يكم. توبه از حب دنيا توبه از «موجودات و مخلوقات» نيست؛ بلكه بازگشت از دنياي مذموم، خوش بودن و لذت بردن از آنها است؛ آن هم خوشي و التذاذي كه به اين زندگي بر مي گردد.
در فرهنگ ديني، دنيايي كه معبود و مقصود برخي مي گردد و حب آن و عشق به آن همه وجود آنان را فرا مي گيرد؛ همان هوا و التذاذ مربوط به اين زندگي است كه با اين و آن حاصل مي شود! خواستن دنياي مذموم، خوشي و التذاذ نفساني همان خود را خواستن است. آنچه انسان از مال و جاه، خوردني، آشاميدني، همسر و فرزند، مسكن و باغ، طلا و نقره و اين و آن مي خواهد، براي اين است كه التذاذ و خوشي نفساني خويش را در آنها و به سبب آنها و با آنها مي بيند، وگرنه خود اينها مطلوب و مقصود اصلي او نيست و اگر گاهي خود اينها مطلوب و مقصود انسان مي شود، اشتباهي بيش نيست! بنابراين حب دنيا، يعني حب خوشي و التذاذ نفساني خود و وقتي آدمي خوشي و التذاذ نفساني با اين و آن را دوست داشت، در حقيقت، گرفتار رذيله «حب دنيا» است. (1)
دوم. براي رهايي از اين حب و دنياي مذموم توجه به امور ذيل بايسته است:
1. سلامتي و روشني دل: سالك به دل روشن و دريافت كننده نياز دارد و هر چه دل او روشن تر و سالم تر باشد؛ به همان اندازه در گرفتن آنچه بايد دريافت كند موفق تر خواهد بود و در نتيجه خواهد توانست در طريق سلوك پيش برود. حب دنيا، دل را تيره مي سازد و سلامت آن را از ميان مي برد. ماهيت آن را تغيير داده، روشني را از آن مي گيرد. چشم و گوش آن را از كار انداخته، نمي گذارد دل كار خود را انجام دهد. پس تامل در اين حقيقت ـ كه حب دنيا بزرگ ترين ظلم به خويشتن است ـ موجب مي گردد آدمي اراده خويش را تقويت كند و عزم خود را بر ترك حب دنيا جزم نمايد و اين در واقع گام اول است.
گفت پيغمبر كه حق فرموده است:
من نگنجم هيچ در بالا و پست
در زمين و آسمان و عرش نيز
من نگنجم اين يقين دان اي عزيز
در دل مومن بگنجم اي عجب!
كه مرا جويي در آن دل ها طلب
گفت: «فادخل في عبادي تلتقي
جنة من رويتي» يا متقي!(2)
2. دوري از هواهاي نفساني؛ خداوند خطاب به داود (علیه السلام) مي فرمايد:‌(... و لا تتبع الهوي فيضلك عن سبيل الله) (3) ؛ «تبعيت از هواي نفس نكن تا تو را از راه خدا گمراه كند». اين بدان معنا است كه تبعيت از هواهاي نفساني ، موجب انحراف از صراط مستقيم در «سفر الحق» است و اينكه حركت در صراطي كه منتهي به حضرت معبود مي گردد ، مشروط به كنار گذاشتن هواها است. (4)
مرا هوا را تو وزير خود مساز
كه برآيد جان پاكت از نماز. (5)
3. زهد ورزي؛ حضرت علي (علیه السلام) زهد را گونه اي نگريستن به دنيا مي داند، نه روش زندگي در آن و اين نگرش موجب مي گردد علاقه به دنيا مذموم در انسان ، رو به گاهش گذارد. آن حضرت در تعريف زهد مي فرمايد:
