِ و نُرِيَ فرعونَ و هامانَ و جنُودُهما مِنهُم ما كانوا يَحزَرونَ ... انَّ فرعونَ و هامانَ و جنودَهُما كانوا خاطئينَ»
و در زمين قدرتشان دهيم و (از طرفي) به فرعون و هامان و لشكريانشان آن چه را كه از جانب آنان بيمناك بودند، بنمايانيم... آري، فرعون و هامان و لشكريان آنها خطاكار بودند.
2 . تفسير كوتاهي از دو آيه و آيات ديگر: نام «هامان» نه تنها در دو آية مورد نظر در سؤال، بلكه در آيات ديگر قرآن شريف، در كنار نام فرعون و يا فرعون و قارون آمده است. مجموعاً شش مرتبه نام هامان در قرآن شريف آمده است كه عبارتند از آيات 6، 8 و 38 از سوره قصص، در آيات 23، 24، و 36 از سورة غافر. در آيه 39 از سورة عنكبوت، قرآن شريف در آيه 36 از سوره غافر مي‌فرمايد: «و قالَ فرعونُ يا هامانُ ابن لي صَرحاً لَعَلّي اَبلغُ الاَسبابَ» و فرعون گفت: «اي هامان» براي من كوشكي بلند بساز، شايد من به آن راه‌ها برسم. (راه‌هاي دستيابي به آسمان‌ها).
در جاي ديگر قرآن شريف مي‌فرمايد:
«... فَاَوقِد لي يا هامانُ علَي الطّينِ فَاجعَلْ لي صَرحاً لَعلّي اَطِلَّعُ الي اِله موسي و انّي لَاَظُنُّهُ من الكاذبينَ»[1] فرعون گفت: «اي بندگان قوم، من جز خويشتن براي شما خدايي نمي‌شناسم. پس اي هامان برايم بر گِل آتش بيفروز و برجي (بلند) براي من بساز، شايد به (حالِ) خداي موسي اطلاع يابم، و من جدّاً او را از دروغگويان مي‌پندارم.»
هامان وزير معروف فرعون بود و تا به آن حدّ در دستگاه او نفوذ داشت. قرآن شريف از لشكريان مصر تعبير به لشكريان فرعون و هامون مي‌كند.[2]
طبق بعضي از تواريخ، «هامان»‌دستور داد تا زمين وسيعي براي اين كاخ و برج بلند در نظر بگيرند، و پنجاه هزار مرد بنّا و معمار براي اين كار گسيل داشت و هزاران نفر كارگر براي فراهم آوردن وسايل كار مأمور كرد، درهاي خزانه را گشود و اموال زيادي در اين راه مصرف كرد و كارگران زيادي به كار گمارد به طوري كه در همه جا سرو صداي اين برج عظيم پيچيد.[3]
باز مي‌فرمايد: «الي فرعونَ و هامانَ و قارونَ فقالوُا ساحرٌ كذّابٌ»[4]
(موسي را) به سوي فرعون و هامان و قارون (اين مثلث شوم فرستاديم اما آنان) گفتند: (موسي) افسونگري شيّاد است.
همچنين مي‌فرمايد: و قارون و فرعون و هامان و لقَد جاءَهٌم موسي بالبيّناتِ‌ فاستَكبَروا في الارضِ و ما كانوا سابقينَ»[5] يعني قارون و فرعون و هامان (اين مثلث شوم) را (هلاك كرديم). و به راستي موسي براي آنان دلايل آشكار آورده ولي (آنها) در آن سرزمين سركشي نمودند و (با اين همه بر ما پيشي) نجستند. در بعضي از تفاسير، آمده است، هامان وزير و پيشكار فرعون بود و قارون خزانه دار او.[6] به هر تقدير هامان در دستگاه حكومت فرعون نقش كليدي داشت و سپاهيان حكومت فرعون، تحت فرماندهي هامان قرار داشت.[7]
صد هزاران طفل سر ببريده شد تا كليم الله صاحب ديده شد[8]
به همين خاطر ارادة الهي به نابودي فرعون و دستگاه استكباري وي تعلق گرفت و «بت صامت» گوساله‌اي ساخته شده سامري سوزانده شد و «بت ناطق» يعني فرعون و هامان و لشكريان او در دريا غرق شده‌اند.[9]
3 . اشاره‌اي ديگر: در كتاب اِستَر از مجموعه كتاب‌هايي كه با تورات فعلي چاپ شده، «هامان» نامي ذكر شده كه وزير اول اخشويروش بوده و به واسطه خشمي كه بر مرد يهودي گرفت پادشاه را به قتل عام يهود در فارس تشويق كرد. اَستَر معشوقة شاه، آن فرمان را باطل و موجبات اعدام را فراهم كرد.
اگر اين مطلب صحت هم داشته باشد، به يقين هاماني كه در قرآن شريف از او ذكر شده او نيست. هاماني كه در قرآن از او ياد شده است، معاصر فرعون و از وزيران و همكاران فرعون بوده است.[10]
4 . جمع‌بندي و نتيجه: 1 . نام هامان شش‌بار، در آيات و سوره‌هاي متعدد ذكر شده است.
2. در تمام اين آيات، چينش و ترتيب بحث طوري است كه مرتبه و رتبة هامان را بعد از فرعون قرار مي‌دهد. 3 . محتوا و سياق آيات مورد نظر هم با چينش و ترتيب آيات همخواني دارد، طوري كه فرعون به هامان فرمان مي‌دهد كه برج و رصدخانه‌اي بسازد و يا براي انجام كارهاي ديگر به او فرمان مي‌دهد.
4 . از اين جهت بسياري از مفسرين گفته‌اند هامان وزير فرعون بوده است.
5 . درقرآن شريف، غير از «هامان» مورد نظر و مورد سؤال، از فرد ديگري به نام «هامان» نامي به ميان نيامد و هامان در قرآن شريف، از تشابه اسمي برخوردار نيست. 6 . در تمام آيات بررسي شده موسي و هارون به عنوان ائمه هدايت و فرعون و هامان به عنوان ائمه كفر و ضلالت معرفي گشته‌اند. 7 . بنابراين، هاماني كه نام او در قرآن ذكر شده است وزير و از پيشگامان فرعون بوده است و هيچ تشابه اسمي در قرآن ندارد؛ هاماني كه در كتاب «اِستَر» نامش ذكر شده كه وزير اول اخشويروش بوده و ... اگر صحت هم داشته باشد به يقين هاماني كه در قرآن شريف نامش ذكر شده است، نيست؛ همچنين هاماني كه هزار سال بعد از فرعون در بابل بوده، اگر درست و مستند باشد، هامان مورد نظر قرآن نيست و صرفاً يك تشابه اسمي است كما اينكه ممكن است در عصر فعلي هم افراد زيادي باشند كه نامشان هامان بوده باشد و اين تشابه اسمي در تمام اسم‌ها ممكن است وجود داشته باشد و هيچ مشكل و يا تضادي را در بر ندارد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . قصص/ 38.
[2] . تفسير نمونه، ج 16، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ دوازدهم، 74، ص 16.
[3] . همان، ص 87.
[4] . غافر/ 24.
[5] . عنكبوت/ 39.
[6] . قرشي، سيد علي اكبر، قاموس قرآن، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ هشتم، 1361، ج 7، ص 166.
[7] . تفسير راهنما، ج 13، قم، بوستان كتاب، چاپ اول، 1380، ص 442.
[8] . عطار.
[9] . تفسير تسنيم، قم، انتشارات اسري، چاپ اول، 1381، ج 4، ص 414.
[10] . قرشي، سيد علي اكبر، قاموس قرآن، همان.

قرآن مي‌فرمايد: «و عاداً و ثموداً و اصحاب الرّس و قروناً بين ذلك كثيراً» (سوره فرقان، آيه 38)
«و نيز قوم عاد و اصحاب رس و طوايف ديگر، بسياري بين اينها، همه را به كيفر كردارشان هلاك ساختيم.» خداوند در اين آيه، هلاك كردن قوم عاد و ثمود و اصحاب رس را متذكر مي‌شود و درباره اصحاب رس كه چه قومي بودند و چرا و چگونه به هلاكت رسيدند و عاقبت آنها چه شد، در ميان مورخان و مفسران اقوال فراواني هست.
مرحوم طبرسي در مجمع‌البيان و فخررازي در تفسير كبير و آلوسي در روح المعاني از جمله احتمالاتي كه نقل كرده‌اند اين است كه آنها مردمي بودند كه در انطاكيه شام زندگي مي‌كردند و پيامبرشان «حبيب نجار» بود.[1]
در عيون الاخبار الرضا از امام علي بن موسي الرضا از اميرالمؤمنان حديثي طولاني دربارة اصحاب رس نقل شده كه به اختصار بيان مي‌شود.[2]
آنها قومي بودند كه درخت صنوبري را مي‌پرستيدند و به آن «شاه درخت» مي‌گفتند و آن درختي بود كه «يافث بن نوح» بعد از طوفان كاشت. آنها دوازده قريه آبادي داشتند كه در كنار نهري به نام رس بود اين شهر بنامهاي آبان، آذر، دي، بهمن، اسفند، فروردين، ارديبهشت، خرداد، تير، مرداد، شهريور، مهر، كه ايرانيان نام ماه‌هاي سال خود را از آن گرفته‌اند.
آنها به خاطر احترام خاصي كه به آن درخت مي‌گذاشتند بذر آن را در مناطق ديگر كاشتند و نهري براي آبياري آن اختصاص دادند به گونه‌اي كه آشاميدن آب آن نهر را بر خود و چهارپايان ممنوع كرده بودند و حتي اگر كسي از آن مي‌خورد او را به قتل مي‌رساندند و مي گفتند اين مايه حيات خدايان ماست. آنها در هر ماه از سال روزي را در يك شهر كه نام همان ماه بود، عيد مي‌گرفتند و به كنار درخت صنوبر كه بيرون شهر بود مي‌رفتند و حيواناتي را به عنوان قرباني سر مي‌بريدند و به آتش مي‌افكندند وقتي دود از آن بلند مي‌شد سر به سجده برده و گريه و زاري مي‌كردند. عادت و سنت آنها چنين بود كه دوازده روز پشت سر هم عيد مي‌گرفتند و آنچه در توان داشتند قرباني مي‌كردند و در برابر درخت سجده مي‌كردند، احترام آنها به درخت صنوبر به جايي رسيد كه آن را به عنوان خداي خود قرار دادند هنگامي كه در كفر و بت‌پرستي فرو رفتند خداوند پيامبري را از بني‌اسرائيل به سوي آنها فرستاد تا آنها را به عبادت خداوند يگانه و ترك شرك دعوت كند. اما آنها ايمان نياوردند.
