اگر ميّت وصيت كند كه مقدارى از دارائى او به عنوان خمس پرداخت شود يا ورثه او يقين پيدا كنند كه وى مقدارى خمس بدهكار است، تا وصيت ميت و يا خمسى را كه بر عهده دارد از ما ترك او ادا نكنند، نمى‏توانند در تركه او تصرف نمايند، و تصرفات آنان قبل از عمل به وصيت وى يا پرداخت دين او، نسبت به مقدار وصيت يادين در حكم غصب است و نسبت به تصرفات قبلى نيز ضامن هستند.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

در فرض مذكور نظر به اينكه قسمتى از اجناس در واقع از سوى دولت مجانى به كارمند داده مى‏شود و در برابر قسمتى پول دريافت مى‏كنند، فلذا از كالاى باقيمانده به نسبت مقدارى كه پول در برابر آن پرداخت نموديد واجب است خمس عين اجناس باقيمانده يا قيمت فعلى آن را بپردازيد.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

در عدم وجوب خمس مهريه فرقى بين مهريه مدت دار و بدون مدت و بين پول نقد و كالا وجود ندارد.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

اگر عين پولى را كه بابت حقوق ماهيانه مى‏گيريد، پس انداز مى‏كنيد، بايد سر سال خمس آن پرداخت شود مگر آنكه بخواهيد در خلال يكى دو ماه آينده صرف خريد لوازم ضرورى ازدواج نمائيد و با پرداخت خمس آن نتوانيد با باقيمانده لوازم مورد حاجت را تهيه كنيد.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

مال بيمه خمس ندارد.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

ارث و هبه و پول فروش آنها خمس ندارد هر چند قيمت آنها افزايش يافته باشد.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

فيش حج كه در قبال مبلغى كه به حساب سازمان حج واريز كرده، دريافت نموده، به قيمت فعلى‏اش از تركه ميت محسوب مى‏شود، و ميت اگر حج برذمه ندارد و وصيت به حج هم نكرده، صرف آن در حج نيابى براى ميت واجب نيست، و پرداخت خمس مبلغ پرداختى بابت آن فيش اگر از درآمد غير مخمّس سالش پرداخته باشد در فرض سؤال واجب است.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

با اينگونه بخشش كه براى فرار از خمس است خمسِ واجب از آنان ساقط نمى‏شود مگر در مقدارى كه بخشش آن عرفا ً مناسب شأن هر يك از آن دو است، و در مازاد آن، خمس واجب است.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

اين كار جايز است و مالى كه به همسرتان بخشيده‏ايد، اگر به مقدارى باشد كه عرفا ً مناسب شأن شما و افراد مانند شما است و قصد فرار از خمس را هم نداشته باشيد، خمس ندارد.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

اگر هبه واحد مسكونى كه به دخترتان بخشيده‏ايد، عرفا ً مطابق شأن شما محسوب شود، و در بين سال خمسى بخشيده باشيد دادن خمس آن واجب نيست.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

تحقق عنوان هبه و هديه تابع قصدِ دهنده است، و تا نفقه گيرنده يقين نداشته باشد كه مالى كه به او داده مى‏شود متعلق خمس است، پرداخت خمس آن واجب نيست.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

چيزى كه بنياد شهيد به خانواده‏هاى عزيز شهدا هديه مى‏كند، خمس ندارد.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

خمس در جايزه‏ها و هديه‏ها واجب نيست.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

هبه و هديه خمس ندارد هر چند احوط اين است كه اگر از مخارج سال زياد بيايد، خمس آن پرداخت شود.
اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری

«و اعلموا أنَّما غنمتم من شى‏ءٍ فأنَّ للَّه خمسه و للرَّسول و لذى القربى و اليتامى و المساكين و ابن السَّبيل»(1) «و بدانيد كه هر چه غنيمت گرفتيد، يك پنجم آن براى خدا و رسول و از آن خويشاوندان [او] و يتيمان و بينوايان و در راه ماندگان است».
«خمس» در لغت به معناى پنج يك مى‏باشد و در اصطلاح فقه عبارت است از: «پرداخت يك پنجم درآمدى كه از راه زراعت، صنعت، تجارت، پژوهش و يا از طريق كارگرى و كارمندى در مؤسسات گوناگون، به دست مى‏آيد.(2) خمس به امام‏عليه السلام و سادات اختصاص مى‏يابد و بايد آن را در عصر غيبت به فقيه جامع شرايط داد».(3)
شارع مقدس به صاحب مال، فرصت داده چنانچه تا يك سال، آن را در مؤونه و نيازهاى خود و خانواده استفاده نكند و تمام و يا مقدارى از آن تا پايان سال زياد بيايد، خمس آن را بپردازد.
آيه خمس، در عصر رسالت، نازل شده و پيامبراكرم‏صلى الله عليه وآله اين فريضه را به اجرا درآورده است. به طور مسلّم آن حضرت، خمس غنيمت‏هاى جنگى را دريافت مى‏كرد. اما خمس سود تجارت- هر چند بنا به ضرورت و مصالحى- تا عصر امامان‏عليهم السلام به تأخير افتاد ولى بى شك وجود آن در دوره امامان، غيرقابل انكار است.(4)
«خمس» يكى از فريضه‏هاى اسلامى است و قرآن مجيد آن را در كنار جهاد قرار داده و هر دو را از ريشه ايمان دانسته است چه اينكه نشانه صداقت ايمان، مبارزه با مال‏اندوزى و تطهير نفس است. حضرت باقرعليه السلام فرموده است: «براى هيچ كس جايز نيست از مالى كه خمس به آن تعلق گرفته، چيزى بخرد مگر اينكه حق ما را به ما برساند».(5)
آيه 41 سوره «انفال» به طور روشن و صريح، بر اصل وجوب خمس دلالت مى‏كند از اين رو شيعه و سنى بر اصل آن اتفاق نظر دارند. البته ممكن است دلالت آيه بر مواردى از آن (مانند درآمد كسب) روشن و شفاف نباشد ولى بى شك به كمك روايات متعددى، به خوبى وجوب خمس درآمد استفاده مى‏شود.(6)
خمس داراى حكمت‏ها و اسرار گوناگونى است كه به بعضى از آنها اشاره مى‏شود:
1. خمس به منظور تأمين هزينه‏هاى امام‏عليه السلام به عنوان رئيس حكومت، براى پيشبرد نظام اسلامى و اداره جامعه، واجب گرديده است(7) از اين رو در روايت از خمس به عنوان «وجه الاماره» ياد شده است.(8)
2. خداوند متعال براى حفظ كرامت و عزت پيامبر اسلام، محل تأمين بودجه فقيران بنى‏هاشم و منسوبان به آن حضرت را از خمس قرار داد و سهم آنان را قرين سهم خود و رسول كرد تا زمينه تحقير نسبت به آنان از بين برود.(9)
3. خمس براى تأمين بودجه هر كار خيرى است كه امام بخواهد انجام دهد و براى هر موردى كه صلاح بداند، مصرف كند.(10)
4. خمس وسيله‏اى براى رشد و كمال انسان محسوب مى‏شود كه اداى آن، باعث جلب روزى و وسيله آمرزش گناهان مى‏گردد.(11)
5. خمس براى احياى دين خدا و تحقّق حكومت اسلامى واجب گرديده‏است.(12)
پى‏نوشت‏
(1) انفال (8)، آيه 14.
(2) البته در مورد هدايا، جوايز و هر فايده‏اى كه بدون كسب به دست مى‏آيد، ميان مراجع بزرگوار تقليد اختلاف نظر است كه در متن بدان اشاره شده است.
(3) العروة الوثقى، ج 2، م 27.
(4) خويى، سيدابوالقاسم، مستند العروة الوثقى، كتاب الخمس، ص 196 هاشمى شاهرودى، سيدمحمود، كتاب الخمس، ج 2، ص 45 و مدرسى، محمدتقى، احكام الخمس، ص 61.
(5)» لا يحلُّ لاحدٍ أن يشترى من الخمس شيئاً حتى يصل الينا حقَّنا «: وسائل الشيعه، ج 6، باب 1، ح 4.
(6) ر. ك: وسائل الشيعه، ابواب ما يجب فيه الخمس و ابواب الانفال.
(7) ناصر، آيت‏الله مكارم شيرازى، يك صد و هشتاد پرسش و پاسخ، ص 425- 423 و تعليقات على العروة، كتاب الخمس، ص 293.
(8) ر. ك: وسائل‏الشيعه، ج 6، كتاب‏الخمس، باب 2، ح 21.
(9) ر. ك: وسائل الشيعه، ج 6، ابواب قسمة الخمس، باب 1، ح 4 و 8.
(10)» فما كان للَّه فهو لرسوله يضعه حيث شاء «» آنچه خاص خدا است، براى پيامبر اسلام است، هر جا صلاح بداند قرار مى‏دهد «: همان، ابواب الانفال، باب 1، ح 21.
(11) در مكاتبه امام رضاعليه السلام به يكى از يارانش آمده است:» انَّ اخراجه) خمس (مفتاح رزقكم و تمحيص ذنوبكم «» پرداخت خمس كليد جلب روزى و وسيله آمرزش گناهان است «: همان، ابواب الانفال، باب 3، ح 2.
(12) در همان مكاتبه آمده است» انَّ الخمس عوننا على ديننا «» خمس، كمك ما در پياده كردن دين خداست «: همان، ابواب‏الانفال، باب 3، ح 2.