«زهد با همه شاخ و برگش ميان دو كلمه قرآن است: (تا بر آنچه از دست شما رفته است حسرت نخوريد و به آنچه به شما رسيده است ، شادمان نشويد)» (6) هر آنكه بر از دست رفته ، اندوهگين و بر دستاورد، شاد نشود، هر دو روي زهد را گرفته است». (7)
ترك دنيا هر كه كرد از زهد خويش
بيش آيد پيش او دنيا و پيش
راه هاي مختلف آسان شده است
هر يكي را ملتي چون جان شده است
مرد باش و مسخره موران مشو
رو سر خود گير و سرگردان مشو(8)
4. توجه به احوال گذشتگان؛ فرازهاي ذيل كه از زبان مبارك امام علي (علیه السلام) نقل شده، براي بيان مقصود كافي است:
«اخبار گذشتگان و آنچه را بر نسل هاي پيشين رفته است، به يادآور. بر سرزمين هايشان بگذرد و در آثار بازماندگان شان نيك بنگر. ببين كه چه كردند و از كجا بركنده شدند و به كجا فرود آمدند و جاي گرفتند! بي گمان در مي يابي كه از ميان دوستان به سراي غربت در افتاده اند، و زود باشد كه تو نيز سرنوشتي چو آنان يابي». (9)
5. مرگ انديشي؛ تفكر و تامل در مرگ و ياد آن، موجب بي رغبتي به دنيا مي شود؛ چنان كه حضرت علي (علیه السلام) مي فرمايد: «آنكه ياد مرگ بسيار كند، از دنيا به اندك خشنود شود» . (10)
6. ترك ويژگي هاي اصلي دنيا؛ كسي كه مي خواهد از دنياي مذموم فاصله بگيرد، بايد بكوشد تا متصف به اوصاف اهل دنيا نباشد، ويژگي هاي اهل دنيا ـ بنابر حديث معراج پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ـ بيست مورد است كه اهل آخرت نبايد بدان ها آراسته باشد. (11) اهل دنيا چنين هستند:
1.پرخور و شكم باره اند؛
2.خنده فراوان مي كنند؛
3.پر خواب هستند؛
4.خشم فراوان دارند؛
5.كم خرسند مي گردند و همواره از ديگران طلب كارند؛
6.وقتي به ديگران بدي مي كنند، پوزش نمي خواهند؛
7.عذر ديگران را نمي پذيرند؛
8.در هنگام عبادت كسل اند و هنگام معصيت شجاع؛
9.با اينكه مرگشان نزديك است ، آرزوهاي دور و دراز دارند؛
10. با محاسبه و حسابرسي نفس خود نمي پردازند؛
11. به ديگران نفع نمي رسانند؛
12. بسيار سخن مي گويند؛
13. ترس اندك از خدا دارند؛
14. هنگام آماده شدن غذا، شادمانند؛
15. نه هنگام آسايش، شكر مي كنند و نه بر بلا و گرفتاري صابرند؛
16. مردم را به حساب نمي آورند و كارهاي خيري كه ديگران انجام مي دهند، (حتي اگر فراوان نيز باشد) در چشم آنان اندك است؛
17. خود را به كاري كه انجام نداده اند، مي ستايند؛
18. چيزي را ادعا مي كنند كه در وجود آنان نيست؛
19. همواره تمنا و انتظارات خود را بيان مي كنند؛
20. به عيب گويي از ديگران مي پردازند.