وقتي پيامبر آن ها ملاحظه كرد كه پند و موعظه در آنها اثري نمي‌كند، از خدا تقاضا كرد كه درخت را خشك كند تا آنها مأيوس شوند و دست بردارند. دعاي او مستجاب شد. روز عيد كه همه از خواب برخواستند؛ ديدند درخت خشكيده است. گويا سالهاست كه خشك شده است در حالي كه شب سرسبز بود. بعضي از روشنفكران گفتند اين قدرت خداوند آسمان و زمين است. بعضي گفتند اين پيامبر سحر و جادو كرده و درخت ما را خشك كرده است. تصميم به قتل او گرفتند و او را در جعبه آهني كه سرش گشاد و پايين آن تنگ بود قرار دادند و آزار دادند تا سحر خود را باطل كند (بعضي مي‌گويند كه او را در چاهي انداختنتد و سر آن را بستند و سرش نشستند و پيوسته ناله او را شنيدند تا جان داد. آن حضرت در لحظات آخر عمر خود دعا كرد: خدايا خودت مي‌بيني من براي آنها خير خواهم ولي آنها با من چه كردند خودت انتقام من را از آنها بگير. دعايش مستجاب شد. در همان روز كه عيد بزرگ برپا مي‌شد و همه جمع بودند باد تندي شديد و سرخ رنگ شروع به وزيدن گرفت و چنان آنها را بلند مي‌كرد و به يكديگر مي‌زد كه هر دو هلاك مي‌شدند. زمين را زير پاي آنان چنان گرم كرد كه مانند آهن سرخ مي شده است و اين تندباد سخت آتشين مانند قبه حمراء‌ بالاي آنها خيمه زده و آنها را فرو گرفت و بدن‌هاي آنها مانند آهن در آتش آب شده و بكلي از بين رفتند.[3]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج 15، ص 92، به نقل از اعلام قرآن، ص 149.
[2] . ابن ابي حديد، شرح نهج‌البلاغه، مطبوعاتي هدف، ج 10، ص 94.
[3] . عيون اخبار الرضا، طبق نقل و تلخيص: طباطبائي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، قم، انتشارات اسراء، ج 15، ص 237.

قبل از پرداختن به اصل پاسخ، ذكر چند مقدمه، لازم است:
1 ـ داستان اصحاب كهف، يكي از سه پرسشي بود كه يهود به مشركين ياد دادند تا از رسول اكرم ـ صلي الله عليه و اله ـ بپرسند، تا به اين وسيله ادعاي نبوت آن حضرت را مورد آزمايش قرار دهند.
امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: سبب نزول سورة كهف اين بود كه قريش سه نفر را به قبيلة نجران فرستادند تا از يهوديان آن ديار مسايلي را بياموزند و با آن رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ را بيازمايند و آن سه نفر نضر بن حارث بن كلده و عقبهَ بن ابي معيط و عاص بن وائل سهمي بودند. اين سه نفر به سوي نجران رفتند و جريان را با علماي يهود در ميان گذاشتند؛ يهوديان گفتند: سه مسأله از او بپرسيد اگر آن طور كه ما مي دانيم پاسخ داد در ادعايش راستگو است. گفتند: آن مسايل چيست؟ جواب دادند كه از احوال جواناني بپرسيد كه در زمان‌هاي قديم بودند و از ميان مردم خود غايب گشتند و در مخفي گاه خود خوابيدند، چقدر خوابيدند؟ و تعدادشان چند نفر بود؟ و از غير جنس خود ، چه چيزي همران آنان بود؟ و داستانشان چه بود؟ فرستادگان قريش به مكه برگشتند و آن مسايل را مطرح كردند.[1]
2 ـ از سياق آيات قرآن كريم مي توان فهميد كه قصة اصحاب كهف ميان مردم در گذشته به صورت اجمالي مطرح بوده است، چنان كه قرآن كريم مي فرمايد: «اَمْ حَسِبْتَ اَنّ اَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالْرَّقِيمِ كانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَباً»[2]
آيا گمان كردي اصحاب كهف و رقيم از آيات عجيب ما بودند؟!.
3 ـ هم چنين آيات قرآن كريم دلالت دارد كه در كيفيت داستان اصحاب كهف به خصوص در تعداد آن‌ها، بين مردم آن زمان اختلاف وجود داشته و قرآن كريم قول صحيح و نظر حق را بيان كرده است چنان‌كه مي‌فرمايد: «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نباءهم بالحق...»[3] ما داستان آنان را براي تو به حق بازگو مي‌كنيم...» اين آيه دلالت دارد كه خداوند قول صحيح را در تعداد آنان ذكر فرموده و باز در آية ديگر مي‌فرمايد: « قل ربي اعلم بعدّتهم ما يعلمهم الاقليل....؛ [4] بگو: «پروردگار من از تعدادشان آگاه‌تر است، جز گروه كمي تعداد آن‌ها را نمي دانند....». در اين آيه نيز خداوند به پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ دستور مي دهد كه در بارة عدد اصحاب كهف، صحيح‌ترين نظريه را اعلام كند و آن اين كه خدا به عدد آنان داناتر است، از تعبير در آيه مذكور فهميده مي شود كه آن عدة قليل كه به تعداد اصحاب كهف علم داشتند از اهل كتاب بوده اند.[5]
4 ـ بنابراين، با توجه به نكات مذكور، اگر قرآن كريم، نظريه صحيح و حق را ـ كه نظر خودش بود ـ نقل مي كرد، با توجه به اين كه آن‌ها مي‌خواستند پاسخ مطابق علم آنان باشد، به طور يقين قول پيامبر ـ كه همان نظريه حق مي باشد ـ را تكذيب مي كردند و نسبت جهل به آن حضرت مي دادند و از طرفي، اگر قرآن كريم، تنها نظريه آن ها را نقل مي كرد ـ كه البته خلاف واقع و بي‌اساس بود ـ بعدها به عنوان نظريه قرآن معروف مي‌شد و آثار و پي‌آمدهاي منفي در پي داشت كه ساحت مقدس قرآن كريم از آن منزه و مبراست. به همين دليل، قرآن كريم ابتدا نظريه آن ها ( مردم) را به عنوان ترديد بيان كرده و سپس به عنوان «رجم به غيب» بي‌اساس بودن آن را روشن ساخته تا آنان بدانند كه قرآن كريم از نظريه آن‌ها خبر دارد و سپس قول حق و نظريه صحيح را بيان داشت.[6]
5 ـ بيان نظرية حق از جانب قرآن كريم، ضروري بود؛ زيرا قرآن كريم با اهميت دادن به تاريخ واقعي در واقع، اهميت «زمينة شناخت تاريخ» را مي رساند و قرآن كريم به تاريخ اهميت زيادي داده و تاريخ را زمينة شناخت مي‌داند به همين دليل قرآن كريم در مسايل هدايتي و تربيتي، همواره به تاريخ و سرگذشت ديگران تكيه مي كند. مطالعه و دقت در تاريخ و عبرت گرفتن از آن و توجه به علل حوادث آن، بزرگترين آزمايشگاه سعادت‌ها و شقاوت‌ها و پيروزي‌ها و شكست‌هاي اقوام است.
بهترين نوع تاريخ و شيوة بيان آن، وحي الهي مي باشد، زيرا هيچ‌گاه بر خلاف تاريخ‌نويسان فرمايشي، دستخوش تحريف، دروغ پردازي و مورد اغراض سياستمداران قرار نمي‌گيرد و از طرفي، احاطه و تسلط علم الهي به تمام جوانب و جزئيات تاريخ ـ كه نقش مؤثري در هدايت، رشد و تكامل جامعه دارد ـ مسلم است و ارادة الهي بر اساس انگيزه‌هاي توحيدي است كه همواره در مقابل اراده‌هاي طاغوتي و شيطاني قرار دارد و سرانجام آن پيروزي و سعادت است، افزون بر اين، تنظيم، ترسيم و نقل حوادث تاريخي كه مي تواند داراي انگيزه باشد، سخت تأثير هواي نفس و غرايز نفساني نويسنده و فشار فرهنگ محيط، قرار نمي‌گيرد.
بنابراين، با توجه به آن چه كه گذشت، قرآن كريم، به دنبال بحث از تعداد واقعي اصحاب كهف، علم الهي آن را منتسب به خدا و افراد خاص و محدودي از بندگان خدا مي داند و توجه‌ي همگان را به كلام وحي جلب مي كند و با اقوال و جدال ديگران ـ كه با اغراض گوناگون همراه است ـ نهي كرده و مي‌فرمايد: «... قل ربي اعلمُ بعدتهم مايعلمهم الاقليل فلا تمار فيهم الامراءً ظاهراً ولا تستفت فيهم منهم احداً،؛[7] ... بگو:« پروردگار من از تعدادشان آگاه تر است جز گروه كمي، تعداد آن ها را نمي دانند. پس در بارة آنان، جز با دليل سخن مگو، و از هيچ كس درباره‌ي آن‌ها سؤال مكن»[8] پس، قرآن كريم به اين شيوه، نظريه حق را تبيين فرمود و قول صحيح نيز همان هفت نفر است كه مورد پذيرش قرآن قرار گرفته كه علامه طباطبايي (ره) نيز بر اين قول توجه كرده و گفته اند: «اين صيغه‌هاي جمع و آن يك صيغة مفرد، نه تنها اشعار دارد؛ بلكه دلالت و صراحت دارند كه حداقل عدد ايشان هفت نفر بوده، و كمتر از آن نبوده است.[9]
آن چه در پايان قابل بيان است، اين است که: اصل داستان اصحاب کهف بسيار عبرت آموز است، ولي بيان تعداد آن ها و يا نامي آن ها چندان مهم نيست از اين روي قرآن شريف به اختلاف آن ها اشاره کرده است و به اختصار از آن گذشته است.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. ر.ك: حسيني بحراني، سيد هاشم، البرهان في تفسير القرآن، مؤسسه البعثْهَ، ج 3، ص 617 و 618.
[2]. كهف/ 9.
[3]. كهف/ 13.
[4]. كهف/ 22.
[5]. ر.ك: طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، انتشارات اسلامي، ج 13، 14، ص 244 تا 299.
[6]. ر.ك: الميزان، همان.
[7]. كهف/ 22.
[8]. مكارم شيرازي، و جمعي از نويسندگان، تفسير نمونه، ج 12، ص 401 الي 412.
[9]. الطباطبايي، محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، ج 13، 14، ص 244 الي 299.

دشمن شناسي و عالم به زمان بودن، از صفات پسنديده است. از اين منظر بسيار پسنديده است انسان سامري‌هاي هر عصر و مصري را بشناسد. از اين كه داستان سامري بسيار پليد بود و پي‌آمدهاي سويي داشت، قرآن مجيد به صراحت به آن پرداخته است.