آنچه بيان مى‏شود، تنها بر اساس فهم ما از كتاب و سنت است و چه بسا وجوب خمس، حكمت و علل زيادى داشته باشد كه از ديدما مخفى مانده است:
1. ترديدى نيست كه اسلام به صورت يك مكتب اخلاقى، فلسفى و يا اعتقادى محض ظهور نكرد بلكه به عنوان يك آيين جامع- كه تمام نيازمندى‏هاى مادى و معنوى در آن پيش‏بينى شده- پا به عرصه ظهور گذاشت. از سوى ديگر، اين مكتب از همان عصر پيامبر اسلام‏صلى الله عليه وآله با تأسيس حكومت همراه بود در نتيجه براى اداره آن نياز به يك پشتوانه مالى غنى و منظم داشت كه بتواند در سايه تشكيل حكومت اسلامى از بينوايان، بيماران، بى‏سرپرستان، معلولان و يتيمان جامعه دستگيرى نمايد و اين خلأ اقتصادى را پر كند. خداوند متعال با نزول آيات زكات، دست يارى و رحمت بى‏پايانش را به كمك نبى اكرم‏صلى الله عليه وآله فرستاد و با واجب ساختن زكات، اين نقص و كاستى را برطرف كرد. اين فريضه الهى از ماليات‏هايى است كه در حقيقت جزو اموال عمومى جامعه اسلامى محسوب مى‏شود و نيز به غير بنى هاشم (سادات) اختصاص دارد و لذا مصارف آن عموماً موارد ياد شده است. ولى امام‏عليه السلام به عنوان رئيس حكومت نيز هزينه‏هايى دارد كه بايد تأمين شود. او براى پيشبرد نظام اسلامى و اداره جامعه، به بودجه فراوانى نياز دارد. فريضه خمس براى تأمين اين منظور، بر متمكنان جامعه واجب گرديده است.(1) لذا در روايت از خمس به عنوان «وجه الاماره» ياد شده است.(2)
2. خداوند متعال براى حفظ كرامت و عزت پيامبر اسلام، محل تأمين بودجه فقرا از بنى‏هاشم و منسوبان به آن حضرت را از خمس قرار داد و سهم آنان را قرين سهم خود و رسول فرمود تا زمينه تحقير نسبت به آنان را از بين ببرد چون ممكن است برخى از مردم در پرداخت زكات به فقيران، يك نوع برترى براى خود و حقارتى نسبت به گيرنده احساس كنند. در حالى كه در پرداخت خمس و آنچه كه به عنوان «وجه الاماره» تلقى مى‏شود، قضيه عكس آن است و برترى براى گيرنده مى‏باشد.(3)
3. خمس براى تأمين بودجه هر كار خيرى است كه امام بخواهد انجام دهد و براى هر موردى كه صلاح بداند، مصرف كند.(4)
4. خمس وسيله‏اى براى رشد و كمال انسان محسوب مى‏شود. همچنان كه هر فرد با انجام دادن هر وظيفه‏اى، مرحله‏اى از كمال را مى‏پيمايد با اداى خمس به قصد قربت و بريدن از دنيا نيز وظيفه‏اش را انجام داده و خود را از گناهان پاك نموده و به سوى كمال ترقى مى‏كند.(5)
5. تحقق احياى دين خدا و پياده كردن حكومت اسلامى- كه هدف اصلى اين مكتب است-(6) نياز به بودجه مستقل و جداى از بودجه زكات دارد. خمس ثروت بسيار عظيمى براى تأمين هزينه‏هاى يك انقلاب جهت رسيدن به حكومت عدل الهى است.
«قدرت» موجوديت دينى تشيع و زنده ماندن اين مكتب در طول عصر حضور و غيبت، بر اساس خمس استوار بوده است و به اهل‏بيت‏عليهم السلام و علما- كه وارثان آنان هستند- اين توانايى را داد تا با فشار و اختناق دستگاه ظلم در راه خدا ايستادگى كنند.
پى‏نوشت‏
(1) مكارم شيرازى، ناصر، يك صد و هشتاد پرسش و پاسخ، ص 425- 423 و تعليقات على العروة، كتاب الخمس، ص 392.
(2) ر. ك: وسائل‏الشيعه، ج 6، كتاب‏الخمس، باب 2، ح 12.
(3) ر. ك: وسائل الشيعه، ج 6، ابواب قسمة الخمس، باب 1، ح 4 و 8.
(4)» فما كان للّه فهو لرسوله يضعه حيث شاء «» آنچه خاص خدا است، براى پيامبر اسلام است، هر جا صلاح بداند قرار مى‏دهد «: همان، ابواب الانفال، باب 1، ح 12.
(5) در مكاتبه امام‏رضاعليه السلام به يكى از يارانش آمده است:» ان اخراجه) خمس (مفتاح رزقكم و تمحيص ذنوبكم «» پرداخت خمس كليد جلب روزى و وسيله آمرزش گناهان است «: همان، ابواب الانفال، باب 3، ح 2.
(6) در همان مكاتبه آمده است» انّ الخمس عوننا على ديننا «» خمس، كمك ما در پياده كردن دين خداست «: همان، ابواب‏الانفال، باب 3، ح 2.