7. متخلق شدن به اخلاق اهل آخرت؛ آدمي با آراستگي به ويژگي هاي اهل آخرت از دنياي مذموم دور مي شود اهل آخرت در حديث معراج پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) چنين توصيف شده اند:
1. چهره شان ملاطفت آميز و به عبارتي ديگر زرد و ضعيف است؛
2. حياي آنان فراوان است؛
3. حماقت و نابخردي شان اندك است؛
4. نفع آنها براي مردم فراوان است؛
5. مكر و نيرنگ شان اندك است و صادقانه با ديگران برخورد مي كنند؛
6. مردم از دست آنان در آسايش و امنيت اند و خود در سختي و رنج؛
7. سنجيده سخن مي گويند؛
8. به محاسبه نفس خويش مي پردازند؛
9. نفس خويش را (براي تزكيه و تهذيب) به زحمت مي اندازند؛
10. چشمان شان به خواب مي رود ، ولي دل شان بيدار است؛
11. چشمان شان گريان و دل شان همواره به ياد خداوند است؛
12. در آغاز نعمت حمد و در پايان آن شكر خدا را به جا مي آورند؛
13. حتي به اندازه يك چشم بر هم زدن از ياد خدا غافل نمي شوند و چيزي آنان را از ذكر خدا باز نمي دارد؛
14. خواهان پرخوري نيستند؛
15. طالب پرگويي نمي باشند؛
16. خواهان اسراف در لباس نمي باشند؛
17. مردم در نظر آنان مردگانند و خدا در نظرشان حي و كريم است؛
18. كساني را كه به آنها پشت كرده اند، از روي بزرگواري به سوي خود مي خوانند و كساني را كه به آنان روي آورده اند، از روي لطف مي پذيرند؛
19. دنيا و آخرت در نظر آنان يكسان است؛
20. در اثر مبارزه با نفس و مخالفت با هوا و هوس و مجاهدت با شيطان، روزي هفتاد بار مي ميرند؛
21. آن قدر لاغر و ضعيف اند كه اگر بادي بوزد آنان را تكان مي دهد؛ اما وقتي ر برابر خدا به عبادت مي ايستند، چونان سدي آهنين خسته نمي شوند و هيچ چيز آنان را از جاي خود تكان نمي دهد؛
22. لحظه اي دل شان به آفريده اي مشغول نمي گردد. (12)
پی نوشتها:
1- نگا به عنوان نمونه: جاثيه (45)، آيه 23؛ و نيز ر. ك : مقالات، ج 2، ص 146-150؛ چهل حديث، ص 102-105؛ دانشنامه امام علي (علیه السلام) ، ج 1، مقاله حقيقت دنيا.
2- مثنوي معنوي ، دفتر 1.
3- ص (38)، آيه 26.
4- در اين خصوص نگا: مقالات، ج 3، ص 138-149.
5- مثنوي معنوي، دفتر 4.
6- حديد (57)، آيه 33.
7- نهج البلاغة ، حكمت 439، از امام صادق (علیه السلام) نيز در: معاني الاخبار، ص 252 و از امام سجاد (علیه السلام) در: تفسير القمي، ص 587 همين مضمون نقل شده است.
8- مثنوي معنوي، دفتر 1، ابيات 479-494.
9- نهج البلاغة ، نامه 31؛
10- همان، حكمت 349؛
11- براي اطلاع تحصيلي از اين ويژگي ها نگا: راهيان كوي دوست، شرح حديث معراج، ص 138-144.
12- همان، ص 159-184.

حضرت علي (علیه السلام) مي فرمايند: «من احب ان يعلم كيف منزلته عند الله، فلينظر كيف منزلة الله عنده، فان كل من خير له امران، امر الدنيا و الاخرة ، فاختار امر الآخرة علي الدنيا، فذلك الذي يحب الله و من اختار امرالدنيا فذلك الذي لا منزلته الله عنده»؛(1) «هر كس مي خواهد بداند منزلت او نزد خداي متعال چگونه است، بايد ببيند منزلت خداي متعال نزد وي چگونه مي باشد؛ زيرا هر كس كه مخير گشته است بين دو امر: امر دنيا و آخرت. هر كس امر آخرت را بر دنيا مقدم داشته و اختيار مي كند، پس او خدا را دوست مي دارد و هر كس امر دنيا را مقدم داشته و آن را بر مي گزيند و اختيار مي نمايد پس خداي متعال را نزد وي منزلتي نيست».
بر اساس اين بيان، اگر انسان در حركات و سكنات خود جانب خداي متعال را بگيرد. خداي متعال نزد وي منزلت دارد و اين نشانه آن است كه او نزد خداوند منزلت دارد. اما اگر انسان در حركات و سكنات خود، جانب خدا را مراقبت نكند خداي متعال نزد وي، منزلت ندارد و اين نشانه آن است كه وي نزد خدا منزلت ندارد.
مراقبت جانب خدا نيز به معناي مراقبت ادب حضوري در پيشگاه پروردگار است؛ يعني رعايت آداب ظاهري و باطني. خداوند متعال به ظاهر و باطن احاطه دارد و حاضر در ظاهر و باطن است؛ از اين رو در محضر او خلاف مراد و رضاي او سر نزند.