در اين سؤال به سه محور بحث بايد اشاره كرد: 1. سامري كيست؟ 2. اقدامات او عليه موسي (ع) و شريعت او چه بوده است. سپس به پيام و پي‌آمدهاي آن پرداخت. 1. اما محور اول: سمر به معني شب بيدار بودن و حديث گفتن است. سامري كسي را گويند كه در شب بيدار مي‌نمايد و براي ديگران حديث مي‌گويد. ولي معلوم نيست اين شخص ملقب به سامري بوده است. آيا از طايفه‌اي بوده كه لقب آن‌ها سامري بوده است؟ يا از اهل سامره بوده است (سامره شهري است قديمي و مشهور، در فلسطين قديم) كه سامره در قديم مركز عبادت اصنام يعني بت پرستي بوده است.[1] خلاصه درباره اصل و نسب او اختلاف است. باز درباره ايمان او نيز ـ كه آيا حقيقتاً به موسي (ع) ايمان آورده بود و يا ايمان او ظاهري بود و نفاق داشت ـ بحث و اختلاف است. اكثراً او را منافق دانسته كه تظاهر به ايمان مي‌كرد و گرنه در دل جزء همان گوساله پرستان بوده است. در مقابل برخي گفته‌اند وي از نيكان اصحاب موسي (ع) بود ولي در داستان رفتن حضرت موسي (ع) به كوه طور فريب شيطان را خورده و به دستياري او، آن گوساله را ساخته و بني‌اسراييل را به گوساله‌پرستي وا داشت.[2]
اما اقدامات او عليه موسي:
در اين كه گوساله چه بوده است، سخنان بسيار مي‌باشد. قرآن مجيد مي‌فرمايد: «اي موسي چرا از قوم خود پيشي گرفتي؟ ـ گفت: پروردگارا آن‌ها در پي من هستند و من به جانب تو شتافتم تا از من خشنود شوند ـ فرمود: ما از پي تو قومت را آزموديم و سامري گمراهشان كرد. ـ موسي با تأسف و خشم نزد قومش بازگشت و گفت: اي قوم من: مگر پروردگار به شما وعده‌ي نيكو نداده؟ مگر مدت جدايي من از شما به درازا كشيد؟ يا خواستيد غضب پروردگار به شما نازل شود كه از وعده من تخلف كرديد؟ ـ گفتند: ما به دلخواه خود از وعده‌ي تو تخلف نكرده‌ايم لكن مقداري از زينت آلات فرعونيان را كه با خود داشتيم در آتش انداختيم و سامري نيز بينداخت ـ آنگاه تنديس گوساله‌اي كه صدايش چون گوساله بود براي آن‌ها ساخت و گفتند: اين معبود شما و موسي است كه او را از ياد برده است. مگر نمي‌ديدند پاسخ آن‌ها را نمي‌دهد و داراي هيچ گونه نفع و ضرري براي آن‌ها نيست؟[3] ... اين احتمال وجود دارد كه جمله «فكذلك القي السامري» اشاره به مجموع برنامه و طرحي است كه سامري اجرا كرد و از زينت آلات فرعونيان مجسمه گوساله‌اي را براي آنان تهيه كرد و جسد بي‌جاني كه صدايي همچون گوساله داشت.[4] به هر حال، سامري يكي از عوامل ضلالت بني‌اسراييل بود و گوساله‌اي درست كرده و آنان را به عبادت آن وا داشت. علامه طباطبايي از آيه 88 از سوره طه استفاده مي‌كند بر اين كه كلمه‌ي «اَخْرجَ» دلالتي است بر اين كه كيفيت ساختن گوساله پنهاني و دور از مردم بوده، چون گوساله‌اي براي ايشان بيرون آورد، و كلمه جسد به معناي جثه‌اي است كه جان نداشته باشد و به هيچ وجه بر بدن جاندار اطلاق نمي‌شود، اين نيز دلالت دارد بر اين كه گوساله مذكور بي‌جان بوده، و در آن هيچ اثري از آثار حيات نبوده و كلمه‌ي «خُوار» هم به معناي آواز گوساله است.[5] خلاصه سامري از زيور آلاتي كه فرعونيان از راه ظلم به دست آورده بودند و به ارث به بني اسرائيل رسيده بود، بت و گوساله ساخت و مردم را به فريب به عبادت آن واداشت.[6]
3. اما پيام و پي‌آمدهاي اين داستان: استاد جوادي آملي در بحث تفسير، ذيل يكي از آيات مي‌فرمايد: اگر محور زندگي الهي نباشد و خدا محوري در زندگي حاكم نباشد، همه چيز شدني مي‌شود. بت و گوساله سامري، جاي خدا مي‌نشيند. خرما هم خدا مي‌شود و همه چيز شدني مي‌شود. جامعه‌ي سست ايمان و سلطه پذير، با يك ترفند هنرمندانه همه چيز را مي‌بازد و تحت تأثير تلقين منحرفان و هنرنمايي آنان قرار مي‌گيرد. عامل موفقيت سريع سامري در جلب توجه بني‌اسرائيل، شناخت زمينه‌هاي بت پرستي و گاو پرستي در آن جامعه و حضور نداشتن رهبر بود. به هر حال هنر در اختيار افراد منحرف، همچون تيغ در كف زنگي مست، مهلك و خطرناك است و گوساله سامري مي‌شود. از اين جهت ارتجاع، ارتداد و انحراف فرهنگي و عقيدتي، بزرگترين خطري است كه هر امت انقلابي را تهديد مي‌كند.[7]
به تعبير يكي از نويسنده‌ها، در عصر فضا و ماهواره، ظاهر زندگي به بهشت شباهت دارد و باطن آن به جهنّم سياه و سياه چاله. همه چيز در آن است ولي هيچ چيز نيست. افرادي هستند كه همه چيز دارند ولي هيچ چيز ندارند. غرق در ماديات هستند ولي از غيرت، انسانيت، هويت و شخصيت به دورند. چون خدا محوري در زندگيشان حاكم نيست و نسبت به آن از سر معرفت عميق برخورد نمي‌شود و افراد از باورهاي ديني برخوردار نيستند. زندگيشان پر از ناراحتي‌هاي روحي و رواني، استرس و اضطراب و بحران است .... . امروزه به جاي گوساله سامري،‌از طريق بازار و تجمل پرستي باورهاي مردم را تخريب مي‌كنند و جوانان را در ميدان شبيخون فرهنگي وعقيدتي، مورد هجمه و هجوم قرار مي‌دهند. عروسك مي‌رقصد، موسيقي مي‌خواند، دو عروسك همديگر را مي‌بوسند، زنان در آگهي‌هاي تلويزيون‌هاي غربي، همچون كالاي پست، بازيچه دست سرمايه‌داران و حكومت‌ها قرار مي‌گيرند، در اينترنت در بخش و سايت زنان، فحشاء موج مي‌زند و همجنس بازي قانونمند مي‌شود و... همه اين‌ها براي باور شكني و مبارزه با توحيد ناب و يكتا پرستي است. فقط گوساله رنگ و چهره عوض كرده و مدل كار سامريها تغيير كرده است؛ وگرنه در نتيجه و هدف دنبال يك چيز هستند، و آن توحيد ستيزي است. از اين جهت رهبران ديني، مسؤولان امور فرهنگي، حوزويها و.... همه بايد دست به دست هم بدهند و همانند موسي گوساله و بت سامريهاي هر عصر و مصري را با آتش بسوزانند و خاكستر آن را به دريا بيفكنند. سامريها را حبس نمايند و ممنوع الملاقات كنند. قرآن مجيد در اين راستا مي‌فرمايد: موسي گفت: «اي هارون! چرا هنگامي كه ديدي آن‌ها گمراه شدند. از من پيروي نكردي؟ آيا فرمان مرا عصيان نمودي؟! گفت: اي فرزند مادرم! ريش و سر مرا مگير!، من ترسيدم بگويي تو ميان بني‌اسراييل تفرقه انداختي و سفارش مرا به كار نبستي. (موسي رو به سامري كرد و) گفت، تو چرا اين كار را كردي،‌اي سامري؟ گفت من چيزي ديدم كه آن‌ها نديدند، من قسمتي از آثار رسول (و فرستاده‌ي خدا) را گرفتم، سپس آن را افكندم و اين چنين نفس من مطلب را در نظرم جلوه داد! ـ (موسي) گفت: برو كه بهرة تو در زندگي دنيا اين است كه (هر كس به تو نزديك شود) خواهي گفت با من تماس نگير! و تو ميعادي (از عذاب خدا) داري كه هرگز از آن تخلف نخواهي كرد، (اكنون بنگر به معبودت كه پيوسته آن را پرستش مي‌كردي و ببين ما آن را نخست مي‌سوزانيم. سپس ذرات آن را به دريا مي‌پاشيم! معبود شما تنها خداوندي است كه جز او معبودي نمي‌باشد، و علم او همه چيز را فرا گرفته است.»[8] خلاصه، پيامي كه از اين آيات، به ويژه آيه 97 از سوره طه به دست مي‌آيد عبارتند از: 1. بعد از ثبوت جرم بايد مجرم را مجازات كرد. 2. مفسدين فرهنگي را بايد از ميان جامعه طرد كرد و آزادي فكري به معناي باز گذاشتن دست منحرفان در گمراه كردن ديگران نيست. 3. براي مروّجان فكرهاي باطل، مجازات دنيوي وسيله‌ي تخفيف در كيفرهاي اخروي نيست. 4. بدترين نوع جرم، اصرار به جرم است، كما اين كه سامري خود نيز گوساله خود را مي‌پرستيد. 5. ابزار گناه و آثار انحراف بايد نابود شود. 6. محو آثار كفر و شرك بايد در ملأ عام و با حضور مردم باشد 7. حفظ افكار مردم از حفظ طلا مهمتر است 8. غيرت ديني و قاطعيت در برابر انحراف، لازمه ي کار رهبري است. 9. هر گاه باطلي را محو كرديد به جاي آن حق را مطرح كنيد. 10. خدايي قابل عبادت است كه احاطه علمي بر همه چيز داشته باشد.[9]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
ـ الميزان، ج14 و تفاسير ذيل آيات مورد بحث مراجعه نماييد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . بينا، محسن، موسي از ديدگاه قرآن، قم، سازمان تبليغات اسلامي، ص 134.
[2] . محلاتي، رسولي، سيد هاشم، قصص قرآن ـ تاريخ انبياء، تهران، علميه اسلاميه، چاپ ششم، 1417 هـ ق، ج 2، ص 133.
[3] . طه/ 83 ـ 89.
[4] . تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج 13، ص 271.
[5] . تفسير الميزان، ج 14، ص 268.
[6] . تفسير نور، ج 7، ص 377.
[7] . تفسير نور، ج 7، صص 378 ـ‌379.