هرگاه انسان از راه زراعت، صنعت، تجارت و يا از طريق كارگرى و كارمندى در مؤسسات گوناگون، درآمدى به دست آورد، خمس (يك پنجم) آن به امام‏عليه السلام و سادات اختصاص مى‏يابد و بايد آن را در عصر غيبت به فقيه جامع شرايط بدهد. البته به او فرصت داده شده تا يك سال صبر كند و چنانچه در اين مدت، در نيازهاى خود و خانواده استفاده نكند و تمام و يا مقدارى از آن تا پايان سال زياد بيايد، بايد خمس آن را بپردازد. اين امر در حقيقت نوعى ارفاق و آسان‏گيرى در زندگى فرد به شمار مى‏رود. اين فرصت يك ساله را «سال خمسى» يا «مالى» گويند.(1)
پى‏نوشت‏
(1) العروة الوثقى، ج 2، م 72.

«دست گردان» آن است كه كسى به اموالش خمس تعلق گرفته و نمى‏تواند فوراً كل آن را پرداخت كند يا اينكه با پرداخت آن در عسر و حرج قرار مى‏گيرد، در اين صورت خمس آن را به مجتهد جامع شرايط يا نماينده‏اش مى‏دهد، سپس همان را از او قرض مى‏كند تا به تدريج در آينده بپردازد.(1)
پى‏نوشت‏
(1) تبريزى، استفتاءات، س 882 فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 902 صافى، جامع الاحكام، ج 1، س 773 و 774 خامنه‏اى، اجوبة، س 924.

همه ی مراجع (به جز تبریزی و سیستانی): معاشرت با آنان اشکال ندارد و اگر یقین نداشته باشد به غذای آنها خمس تعلق گرفته، خوردن آن نیز جایز است و چنان چه احتمال تأثیر بدهد، آنان را ارشاد کند.
تبریزی و سیستانی: معاشرت با آنان اشکال ندارد و می تواند از غذای آنها استفاده کند؛ هر چند بداند که خمس آن پرداخت نشده است. چنان چه احتمال تأثیر بدهد، آنان را ارشاد کند.

همه ی مراجع (به جز مکارم): خیر، باید خمس آن را سر سال بپردازد.
مکارم: بنابر احتیاط واجب، باید خمس آن را سر سال بپردازد.