اگر مي خواهيد به خداوند نزديك شويد، خويش را در حضور او ببينيد و ادب حضور را ـ چه در ظاهر و چه در باطن ـ مراعات كنيد. هر حركتي كه انجام دهيد هر نگاهي كه مي كنيد، هر كلمه اي كه مي گوييد و هر آنچه در ظاهر از شما سر مي زند؛ همه در محضر حق است و از نظر جانب او دور نيست و اگر حركت، نگاه و گفتار شما و آنچه در ظاهر از شما سر مي زند، بر خلاف رضاي او باشد ، چگونه مي توانيد در حضور او ، ادعاي طاعت و حب او و تقاضاي طلب رضوان و نزديكي به او را داشته باشيد؟
هين مراقب باش گر دل بايدت
كز پي هر فعل چيزي زايدت.
هر كه ادب حضور را مراقبت كند، بدون شك به خداوند نزديك خواهد شد. (2)
پی نوشتها:
1- بحار الانور، ج 67، ص 25.
2- براي مطالعه بيشتر در اين خصوص نگا: مقالات، ج 3، ص 149-155.

خواب یکی از نشانه های الهی است که در خود حکایت های ناگفته بسیار دارد. اگر کسی از خودیت خود بیرون بیاد و به خواب به عنوان پدیده ای که سری در آن سو، دارد و ما را به آن سو می کشاند، توجه کند؛ حکایت ها، اشارت ها و هدایت های بسیاری برایش پدیدار خواهد شد. از همین رو خداوند متعال ، علاوه بر آنکه خواب را به عنوان آیتی از آیات خود بر می شمرد در آن نشانه ها و آیاتی را نیز منظور فرموده و ما را به شنیدن و تدبر در آن نشانه ها دعوت می کند. (1)
محی الدین ابن عربی خواب را حکمت نوری دانسته و آن را اولین مبدا تلقی وحی الهی ، برای اهل عنایت شمرده است (2) و شاید به همین دلیل باشد که در پاره ای از روایات خواب یکی از اجزای نبوت تلقی گشته (3) و در بعضی روایات دیگر اشاره شده که در ابتدا از طریق خواب، به حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) وحی می شده است. (4) به همین جهت خواب یکی از راه های ارتباط انسان با عالم غیب تلقی گشته ؛ زیرا انسان در عالم خواب به جهت اقتضای قوانین و سنن حاکم بر آن، از بدن مادی خود منصرف گشته و با توجه به عالم غیب، حقایقی را مشاهده می کند. (5)
با توجه به این حقیقت ، عارفان معتقدند: از آنجا که در عالم خواب، انسان با عالم غیب مرتبط شده، معانی و حقایق را از آنجا می گیرد؛ دریافت کننده حقایق، نفس و روح انسان و همو است که آن معانی را با کمک قوه متخیله خویش، به صورت ها و شکل های متناسبی تبدیل می کند؛ چنان که ابن فارض مصری (عارف بزرگ قرن هفتم) در قصیده ثائیه خود می گوید:
«... آیا تو گمان می کنی آن کس که تو را در بیهوشی خواب به انواع علوم و اسرار با خبر گردانید، غیر از تو می باشد؟ چنین نیست؛ بلکه او حقیقت تو و همان اصل تو است که به هنگام خواب و انصراف تو از تدبیر بدن و روی آوردن تو به سوی عالم اصلی و موطن خود، بر خود تو در عالم غیب، به شکل عالمی تجلی می کند و تو را به فهم علوم و مسائل و معانی غریب، هدایت می نماید...) (6)
نی ، تو گویی هم به گوش خویشتن
نی من و نی غیر من ای هم تو من
همچو آن وقتی که خواب اندر روی
تو ز پیش خود به پیش خود شدی
بشنوی از خویش و پنداری فلان
با تو اندر خواب گفتست آن نهان
تو یکی ، تو نیستی، ای خوش رفیق!