[8] . طه/ 92 ـ 98.
[9] . تفسير نور، همان، صص 385 - 386.

قرآن كريم كتاب راهنما و هدايت بشر به سوي كمال و رسيدن به خداوند متعال است؛ «ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ»[1]، اين كتاب با عظمتي است كه شك در آن راه ندارد، و مايه هدايت پرهيزكاران است». قرآن مجيد انسان را از خواري و دنيا پرستي باز مي‌دارد و به سوي عزت و افتخار، توحيد و يكتا پرستي فرا مي‌خواند.
در اين كه چرا داستان بني اسرائيل در قرآن زياد تكرار شده به خاطر اين است که: در تاريخ يك ملت و قوم، صدها نكته آموزنده علمي نهفته است كه در هر جايي از قرآن به عنوان يك شاهد عيني و تجربي در قالب فلسفه و علت شكل گرفتن حوادث تاريخي مثل شكست‌ها و پيروزي‌ها و عوامل رشد اخلاقي و يا فساد اخلاقي و... مطرح است برخي از نكات آموزنده داستان بني‎اسرائيل عبارتند از:
1. هر كس در برابر فرمان هاي خدا لجاجت و سرپيچي كند ذليل مي‎شود؛ (بقره، 61).
2. انحراف از توحيد به شرك و بت‎پرستي بزرگ‎ترين گناه و انحراف است. (بقره، 51 ـ 54).
3. اگر در ايمان آوردن و پيروي از پيامبران الهي، بندگان سخت بگيرند، خداوند متعال هم بر آنها سخت مي‎گيرد. (بقره، 67 ـ 74.
وقتي بخشي از تاريخ يك قوم يا ملت بيان مي‌شود، در حقيقت تكرار نيست، بلكه در هر فراز آن نكته‌اي تازه وجود دارد و بيان يك قانون و اصل جديد از انگيزه و فلسفه تاريخ است به عنوان نمونه، در سوره بقره، آيه 40 مي‌فرمايد: «اي فرزندان اسرائيل، نعمت‌هايم را كه بر شما ارزاني داشتم به ياد آريد و به پيمانم وفا كنيد، تا به پيمانتان وفا كنم، و تنها از من بترسيد» كه بعد از يادآوري نعمت‌هاي بزرگ مادي و معنوي اين اصل را يادآور شده كه وعده‌هاي پيروزي كه به شما داده شده يك طرفه نيست شما به پيمانتان وفا كنيد تا من هم به پيمانم وفا كنم و يك قانون سرنوشت‌ساز تكويني در تاريخ انسان‌ها است.
و يا آن كه در ماجراي بني اسرائيل و فرعون در آيه 49 و 50، سوره بقره، مي‌فرمايد: «ما شما را از عذاب و نابودي فرعون نجات داديم، پيامبر فرستاديم و با چشم خود ديديد كه دشمن شما را غرق كرديم ولي شما بدنبال غيبت چند روزه حضرت موسي ـ عليه السلام ـ به دنبال گوساله پرستي رفتيد!»[2]
بنابراين، در آيات مذكور عوامل بدبختي و خوشبختي در تاريخي قوم بني‎اسرائيل بيان شده و هر كدام با بينش تازه و نكات جديد و قوانين و اصولي همراه است كه جنبه تكرار ندارد و اين رويه در تمام قسمت‌هايي كه ماجراي بني اسرائيل تكرار شده، جاري است به عنوان مثال در سوره آل عمران، آيه 23 و 24، به صفت غرور در وجود بني اسرائيل اشاره كرده كه منكر سوختن، توسط آتش جهنم بودند و يا در سوره نساء، آيه 153 تا 161، عوامل اين كه قوم يهود و بني اسرائيل گرفتار عذاب دردناك شدند را بيان مي‌كند و در سوره مائده، آيه 12 و 13، عواملي كه باعث سعادت و سربلندي بني اسرائيل مي‌شد بيان كرده و...[3] بنابراين تاريخ بطور تكرار نقل نشده بلكه در هر بخش نكته آموزنده قابل عبرت وجود دارد كه بعنوان فلسفه تاريخي به علت اصلي پيدايش پيروزي و شكست اشاره دارد.
اما درباره تكرار تاريخ قوم بني اسرائيل نيز بايد گفت: تاريخ بني اسرائيل هنوز هم ادامه دارد، ولي آنچه كه مربوط به فلسفه تاريخ است، عوامل شكست و ذلت و نابودي بني اسرائيل است که بارها تكرار شده و باز هم تكرار مي‌شود و تكرار نهايي كه منجر به نابودي كامل بني اسرائيل و قوم يهود بشود، هنوز واقع نشده است و بر اساس وعده قرآن كريم در آينده واقع مي‌شود چنان كه مي‌فرمايد: «هنگامي كه نخستين وعده فرا رسد مرداني پيكارجو را بر شما مي‌فرستيم (تا سخت شما را در هم كوبند، حتي براي بدست آوردن مجرمان) خانه‌ها را جستجو مي‌كنند، و اين وعده‌اي است قطعي».[4] بدتر از همه، سرنوشت صهيونيست ـ يهودي است که که تمامي بديهاي جهان را در خود دارند ... .
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. علامه طباطبايي، محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن (قم، انتشارات اسلامي)، ج12، ص 218 ـ 266.
2. مجلة حوزه، دفتر تبليغات اسلامي، شماره مهر، آبان، آذر و دي، سال 1374، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي.
3. محسن قرائتي، تفسير نور، (قم، مؤسسه در راه حق)، ج 1، ص 178 ـ 250.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . بقره/ 2.
[2] . رك: مكارم شيرازي، ناصر و همكاران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ هيجدهم، 1362، ج1، ص 247 ـ 256.
[3] . ر.ك: مكارم شيرازي، ناصر و همكاران، همان، چاپ پنجم، 1367، ج 4، ص 307 ـ 315.
[4] . اسراء/ 5.

ابتدا لازم است رشته‌هاي علمي كه مربوط به تاريخ مي‌شود توضيح داده شود و آن گاه به پاسخ پرسش پرداخته شود، در واقع سه علم مربوط به تاريخ مي‌شود كه با هم رابطة نزديك و تنگاتنگي دارند.
1. «تاريخ نقلي»، يعني علم به وقايع و حوادث و اوضاع و احوال انسانها در گذشته، در مقابل اوضاع و احوالي كه در زمان حال وجود دارد، علم تاريخ در اين معني، اولاً جزئي يعني علم به يك سلسله امور شخصي و فردي است نه علم به كليّات و يك سلسله قواعد و ضوابط و روابط، ‌ثانياً يك علم «نقلي» است نه عقلي ثالثاً علم به «بودن»ها است نه علم به «شدن»ها. رابعاً به گذشته تعلق دارد و نه به حاضر، اين نوع تاريخ، به «تاريخ نقلي» نام گذاري شده است.
2. «تاريخ علمي» كه عبارت است از علم به قواعد و سنن حاكم بر زندگي‌هاي گذشته كه از مطالعه و بررسي و تحليل حوادث و وقايع گذشته به دست مي‌آيد، آن چه محتوا و مسايل تاريخ نقلي را تشكيل مي‌دهد، يعني حوادث و وقايع گذشته، به منزله «مبادي» و مقدمات اين علم به شمار مي‌روند. و در حقيقت آن حوادث و وقايع براي تاريخ به معناي دوّم، در حكم موادي است كه دانشمند علوم طبيعي در لابراتوار خود گرد مي‌آورد و آنها را مورد تجزيه و تركيب و بررسي قرار مي‌دهد كه خاصيت و طبيعت آنها را كشف مي‌نمايد و به روابط علي و معلولي آنها پي ببرد و قوانين كلي استنباط نمايد. مورخ به معناي دوّم، در پي كشف طبيعت حوادث تاريخي و روابط علي و معلولي آنها است تا به يك سلسله قواعد و ضوابط عمومي و قابل تعميم به همه موارد مشابه حال و گذشته دست يابد. تاريخ به اين معني را «تاريخ علمي» ناميده مي‌شود.
در تاريخ علمي مسائل قواعدي استنباط مي‌شود كه اختصاص به گذشته ندارد، قابل تعميم به حال و آينده است. اين جهت تاريخ را بسيار سودمند مي‌گرداند و آن را به صورت يكي از منابع «معرفت» (شناخت) انساني در مي‌آورد و او را بر آينده‌اش مسلط مي‌نمايد.
تاريخ علمي، مانند تاريخ نقلي به گذشته تعلق دارد نه به حال و علم به آن علم به بودنها است نه علم به «شدنها»، امّا برخلاف تاريخ نقلي که كلي است. نه جزئي و عقلي است و نه نقل محض.
3. فلسفه تاريخ، يعني علم به تحولات و تطورات جامعه‌ها از مرحله‌اي به مرحله ديگر و قوانين حاكم بر اين تطورات و تحولات. به عبارت ديگر: علم به «شدن» جامعه‌ها نه «بودن» آنها.[1]
در قرآن كريم هم آياتي كه بيانگر تاريخ نقلي است وجود دارد، مانند نقل جريان آدم و سرگذشت ديگر پيامبران مانند ادريس، نوح، ‌هود، صالح، ابراهيم، اسحاق، اسماعيل، ‌لوط، يعقوب، يوسف، موسي، عيسي و تاريخ اسلام.[2]
و همين طور، آياتي مربوط به تاريخ علمي نيز وجود دارد كه به برخي از آنها اشاره مي‌شود:
الف. تاريخ داراي سنّت‌ها و ضوابط است: «لكلّ اُمةٍ فاذا اجلَهُم لا يستأخرون ساعةً و لا يستقَدِمون»؛[3] براي هر امتي مدتي است كه وقتي مدتشان سر رسيد ديگر نه لحظه‌اي عقب و نه لحظه‌اي پيش خواهد رفت.
در آيه‌اي ديگر مي‌خوانيم: و ما اهلكنا من قربة الاولها كتابُ معلوم ‌ما تَسبقُ من امة اجلها و ما يستأخرون،[4] ما اهل هيچ روستا يا سرزميني را هلاك نكرديم مگر آن كه براي آنان مدتي مضبوط معين بود، ‌و هيچ امتي از اجل خود پيش و پس نمي‌افتد.
آيات فوق دلالت دارند كه بر تاريخ سنّت‌هايي حكومت مي‌كند و اين سنتها غير از ضوابط شخصي در مورد افراد است.
ب. ظلم باعث نابودي امتها مي‌شود: قرآن كريم مي‌فرمايد: پروردگار تو بسيار بخشاينده و مهربان است. اگر بخواهد مردم را به اعمالشان كيفر دهد، بايد در عذاب آنها تسريع كند ولي اين طور نيست، براي آنان سرفصلي است كه از آن گريزي نخواهد بود و ما اهل اين سرزمين‌هاي ستمگر را هلاك كرديم و قانون هلاكت آنان را به وقت معيني موكول نموديم.[5]
در آيه ديگر مي‌خوانيم «و اگر خدا مردم را به ستمگريشان مؤاخذه (سريع) مي‌كرد، هيچ جنبنده‌اي روي زمين نمي‌ماند، ولي كيفر آنها را تا مدتي معين به تأخير مي‌اندازد و چون آن مدت سر آيد، نه يك لحظه پيش و نه يك لحظه پس به حساب آنها خواهد رسيد.[6]
ج. مخالفت با پيامبران پيامد ناگواري دارد: در قرآن كريم مي‌خوانيم: و چون بكوشند تا تو را در اين سرزمين (مكه) به زحمت اندازند و از آن بيرونت كنند، در اين صورت در جاي تو جز مدتي كوتاه درنگ نمي‌كنند، اين قانوني است دربارة پيامبراني كه قبل از تو فرستاديم و قوانين ما تغيير پذير نيست».[7] اين آيه نيز تأكيد روي سنّت‌ها دارد و مي‌گويد: ما در رفتار با پيغمبران پيش از تو چنين رفتار كرديم، اين قانون ادامه دارد و قابل تغيير نيست.
در جاي ديگر مي‌فرمايد: همانا پيامبراني قبل از تو تكذيب كردند و آنها بر تكذيب مردم شكيبايي نشان دادند، آزار و اذيت مردم را تحمل كردند، تا ياري ما فرا رسيد و هيچ قدرتي نتوانست نشانه‌هاي وعدة ما را كه به پيامبران داده‌ايم، دگرگون سازد و همانا خداوند اخبار پيامبران را بر تو فرود آورد.»[8]
د. سياحت براي درك سنّت‌هاي تاريخ: پيش از شما سنّت‌هايي وجود داشته شما در روي زمين به سير و سياحت بپردازيد، بنگريد تا بدانيد پايان كار دروغ پنداران چگونه بوده است.[9]
هـ . علل اعتلاها و انحطاط‌ها
در قرآن مجموعاً به چهار عامل مؤثر در اعتلا و انحطاط جوامع اشاره شده است:
1. عدالت و بي‌عدالتي؛ در قرآن آياتي داريم كه مي‌رساند مظالم اجتماعي جامعه را از بيخ و بن بر مي‌كند.[10] 2. اتحاد و افتراق: در برخي آيات صريح دستور مي‌دهد كه بر مبناي ايمان و گرايش به ريسمان الهي متحد و متفق باشيد و از تفرق و تشتت بپرهيزيد و همچون گذشتگان با اختلاف زمينة سقوط خود را فراهم نكنيد.[11] و در آية ديگر مي‌فرمايد: و لا تنازعوا فتفشلوا و تذهبَ ريحكم؛ با يكديگر نزاع نكنيد كه نزاع (داخلي) سستي مي‌آورد، و سستي شما را زايل مي‌كند.[12]
3. اجرا يا ترك امر به معروف و نهي از منكر: قرآن دربارة ضرورت امر به معروف و نهي از منكر بسيار سخن گفته است، از يكي از آيات صريحاً استنباط مي شود كه ترك اين فريضة بزرگ در هلاكت و انهدام يك قوم مؤثر است.[13]
4. فسق و فجور و فساد اخلاق، در اين زمينه نيز آيات بسياري وارد شده است.[14]
و همين طور آياتي كه مي‌گويد سنتهاي تاريخ استثناپذير نيست.[15] و بين پيامبران و مترفان ‌و ... رابطه‌اي برقرار بوده است.[16]
و هم چنين آيه 16 و 17 سورة اسراء، 66 مائده، 96 اعراف، 16 جن و آيه 10 سورة محمد، و آيه 109 سورة يوسف و 120 سورة حج، و آية 36 و 37 سوره ق و ... دربارة تاريخ علمي، و سنّت‌هاي تاريخ مي‌باشد.
سه مطلب بنيادين در سنّت‌هاي تاريخ
در بين متوني كه براي اثبات تاريخ علمي و سنّت‌هاي تاريخي از قرآن آورديم، مي‌توان در مقايسة اين متون سه مطلب اساسي پيدا كرد كه قرآن بر آنها تأكيد دارد:
1. اولين حقيقت در سنن تاريخ، عموميت داشتن آن است، يعني سنّت‌هاي تاريخ روابط اتفاقي و كوركورانه نيست، و وضعي ثابت و غير تخلفي دارد، و تا وقتي جهان در وضع عادي برمنوال طبيعي و كيهاني‌اش سير مي‌كند، و تغييري در آن مشاهده نمي‌شود، عموميت و كليت اين قوانين، سنن تاريخ را جنبة علمي مي‌بخشد، زيرا قوانين علمي مهمترين امتيازش اين است كه كليت دارد و فراگير و عمومي است. اين مطلب از آيات عديده‌اي از قرآن استفاده مي‌شود.[17] از جمله مي‌فرمايد: «و لن تجد لِسُنةِ الله تبديلا».[18]
2. دومين حقيقتي كه قرآن روي آن تكيه دارد، خدايي بودن اين سنّت است، سنن تاريخي رباني است، يعني مربوط به خدا است، سنة الله است[19] و به تعبير ديگر، «كلمات الله»[20] است. يعني هر قانوني از قوانين تاريخ، «كلمه الله» است، يك قاعده الهي است. پافشاري قرآن روي الهي بودن سنّت‌هاي تاريخ «سنة الله» بودن و خصوصيت غيبي داشتن آنها براي ايجاد انديشة وابستگي انسان به خدا است. يعني حتي وقتي انسان مي‌خواهد از طبيعت برخوردار شود، به «الله» وابسته است تا انسان بتواند خدا را دريابد و احساس كند. موقعي مي‌تواند از نظم كامل جهان در ميدان‌هاي مختلف قوانين و سنّت‌هاي حاكم بر طبيعت برخوردار باشد كه از خدا فاصله نگيرد، زيرا خداوند قدرتش را از خلال همين سنّت‌ها اعمال، اين سنّت‌ها و قوانين، «ارادة الله» اند و حكمت و تدبير او را در عالم تجسم مي‌بخشند.
3. حقيقت سومي كه قرآن روي آن زياد تكيه دارد مسأله آزادي و اختيار انسان، پافشاري روي آزادي در انتخاب مخصوصاً در مسأله سنّت‌هاي تاريخ حائز اهميت بسياري است، زيرا شبهة تعارض بين آزادي انسان و سنّت‌هاي تاريخي رفع مي‌شود و روشن مي‌شود كه قرآن سنّت‌هاي تاريخ را بي‌اراده انسان جمع كرده و اعلام مي‌دارد كه مركز حوادث و قضايايي كه يكي بعد از ديگري بر اين جهان مي‌گذرد و اراده انسان است[21]، ‌چنان كه مي‌خوانيم:
«انّ الله لايغير ما بقوم حتي يغير ما بانفسهم»؛[22] خداوند تا قومي خود را دگرگون نسازند، وضع آنها را دگرگون نمي‌سازد و فرمود: «هر گاه آنان در راه راست پايداري نشان دهند، ما از آب گواراي روزي فراوان آنها را سيرابشان مي‌كنيم».[23]
و در آيه ديگر فرمود: «و ما اهل اين روستاها را به علت ستمگريشان هلاك ساختيم و براي هلاكت آنها زماني قرار داديم.»[24]
آيات فوق به خوبي نشان مي‌دهد كه سنّت‌هاي تاريخي فراتر از دست انسان نيست بلكه، ‌همه از زير دست انسان مي‌گذرد، زيرا خداوند هرگونه تغيير مطلوبي را در زندگي انسان به دست خود او سپرده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. سنتهاي تاريخ در قرآن، سيد محمد باقر صدر، ترجمه سيد جمال موسوي.
2. جامعه و تاريخ، مرتضي مطهري.
3. تفسير نمونه، ناصر مكارم شيرازي، ج 15، ص 95 و 344 و ج 13، ص 415 و ج 24، ص 254.
4. فهرست موضوعي تفسير نمونه، احمد علي بابايي، ص 537 ـ 549.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مطهري، مرتضي، جامعه و تاريخ، قم، انتشارات صدرا، بي‌تا، ص 58 ـ 61، با تلخيص و تغيير.
[2] . ر.ك: بابائي، احمد علي، رضا محمدي، فهرست موضوعي تفسير نمونه، قم، مدرسه الامام امير المؤمنين، چاپ دوّم، 1368، ص 456 ـ 540 .
[3] . اعراف/ 34؛ و يونس/ 49.
[4] . حجر/ 4 ـ 5.
[5] . كهف/ 58 و 59.
[6] . فاطر/ 45.
[7] . اسراء/ 76 و 77.
[8] . انعام/ 34.
[9] . آل عمران/ 127.
[10] . قصص/ 2.
[11] . آل عمران/ 103 و 104 و انعام/ 53 و 65.
[12] . انفال/ 46.
[13] . مائده/ 79، ر.ك: مطهري، مرتضي، همان، ص 207 ـ 208.
[14] . هود/ 116؛ انبياء/ 13؛ مؤمنون/ 33 و 64.
[15] . فاطر/ 43؛ بقره/ 214.
[16] . سبأ/ 35.
[17] . احزاب/ 62؛ اسراء/ 77.
[18] . انعام/ 34.
[19] . احزاب/ 62.
[20] . انعام/ 34.
[21] . صدر، سيد محمدباقر، همان، ص 53 ـ 59، با تلخيص و تغيير.
[22] . رعد/ 11.
[23] . جن/ 16.
[24] . كهف/ 59.