بلکه گردونی و دریای عمیق (7)
اما رویا و خواب صادق، خوابی است که با حوادث خارج از ما ـ چه جسمی و چه اخلاقی و روحی ـ و حقایق عالم هستی، مرتبط بوده و مستند به آنها است. در این نوع خواب، «نفس» انسان از عالم دنیوی گذشته و با توجه به هم سخنی اش با عالم مثال و عالم مجردات، با آن دو مرتبط می گردد. از این رو مستند به علل طبیعی جسمانی انسان (مانند گرم بودن یا سرد بودن مزاج) و نیز علل خلقی و روحی انسان (مانند عصبی بودن، حسادت ورزیدن، کینه داشتن و امثال آن ) نیست. البته رویای صادقه که مرتبط و مستند به ورای ما (عالم مثال و مجردات) است، خود اقسامی دارد که مجال طرح آن در اینجا نمی باشد. (8)
نکته مهم آنکه آیا رویای صادق ـ که در واقع پل ارتباطی با عالم غیب است و انسان در پرتو این دسترسی، حقایق و صوری را مشاهده می کند ـ پیش شرطی ندارد؟ آیا مقدماتی برای فراهم آمدن آن غوطه وری و نظاره گری وجود ندارد؟ اصلا راه رسیدن به آن کدام است؟
اولیای الهی با استفاده از آیات و روایات فرموده اند: اگر کسی بخواهد در عالم بیداری به اسرار عالم و آیات غیبی واقف شود، باید مراقبه داشته باشد؛ یعنی، برای آمادگی دریافت حقایق و باطن جهان هستی، باید مراقب اعضا، جوارح و اعمال خود باشد تا ظریفیت ادراک و فهم آیات الهی را پیدا کند. در عالم رویا و خواب نیز مراقبه لازم است. اگر کسی می خواهد در عالم خواب، حقایق را ـ آن چنان که هستند ـ بفهمد (رویای صادق) و از هدایت ها و اشارات و ارشادهای آنها سود جوید، باید مراقبه داشته باشد. این با مراقبت خود در عالم بیداری و رعایت آداب خواب ـ که در روایات ذکر شده ـ به دست خواهد آمد.
نظافت، طهارت، محاسبه اعمال روزانه، قرائت قرآن و بعضی از دعاها، کیفیت و چگونگی قرار گرفتن بدن هنگام خواب و خواندن دعا پس از بیداری از خواب، کمترین آداب مراقبه است که رعایت آن برای دیدن رویای صادق، بایسته و ضروری است.
به هر حال انجام دادن واجبات و ترک محرمات، نظیف بودن ، با وضو خوابیدن، محاسبه اعمال روزانه، خواندن سوره توحید و تکاثر، خواندن دعای «اللهم ان امسکت نفسی فی منامی فاغفرلها و ان ارسلتها فاحفظها بما تحفظ به عبادک الصالحین» قبل از خواب، خوابیدن بر سمت راست بدن و رو به قبله و خواندن دعای «لا اله الا الله الحلیم الکریم الحی القیوم و هو علی کل شیء قدیر سبحان رب النبیین و اله المرسلین، رب السموات السبع و مافیهن و رب الارضین السبع و ما فیهن و ما بینهن و رب العرش العظیم و الحمد الله رب العالمین» (پس از خواب)، بسیار موثر است. گفتنی اینکه دعای پس از خواب، برای خواب دیدن رویای صادق در شب بعد، بسیار موثر و مجرب است. (9)
هر کس اندازه روشن دلی
غیب را بیند به قدر صیقلی
هر که صیقل بیش کرد او بش دید
بیشتر آمد بر او صورت پدید (10)
پی نوشتها:
1- در این خصوص نگا: خواب و نشان های آن، ص 39-113.
2- فصوص الحکم، فص یوسفی.
3- بحار الانوار، ج 61، ص 117-193؛ و ج 67، ص 66.
4- همان، ج 18، ص 195.
5- در خصوص خواب نگا: طبیعیات شفاء ، ص 334-339؛ رساله قشیریه ، ص 175-180، تفسیر امام فخر رازی، ج 7، ص 266؛ کتاب المعتبر، ج 2، ص 417-423.
6- به نقل از مقالات ، ج 1، ص 157 و 158.
7- مثنوی معنوی، دفتر 3، ابیات 1299-1320.
8- نگا: المیزان ، ج 1، ص 269-273.