خدا حكيم است[1] و قرآن را هم حكيم معرفي مي‌كند.[2] بنابراين قرآن از بيهوده‌گويي به دور بوده،[3]و هدفمند است و هدف مهم آن، عاقل ساختن انسان است[4] تا در ساية آن به هدف نهايي خود (هدايت انسان)[5]، دست يابد. و براي رسيدن به آن، از شيوه‌هاي مختلف مثل تكرار و .... استفاده كرده است.[6]
نكات كلي:
1 ـ تكرار يكي از فنون فصاحت است.[7] غرض عمده از آن تأكيد است، چنانكه مرحوم مغينه مي نويسد: « مفسران اتفاق دارند كه، غرض از تكرار، تأكيد است. گوستاولين در كتاب « آراء و معتقدات» مي‌گويد: هر كس لفط يا ساختاري را پيوسته تكرار كند، آن را تبديل به عقيده مي‌كند.» و براي دست يابي به اين نتيجه، قرآن ، يك معني را، به شيو ديگر به مقتضاي حكمت تكرار مي‌كند»[8]
فراء يكي از بزرگان ادبيات عرب در اين باره مي‌گويد: « قرآن به لغت عرب و به شيوه محاوره‌اي آنان نازل شده است[9]و از عادت عرب تكرار كلام ، براي تأكيد و فهماندن مطلب، مي‌باشد. به عنوان مثال در تأييد مطلب ديگران مي‌گويند: « بله! بله!» و در ردّ آن مي‌گويند: « نه! نه!»[10]و از آنجايي كه قرآن كتاب هدايت است، نه كتاب قانون يا ... و هدايت عمومي جز با تكرار مطالب با بيانات متفاوت امكان ندارد، در آن تكرار وجود دارد.[11]چنانكه آيت الله جوادي آملي مي‌فرمايند: « تكرار در قرآن كريم از آن روست كه قرآن كتاب نور و هدايت است و در مقام هدايت لازم است مطلب واحد، در هر مناسبت، با زباني خاص ادا شود، تا ويژگي موعظه داشته باشد؛ بر خلاف كتب علمي كه هر مطلب، تنها در يك جا بيان مي‌شود و تكرار آن سودمند نيست. سرّ لزوم تكرار در كتاب هدايت، آن است كه، شيطان و نفس امّاره كه عامل ضلالت و عذابند، پيوسته به اضلال ( گمراه كردن آدمي مشغولند، و كار آنها گر چه گاهي كم مي‌شود، ليكن ترك نمي‌شود، از أين رو تكرار ارشاد و هدايت نيز ضروري است.»[12]
نتيجة تكرار و تأكيد، تلقين است كه اثر آن بر روان انسان غير قابل انكار است و شايد به همين جهت بر تكرار عبادات و دعاها و ... در اسلام تأكيد شده است.
2 ـ نكته‌اي در خصوص قصه‌ها: قصه‌هاي قرآن، چون آيينه، زشتي و زيبايي‌ها را نشان مي‌دهد، مانند علائم راهنمائي و رانندگي انسان را از خطرات ، آگاه كرده، و نحوه حركتش را به او تذكر مي‌دهد و همانند مناظر زيبا لذت بخش است. بنابراين تكرارشان بر حسب نياز، ضروري است.
3 ـ تكرار در قرآن به سبب تعدد غرض‌ها مي‌باشد؛ مطالب و قصه هاي قرآن در هر جا به خاطر عرضي خاص، تكرار شده است.[13] به عنوان مثال: آية مباركة «فبأي آلاء ربكما تكذبان » در سورة الرحمن، به طور بي نظيري، 31 بار ذكر شده است و اين به جهت تعداد اسباب (‌نعمت‌هاي مورد سؤال ) مي‌باشد، كه پرداختن به يكايك آنها خارج از حد اين پاسخ است؛ بنابراين يك دسته بندي كلي ارائه مي‌گردد:[14]
1ـ اين آيه به دنبال عجائب خلقت و مبدأ و معاد هشت بار آمده است.[15]
2 ـ بعد، به دنبال آيات آتش و عذاب و سختي آنها هفت مرتبه ( به تعداد درهاي جهنم)،[16]ذكر شده است.[17]
3 ـ آنگاه به دنبال توصيف باغ‌هاي بهشتي و نعمت‌هاي آن هشت مرتبه ( به تعداد درهاي بهشت)[18]تكرار شده است.[19]
4 ـ سپس هشت دفعة ديگر، بعد از ذكر دو باغ بهشتي و نعمت‌هاي آن تكرار گشته است.[20]و به نظر مرحوم مغنيه اين تكرارها مانند اين است كه به كسي كه خدمات زيادي كرده‌اي، بگويي: « تو را از دست دشمن نجات دادم و اموال زيادي به تو دادم؛ پس كدامشان را انكار مي‌كني؟! فرزندانت را تربيت كردم و برايت خانه ساختم، پس كدامشان را انكار مي‌كني؟! و ... كه اين در واقع تأكيد و تكرار يك چيز نيست، بلكه هر يك پيام تازه‌اي دارد.[21]
تكرار قصه ها در قرآن:
قرآن براي آسان شدن فهم معارف سنگين،[22]از مثل وقصه استفاده كرده است؛[23]و قصه‌‌هاي حقيقي[24]را به صورت گزينشي،[25]و با بهترين شيو‌ه‌ها،[26]با هدف اصلي درس و عبرت گيري،[27]بيان كرده است؛ و هر قصه‌اي را كه درس و عبرت بيش‌تري دارد، تكرار كرده است؛ از اين رو قصه‌هاي حضرت موسي ـ عليه السلام ـ بيش‌تر تكرار شده است.[28]و اينجا فقط به سه موضوع كلي آنها اشاره مي‌شود:
1 ـ موسي ـ عليه السلام ـ و فرعون: آن دو در طرف نقيض همديگر بودند؛ يكي حق محض، و ديگري باطل محض بود؛ موسي ـ عليه السلام ـ داراي مقام « كليم اللهي»[29]، امّا فرعون در نهايت كفر بود و « انا ربكم الاعلي»[30] را سر مي‌داد؛ در حالي كه كفار عصر ساير پيامبران، در گردن كشي، مثل او نبودند.[31]ولي پيروزي نهايي از آن موسي ـ عليه السلام ـ شد؛ كه تكرار آن درس صبر براي مؤمنان، و عبرت براي كافران است.
2 - بني اسراييل : به اعتقاد علامه طباطبائي (رحمه الله عليه) ، ويژگي بني اسراييل ، دشمني، لجبازي، مادي گرايي، و حس گرايي بوده است؛ و اين خصيصه درد كفار زمان پيامبر (ص) و جوامع امروزي است؛ و قرآن قصه‌هاي آنها را تكرار كرده است، تا مردم عبرت گيرند و دچار اين نوع بدبختي نشوند.[32]
3 ـ سامري: داستان ساختن گوسالة طلايي، توسط سامري منافق،[33] و پرستش آن توسط بني اسرائيل، و بي اعتنايي آنان به منع هارون ـ عليه السلام ـ ( وصي حضرت موسي ـ عليه السلام ـ) در چهار سوره تكرار شده است.[34]تا شايد مسلمانان بيدار شوند و گرفتار فتنة منافقان نشوند؛ امّا افسوس كه آنان با سوء استفاده از بي تفاوتي مسلمانان، فتنة سقيفه را بپا كردند؛ تا اينكه علي ـ عليه السلام ـ سخن هارون ـ عليه السلام ـ به موسي ـ عليه السلام ـ را خطاب به پيامبر ادا كرد:[35]« يا ابن ام ان القوم استضعفوني و كادوا يقتلونني فالا شمت بي الاعداء »،[36] « فرزند مادرم! اين گروه مرا در فشار گذاردند، و ناتوان كردند، و نزديك بود مرا بكشند، پس كاري نكن كه دشمن مرا شماتت كند.» و شايد انتخاب اين آيه اشاره‌اي به شباهت فتنة سقيفه با فتنة سامري باشد.
و نتيجه اين كه دقت در هر بخش از قصه‌هاي قرآن نشان مي‌دهد، در هر مورد داراي حكمت و فلسفة جديدي است كه در حقيقت تكرار نشده و در صدد بيان مطلب جديد خواهد بود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1 ـ آيت الله جوادي آملي تفسير موضوعي : قرآن در قرآن ( قم، مركز نشر اسراء ، چاپ دوم، 1378)، ص 286 - 245.
2 ـ آيت الله محمّد هادي معرفت، علوم قرآن، ( قم و تهران، التمهيد و سمت، چاپ اول، 1379، ص 276 - 270.
3 ـ محمّد محمدي اشتهاردي ، قصه‌هاي قرآن به قلم روان، (تهران، نبوي، چاپ اول، 1378).
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك توبه/ 97 .
[2] . ر.ك يس/ 1 .
[3] . ر.ك فصلت/ 42 .
[4] . ر.ك جوادي آملي، عبدالله، تفسير موضوعي قرآن کريم، قرآن در قرآن، قم ، مركز نشر اسراء، چاپ دوم، 1378، ص 230.
[5] . ر.ك : همان، ص 250.
[6] . ر.ك جوادي آملي، عبدالله، تفسير تسنيم، چاپ اول، 1378، ج 1، ص 52 ـ 44.
[7] . ر.ك : تفتازاني، سعدالدين، شرح المختصر، قم، دار‌الحكمه، بي نوبت چاپ، بي تا، ج 1، ص 282.
[8] . مغنيه، محمدجواد، التفسير الكاشف، بيروت، دار العلم للملايين، چاپ چهارم، 1990م، ج 1 ص 96 و 97 .
[9] . ر.ك: نحل/ 103 .
[10]. ر.ك : معرفت، محمّد هادي، التمهيد، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، چاپ اول، 1414 ق، ج 5 ، ص 106 .
[11] . ر.ك:‌ مغنيه، محمّد جواد، پيشين، ج 2، ص 440.
[12] . جوادي آملي، عبدالله، تسنيم، پيشين، ص 51 و52 .
[13] . ر.ك: حكيم، سيد محمدباقر، علوم القرآن ، قم، مجمع الفكر الاسلامي، چاپ سوم، 1417 هـ ق، ص 367.
[14] . ر.ك : معرفت، محمّد هادي، پيشين، ص 104.
[15] . ر.ك: الرحمن/ 30- 1 .
[16] . ر.ك: حجر/ 44 .
[17] . ر.ك: الرحمن/ 45 - 31 .
[18] . محمّد بن علي بن الحسين بن بابويه، قمي (شيخ صدوق)، الخصال، باترجمه سيد احمد فهري زنجاني، تهران، انتشارات علميه السلاميه، بي نوبت چاپ، بي تا، ص472، امام علي ع فرمود: «همانا كه از براي بهشت، هشت در است از يك درش پيغمبران و صديقان داخل شوند و از يك در شهيدان و افراد شايسته داخل شوند و از پنج درش شيعيان و دوستان ما داخل شوند و...».
[19] . ر.ك: الرحمن/ 61 ـ 46 .
[20] . ر.ك: الرحمن/ 62 تا آخر.
[21] . ر.ك: مغنيه، محمّد جواد، پيشين، ج 7، ص 207 .
[22] . ر.ك: ‌مزمل/ 5.
[23] . ر.ك: جوادي آملي، عبدالله، قرآن در قرآن، پيشين، ص 299.
[24] . ر.ك : كهف/ 13 .
[25] . ر.ك: معرفت، محمّد هادي، علوم قرآني، تهران، التمهيد و سمت، چاپ اول، 1379، ص 273.
[26] . ر.ك: جوادي آملي، عبدالله، قرآن در قرآن، پيشين، ص 301 .
[27] . ر.ك: يوسف/ 111.
[28] . ر.ك: طباطبائي، سيد محمّد حسين، الميزان في تفسير القرآن، قم، انتشارات اسماعيليان، چاپ پنجم، 1371، ص 268 و 269.
[29] . ر.ك: نساء/ 164.
[30] . نازعات/ 24.
[31] . ر.ك : مركز الثقامة و المعارف الاسلامي، علوم القرآن عند المفسرين، قم، دفتر تبليغات اسلامي، چاپ اول، 1375، ج 3، ص 399.
[32] . ر.ك : طباطبائي، سيد محمّد حسين، پيشين، ص 209 و210.
[33] . ر.ك : محمدي اشتهاردي، محمّد، قصه‌هاي قرآن، به قلم روان، تهران، نبوي، چاپ اول، 1378، ص 268 و 269.
[34] . ر.ك: بقره/ 51، 54، 92، 93، نساء/ 153، اعراف/ 152- 148، و طه/ 97 - 85 .
[35] . ر.ك: احمد بن علي طبرسي، الاحتجاج، با تحقيق و تصحيح ابراهيم بهادري و محمد هادي به، تهران ، انتشارات اسوه، چاپ دوم، 1416، هـ ق، ج 1، ص215، سبحاني، جعفر، فروغ ولايت، بي جا، صحيفه، چاپ اول، 1368، ص 183.
[36] . اعراف/ 150.

قصّه‌هاي قرآن، كه شرح زندگي پيشينيان و پيغمبران و اقوام مختلف است، اگرچه، براي عدّه‌اي كه دچار نوعي ملال خاطرند سبب تسلي مي‌گردد، و نقل آن قصّه‌ها باعث تفريح و تنوع شمرده شده است. وليكن در حقيقت اين قصّه‌ها نه براي تفريح و نه براي سرگرمي و تنوع است، بلكه اگر با دقت و معرفت به اين قصّه‌ها بنگريم، مشاهده مي‌كنيم كه بيان اين قصّه‌ها براي عموم مردم، باعث عبرت و درس آموزي فراواني است. قصّه‌هاي قرآني، دنيايي از مطالب تربيتي و درس‌هاي آموزنده‌ي تلخ و شيرين را در بردارد، كه بيان پيام‌هاي تربيتي و عبرت آموز همة اين داستان‌ها مجالي بيش‌تر را مي‌طلبد.
در اينجا تنها به چند نمونه از پيام‌هاي تربيتي و درس‌هاي عبرت‌آموز اين قصّه‌ها اشارة كوتاهي داريم.
1. قصّه‌ آدم ابوالبشر، درس بي‌تجربگي و اثرات سوء نداشتن الگو، اشاره دارد.[1]
2. قصّه‌ هابيل و قابيل، عبرت از حسد ورزيدن، كه انگيزه‌ي اقدام قابيل براي قتل برادرش هابيل شد.[2]
3. داستان يوسف ـ عليه السّلام ـ درس پاكي و طهارت و مبارزه با نفس اماره را مي‌آموزاند.[3]
4. قصّه ابراهيم خليل الله ـ عليه السّلام ـ و استدلال او بر يكتاپرستي،[4] و ايثار و گذشت او در راه خدا،[5] و فدا نمودن فرزند براي رضاي خدا و حضرت دوست بود.[6]
5. داستان ايوب ـ عليه السّلام ـ، او كه مظهر صبر و استقامت بود[7] و پس از ابتلاء به بلا و گرفتاري دعا نمود و استجابت دعايش توسط حق تعالي،[8] درس صبر و استقامت و دعا را به ما مي‌‌آموزاند.
6. قصّه موسي كليم الله ـ عليه السّلام ـ درس قدرت الهي است، زيرا او در زماني مي‌زيست كه همة كودكان را به دستور فرعون در شكم مادرانشان مي‌كشتند، و خداوند در خانه‌ي فرعون او را در ناز و نعمت قرار داد تا بفهماند وعده‌ي الهي حق است.[9]
7. داستان طغيان قوم بني‌اسرائيل، با آن همه معجزات[10] و نجات از دست فرعونيان،[11] و نعمت‌هاي الهي[12]، درس عبرت آموز سرانجام پيروي ننمودن از رهبر و عاقبت نافرجام آن را بيان مي‌كند.[13]
8. قصّه نوح ـ عليه السّلام ـ، عمر نوح،[14] فرزند ناخلف نوح[15] و همه و همه قدرت لايزال و مطلق الهي را به ما مي‌آموزاند.
9. قصّه قوم لوط،[16] سرانجام غمبار همجنس بازي[17] در آن عصر و عاقبت آن را در عصر جديد به نمايش مي‌گذارد.
10. داستان اصحاب كهف،[18] قصّه خداجويي و خداخواهي عدّه‌اي از جوانان است و خواب سيصد و نه ساله‌شان و بيداري آنان پس از آن همه سال، دليل محكمي بر زنده شدن انسان‌ها در روز قيامت است.[19]
11 قصّه مريم مقدس، درس پاكي و عفاف و فضيلت[20] زني پاكدامن،[21] و در عين حال قدرت الهي را بازگو مي‌كند كه خداي تبارک تعالي مي‌تواند بر خلاف نظام طبيعي عالم از دختري باكره، كه هيچ مردي او را لمس[22] ننموده، فرزندي همچون مسيح (ع) را بدنيا آورد، [23]كه در گهواره سخن مي‌گويد.[24]
14. زندگاني حضرت محمد مصطفي ـ صلي الله عليه و آله اجمعين ـ، كه در جاي جاي قرآن مجيد مي‌بينيم، درس عبرت آموز صبر و استقامت و يگانه پرستي و عشق به معبود و يك عمر تلاش با بركت و پاكي و درستي و در راه خدا بودن را به ما مي‌آموزاند.
داستا‌هاي قرآني آيينه‌ي مصفايي براي جلوه‌گر نمودن عيب‌ها و كردارهاي پسنديده و ناپسند است، آيينه‌اي كه در آن درس ايمان و معنويت، ايثار و جانبازي و صبر و شكيبايي است و در يك كلام مي‌توان ادعا نمود كه همه‌ي آنچه كه براي انسان ارزش و يا ضد ارزش است، در اين قصّه‌ها قابل مشاهد است، و بهترين راهنماي اخلاقي به حساب مي‌آيد، لذا قرآن كريم، بيش از يك سوم از آيات خود را به شرح زندگاني پيشينيان و پيغمبران و اقوام مختلف اختصاص داده است، و آن را «احسن القصص» بهترين قصّه‌ها ناميده، چون ظاهري زيبا و شيرين و باطني پر محتوا دارد، البته تنها صاحبان انديشه و خرد از اين كلاس عالي بشريت درس عبرت مي‌گيرند[25]
نكته‌اي كه نبايد فراموش شود، اين است كه: «قرآن اصلاً كتاب تاريخ نيست و منظورش از نقل داستان‌ها، قصّه سرائي مانند كتب تاريخ و بيان تاريخ و سرگذشت نيست، بلكه كلامي است الهي كه در قالب وحي ريخته شده، و منظور آن هدايت خلق به سوي رضوان خدا و راههاي سلامت است، و به همين جهت است كه مي‌بينيم هيچ قصّه‌اي را با تمام جزئيات آن نقل نكرده، و از هر داستان، آن نكات متفرقه كه مايه‌ي عبرت و تأمل و دقت است و يا آموزنده‌ي حكمت و موعظه است و يا سودي ديگر از اين قبيل دارد.»[26] بيان مي‌كند.
عبرتست اين قصّه‌ اي جان مر‌ترا
تا شوي راضي تو در حكم خدا[27]
امام علي ـ عليه السّلام ـ در نهج‌البلاغه دارد: «وَاعتَبِروُا بِما قَد رَأيتُمْ مِنْ مَصارِعِ القُروُنِ قَبلكُم؛[28] و از آنچه بر گذشتگان شما رفت عبرت گيريد.»
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. محمد حسين طباطبايي، الميزان، ترجمه محمد باقر موسوي همداني، (قم، جامعه مدرسين حوزه علميه، 1377) ج 11، ص 95 تا 102.
2. ناصر مكارم شيرازي، تفسير نمونه، (تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1361) ج 10، ص 3 تا 118، و ج 12، (ص) 401 و ص 537.
3. عبدالله جوادي آملي، تسنيم في تفسير القرآن الكريم، (قم، اسراء 1379) ج 2، ص 316 تا 334.
4. محسن قرائتي، تفسير نور، (قم، سلمان فارسي، 1376) ج 1، ص 94 تا 97.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . بقره/ 37 ـ 31.
[2] . مائده/ 37 ـ 32.
[3] . يوسف/ 53.
[4] . بقره/ 258 تا 260.
[5] . انبياء/ 60 تا 62.
[6] . صافات/ 101 ـ 110.
[7] . ص/ 41 ـ 44.
[8] . انبياء/ 83 و 84.
[9] . قصص/ 7 ـ 14.
[10] . طه/ 70.
[11] . اعراف/ 141 و يونس/ 90 و طه/ 80 و دخان/ 30.
[12] . بقره/ 40 ـ 47.
[13] . اعراف/ 142 و 150 ـ 154.
[14] . عنكبوت/ 14.
[15] . يونس/ 46.
[16] . عنكبوت/ 28 ـ 35.
[17] . اعراف/ 80.
[18] . كهف/ 9 ـ 26.
[19] . عنكبوت/ 20 ـ 22.
[20] . آل عمران/ 42 و مريم/ 27.
[21] . تحريم/ 12.
[22] . مريم/ 20.
[23] . آل عمران/ 45.
[24] . مريم/ 30.
[25] . ر.ك: مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1361، ج 9، ص 298 و 415 ـ 418.
[26] . طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان، ترجمة محمد باقر موسوي همداني، قم، جامعه مدرسين حوزه علميه، 1377، ج 1، ص 463.
[27] . مولوي، جلال الدين، مثنوي، دفتر سوم، ص 87.
[28] . نهج‌البلاغه، خطبه 161.