9- بحار الانوار، ج 76، ص 181-218؛ و میزان الحکمه، ج 10، ص 262-267.
10- مثنوی معنوی ، دفتر 4، ابیات 2909-2910.

«اراده» بر اثر شدت یافتن به مرحله «شوق» می رسد و عبادت دیگر «شوق» همان اراده موکد است. (1) بر این اساس اگر انسان بخواهد به عبادت و تسبیح حق شوق داشته باشد، باید اراده خویش را نسبت به مطلوب ازلی ، تقویت کند و این از چند راه حاصل می شود:
یکم. از آنجا که یکی از ارکان اراده، علم به مراد و مقصود است، (2) هر چه این معرفت و دانستن تقویت شود، اراده آدمی نسبت به مراد خویش ، قوی تر خواهد شد. این اراده قوی همان شوقی است که نسبت به معبود حقیقی در انسان پدید می آید. از این رو تقویت معرفت خداوند متعال و توسعه و تعمیق بخشیدن آن در فکر و جان ، شوق آدمی را به عبادت و تسبیح او ایجاد و تقویت می کند.
دوم. عارفان و اصل ـ بر اساس آیات و روایات ـ پس از توبه، گام بعدی در سلوک معنوی را طلب و خواستن دانسته اند؛ یعنی، سالک باید بخواهد و در طلب مقصود درآِد و اگر این طلب در انسان ضعیف باشد، شوق آدمی نیز در عبادت و تسبیح او ضعیف می گردد.
شب مخسب و روز هم چیزی مخور
کاین طلب در تو پدید آید مگر (3)
و اساس امر در مقام طلب حقیقی خود را شکستن است ؛ یعنی، سالک باید بداند که طالب حضرت حق، باید از خویش ، منسلخ گردد تا به مطلوب نایل آید و این طلب حقیقی جز با مجاهدت و کوشش به دست نمی آید. بنابراین تلاش در به دست آوردن طلب راستین و تداوم بخشیدن به آن در وجود خویش، گام بعدی در ایجاد و توسعه شوق عبادت و تقدیس حق است.
ناز پرورده تنعم نبرد راه به دوست
عاشقی شیوه رندان بلاکش باشد (4)
سوم. ترک جدی هواها و شهوات نفسانی، ضروری است؛ زیرا وقتی هوای غیر به هوای حضرت معبود کنار زده شد، هوای جناب او جایگزین هوای غیر، در دل سالک خواهد بود. البته ترک هواها و مشتهیات نفسانی، به سادگی انجام نمی پذیرد و کار آسانی نیست. این امر به جای خود، ریاضت مشروع است؛ البته بسیار طولانی و سخت. از این رو توصیه بسیاری از دل سوختگان، برای آسان شدن این عمل این است که به طور دائم باید از جناب او مدد گرفت و از خدا صبر و تحمل در این راه طلب نمود. از امامان معصومین (علیه السلام) نیز باید بهره گرفت و شفاعت آنان را به دست آورد تا در این عمل مشکل ها حل و سختی ها آسان گردد، زیرا آنان واسطه های فیض الهی اند.
تسبیح و خرقه لذت مستی نبخشدت
همت در این عمل، طلب از می فروش کن (5)
پی نوشتها:
1- مراحل اخلاق در قرآن (تفسیر موضوعی ) ، ج 11، ص 323.
2- همان، ص 315.
3- منطق الطیر، عطار.
4- حافظ.
5- همو.

یکی از دلایل اصلی و عمده ای که ما از عبادات خویش ـ چه در قالب نماز و چه در شکل دیگر ـ بهره فراوان نمی بریم و گاه احساس می کنیم در مقاطعی در ما موثر نیست؛ نبود «حضور قلب» یا نبود «فراغت قلب» است. اگر بکوشیم در عبادات خویش، خود را از اشتغالات افکار دنیایی، فارغ سازیم و دل را یکسره خالی و خالص برای عبادت و مناجات با حق تعالی کنیم؛ مطمئن باشیم که هیچ گاه از انجام دادن این اعمال، دلسرد نشده و همواره لذت معنوی ژرف و عمیقی برایمان حاصل می گردد.