بايد به عرض رساند، يكي از آسيب‌هاي بزرگي كه حضرت يوسف ـ عليه السّلام ـ را تهديد مي‌كرد و «جان و شخصيت» او را با خطر جدّي مواجه مي‌ساخت، «آتشفشان شهوت» بوده است كه از خارج او را تهديد مي‌كرد. در مورد اوج اين داستان قرآن مجيد مي‌فرمايد:
«و زني كه يوسف در خانة او بود از يوسف از طريق ملايمت، تمنّاي كام‌گيري كرد و درها را (براي انجام مقصودش) محكم بست، و گفت: «بيا كه براي تو آماده‌ام». يوسف گفت: «پناه به خدا كه او پروردگار من است و مقام مرا گرامي داشته است، قطعا ستمگران رستگار نمي‌شوند».[1] مولوي در مورد آتش شهوت مي‌گويد:
نار بيرون به آبي بفشرد
نار شهوت تام دوزخ مي‌برد
نار شهوت مي‌نيارامد به آب
زآنك دارد طبع دوزخ در عذاب
نارِ شهوت را چه چاره نور دين
نُورُكُمْ اِطفاءُ نار الكافرين[2]
به هر حال، داستان پرماجراي يوسف با برادران، كه از افكندن او در قعر چاه شروع شد، فصل جديدي در زندگي اين كودك خردسال پديد آورد. به اين ترتيب كه يوسف را سرانجام به مصر آوردند، و در معرض فروش گذاردند و طبق معمول چون تحفة نفيسي بود، نصيب «عزيز مصر» گرديد و از اين طريق مقام وزارت يا نخست وزيري فرعون را دارا گرديد، چرا كه آن‌ها بودند كه مي‌توانستند قيمت بيشتري، براي اين غلام ممتاز از تمام جهات بپردازند.[3]
قرآن كريم مي‌گويد: «كسي كه يوسف را در مصر خريد، به همسرش سفارش او را كرد، و گفت: «مقام اين غلام را گرامي‌دار و به چشم بردگان به او نگاه نكن، چرا كه ما اميدواريم بهرة فراواني از اين كودك در آينده ببريم و يا او را به عنوان فرزند براي خود انتخاب كنيم. . .»،[4] از اين‌جا به بعد است كه عشق سوزان همسر عزيز مصر به عنوان يك آسيب بزرگ اين جوان قرآني را تهديد مي‌كند. چون يوسف با آن چهرة زيبا و ملكوتي‌اش نه تنها عزيز مصر را مجذوب كرد، بلكه قلب همسر عزيز را به سرعت به تسخير خود در آورد،[5] امور ديگري نيز دست به دست هم داد و به عشق آتشين همسر عزيز، دامن زد. 1. نداشتن فرزند از يك‌سو؛ 2. غوطه‌ور بودن در يك زندگي پرتجمّل اشرافي از سوي ديگر؛ 3. و نداشتن هيچ‌گونه گرفتاري در زندگي داخلي آن‌چنان كه معمولِ اشراف است از سوي سوم؛ 4. و بي‌بند و باري شديد حاكم بر دربار مصر، اين زن را كه از ايمان و تقوا نيز بهره‌اي نداشت، در امواج وسوسه‌هاي شيطاني فرو برد، آن‌چنان كه سرانجام تصميم گرفت دل خويش را با يوسف در ميان بگذارد و از او تقاضاي كام‌جويي كند».[6] خطر آن قدر جدّي بوده است كه علامه طباطبايي در اين داستان مي‌فرمايند:
«دقت كامل پيرامون اين داستان و دقت نظر در اسباب و جهات و شرايطي كه گردا‌گرد اين داستان را فرا گرفته است، و هر يك در آن تأثير و دخالت داشته، اين معنا را به دست مي‌دهد كه نجات يوسف از چنگ همسر عزيز مصر جز به طور خارق العاده صورت نگرفته، به گونه‌اي كه شباهتش به رؤيا بيشتر بوده تا به يك واقعه خارجي؛ زيرا يوسف:
1. در آن روز مردي در عنفوان جواني و غرور بوده.
2. از سوي ديگر جواني زيبا و در زيبايي بديع بوده.
3. از سوي ديگر يوسف ـ عليه السّلام ـ در دربار عزيز، غرق در ناز و نعمت[7] بود و . . .
قرآن مجيد در ادامه داستان مي‌فرمايند: «همانا (هسمر عزيز مصرـ زليخا) قصد او (يوسف) را كرد و او نيز اگر برهان پروردگارش را نمي‌ديد (بر اساس عزيزه)، قصد او را مي كرد اين گونه (ما او را با برهان كمك كرديم) تا بدي و فحشاء را از او دور كنيم، چرا كه او از بندگان برگزيدة ماست».[8] خلاصه: اگر زليخا قصد او را كرد و هر دو به سوي در سبقت گرفتند. آن زن پيراهن يوسف را از پشت دريد. ناگهان شوهرش را نزد در يافتند. زن با چهره حق به جانبي گفت: «كيفر كسي كه به همسر تو قصد بد داشته جز زندان و يا شكنجة دردناك است؟[9] او خواست از عواطف و احساسات شوهر استمداد بگيرد؛ ولي يوسف ـ عليه السّلام ـ در صدد دفاع برآمد و گفت: «او خواست از من كام گيرد . . . پاي داوري به ميان آمد. گفتند اگر پيراهن يوسف از پشت پاره شده باشد پس زن دروغ گفته و يوسف از راست‌گويان است.[10] خلاصه پيراهن يوسف در اين داستان نقش آفرين مي‌شود؛ پاره‌گي پيراهن يوسف از پشت، دليل بي‌گناهي او و كشف جرم همسر عزيز گرديد؛ و در جاي ديگر؛ پاره نشدن پيراهن موجب كشف جرم برادران گرديد . . . و در پايان داستان پيراهن وسيلة بينا شدن چشم پدرش.[11] وقتي عزيز مصر ديد كه پيراهن حضرت يوسف از پشت پاره شده است، حقيقت را دريافت و به «كَيدِ عظيم» زنان پي‌برد. عزيز مصر از يوسف مي‌خواهد كه از اين مسئله صرف نظر كند و آن را بازگو نكند . . .[12] به عللي مسئله مشكوك و يا فاش مي‌شود. زنان در شهر زبان به ملامت گشوده و گفتند: همسر عزيز مصر با غلامش مراوده داشته و از او كام خواسته است.
زليخا در جريان شايعه قرار مي‌گيرد و در يك صحنه سازي ديگر، مي‌خواهد خودش را ‌حق به جانب جلوه دهد و پاي ديگران را هم وارد صحنه سازد. لذا يك جسله و محفل پذيرايي را ترتيب مي‌دهد، عدّه‌اي از زنان در سطح شهر را دعوت مي‌كند. پذيرايي مفصلي را تدارك مي‌بيند، همين‌كه زنان با چاقويي، در حال پوست كندن ميوه بودند، به يوسف گفت: بر زنان وارد شو، هيمن‌كه زنان او را ديدند به جاي ميوه، دست‌هاي خود را عميقاً بريدند و گفتند: «اين بشر نيست، فرشته‌اي بزرگوار است». زليخا از فرصت استفاده كرده است و به زنان كه دست خود را بريدند گفت: «اين همان كسي است كه مرا درباره او ملامت مي‌كرديد».[13] در چُنين حالتي است كه يوسف ـ عليه السّلام ـ زندان را شيرين و دوست داشتني مي‌بيند و مي‌گويد: «پرورگارا زندان براي من از آن‌چه مرا به آن سوي مي‌خواستند محبوب‌تر است».[14]
براي پرهيز از طولاني شدن پاسخ، از بيان تمامي چهره هاي اين داستان صرف نظر شود ولي بايد گفت: «قرآن كتاب جهاني و جاوداني است و همانند خورشيد و ماه در جريان است و داراي «جري» يعني تطبيق كلي به مصداق بارز است».[15]
خلاصه قصه ي همسر عزيز مصر« زليخا» و يوسف كه تحت عنوان «احسن القصص»،[16] در قرآن مجيد آمده است براي انسان‌هاي عصر ماهواره و اينترنت پيام‌هاي مهمّي دارد و آن اين‌كه نه داستان يوسف پايان پذيرفته است و نه قصد زليخا فروكش كرده است. اگر امروز نوجوانان و جوانان قرآني داريم كه فراوان هم داريم؛ زليخاها هم امروز فراوان‌اند و با تمام جهد وجِدّ در صدد هستند دامن پاك يوسف‌هاي زمان را آلوده كنند. ديگر زليخا براي فريب دوست‌داران يوسف، كه او را الگوي خود قرار دادند به كاخ در بسته و به يك جلسه دعوتي ساده اكتفاء نمي‌كند. در عصر جاهليّت جديد، زليخا از طريق فليم‌هاي ماهواره‌اي، اينترنت، رايانه‌، تلويزيون، راديو، مطبوعات، اسباب بازي و عروسك‌ها و . . . وارد ميدان مي‌شود و تا از طريق آتش‌فشان شهوت، جوانان را در كام آن فرو نهد. ديگر زليخا در آگهي‌هاي تلويزيوني غرب، هم بازيچه مي‌شود و هم مي‌خواهد جوانان قرآني را به بازيچه بگيرد. اين پس از زليخاها براي اهداف چند منظوره استفاده مي‌كنند و از طريق او مي‌خواهند در دهكدة جهاني، باورهاي مردم به‌ويژه جوانان را بشكنند و به دنبال آن بر گرده آن‌ها سوار شوند.
بالاخره در چنين عصري و در يك چنين فضائي، وظيفة دين‌داران، دولت مردان، متوليان و مسؤولين امور فرهنگي، روحانيون، جوانان چه مي‌باشد و چه كساني و چگونه بايد از جوانان قرآني و پيروان و دوست داران يوسف پاسداري كرد؟!
تنها راه نجات، اين است كه فضاي حاكم به جامعه «خدا محور» گردد. براي دست يافتن به چنين فضاي معنوي، به سرمايه گذاري كلان در زمينه‌هاي فرهنگي و تربيتي و . . . نيازمنديم. از جمله چيزهايي كه براي زمينه‌سازي و فضا سازي معنوي كمك مي‌كنند عبارتند از: 1. شناخت عميق و رسيدن به باورهاي ناب ديني؛ 2. محور قرار دادن قرآن در زندگي 3. توكّل و توسل؛ 4. دعا و نيايش و عبادت. همه اين‌ها مي‌تواند كمك كند تا انسان از خطر و آسيب بزرگ آتش‌فشان شهوت رهايي يابد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ تفسير نمونه، حضرت آيه الله مكارم شيرازي، ج 9، ص 357.
2ـ تفسير الميزان، علامه طباطبايي، ج 11، ص 169.
3ـ تفسير نور، محسن قرائتي، ج 6، ص 49.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . يوسف/ 23.
[2] . مثنوي معنوي، دفتر، ابيات 3698 ـ 3700.
[3] . تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1374، چاپ پانزدهم، ج9، ص357.
[4] . يوسف/ 21 و 22.
[5] .تفسير نمونه، همان، ص366.
[6] . تفسير نمونه، همان،ص366.
[7] . تفسير الميزان، قم، دفتر انتشارات اسلامي، ج11، ص169.
[8] . يوسف/ 24.
[9] .مضمون آيه 25 از سوره يوسف.
[10] . مضمون آيه 26 و 27 سوره يوسف.
[11] . تفسير نور، قم، مؤسسه در راه حق، 1387، ج6، ص 49.
[12] . مضمون آيه 28 و 29 از سوره يوسف.
[13] . مضمون آيه‌هاي 31 و 32.
[14] . يوسف/ 33.
[15] . مراجعه شود به تفسير الميزان،ص66.
[16] . يوسف/ 3.