مشکل این است که افکار متشتت و اندیشه های پراکنده را برای وقت عبادت ذخیره می کنیم، همین که «تکبیرة الاحرام» نماز، یا «بسم الله» دعای کمیل را می گوییم، گویی در دکانی را باز کرده ایم، یا دفتر محاسبات را گشوده ایم، یا کتاب مطالعه را در مقابل قرار داده ایم و یا مشکلات زندگی را مد نظر گرفته ایم!!. دل و قلب خویش را به امور دیگر مشغول می داریم و از عمل به کلی غافل می شویم! زمانی به خود می آییم که به حسب عادت، به سلام نماز یا عبارت های پایانی دعای کمیل رسیده ایم. به فرموده عارف و اصل حضرت امام (رحمت الله علیه): «حقیقتا این عبادت فضاحت آور است و این مناجات شرم انگیز». (1)
باید بدانیم که در حال عبادات و مناجات با حضرت حق تکلم می کنیم و در این گفت و گو اگر توجهمان به غیر او باشد، پاسخی مثبت و موثر دریافت نخواهیم کرد. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:
«لا حب للرجل المومن منکم اذا قام فی صلاة فریضة ان یقبل بقلبه الی الله و لا یشغل قلبه بامر الدنیا، لیس من عبد یقبل بقلبه فی صلاته الی الله تعالی الا اقبل الله الیه بوجهه و اقبل بقلوب المومنین الیه بالمحبة بعد حب الله ایاه». (2) «همانا من دوست می دارم مرد مومنی را که وقتی اقامه نماز واجب می کند، قلبش را به سوی خداوند متوجه می سازد وآن را مشغول امور دنیوی نمی کند. بنده ای نیست که در نمازش با قلبش به سوی خدا توجه کند؛ مگر آنکه خداوند به وجهش به سوی او اقبال می کند، و قلوب مومنان را با محبت به سوی او متوجه کند، بعد از دوستی از دوستی خداوند با او».
باید توجه کرد که اگر «فکر» و «دل» آدمی در جای دیگر باشد، در حقیقت خود او همان جا است؛ نه نزد حضرت معبود. به عکس اگر فکر و دل او متوجه حق باشد، نزد او خواهد بود. بنابراین مشکل اساسی در عدم بهره وری بایسته از عبادات و مناجات عدم حضور دل و فکر انسان است. ما با هر حرکت قلبی و فکری، حرکتی دیدنی و یافتنی داریم که برای ما صحنه هایی می سازد ـ ابتهاج آور و یا هلاکت بار ـ آن هم در محضر ربوبی که در حال تکلم و مناجات با اوییم.
چون رسید اینجا سخن، لب ارببست
چون رسد اینجا قلم در هم شکست
لب ببند از چه فصاحت دست داد
دم مزن و الله اعلم بالرشاد (3)
برای رفع این کاستی و مشکل، عمل به راه کارهای زیر مفید است:
یکم. قبل از قیام به عبادت و ذکر و دعا؛ یعنی، آن هنگام که انسان می خواهد عبادت و مناجات را شروع کند، از خدای متعال با کمال تضرع، با فقر و مسکنت و با اصرار، بخواهد وی را به حضور موفق کند که اصل مساله عنایت او است. به هر روی باید توجه کرد که اگر خداوند، انسان را موفق و موید بر این امر نسازد، انسان از حضور برخوردار نخواهد شد.
دوم. بهتر است در مرحله نخست ، از طریق تحصیل «حضور فکر» به تحصیل «حضور دل» بپردازد؛ به این صورت که تصمیم بگیرد فکر خویش را از همان وقت شروع به عبادت یا مناجات، از همه جا و همه چیز قطع کند و به خدای متعال و معنای آنچه در محضر او می گوید متوجه سازد.
در اثنای عبادات و دعا، هر وقت و هر جا، به هر بهانه ای و به هر علتی فکر وی خواست به این سو و آن سو برود، نگذارد فکر خود را در حال حضور نگه دارد و به حضور ادامه دهد. اگر فکر او بر اثر غفلت به این سو و آن سو رفت، فورا متذکر شده و رشته فکر را قطع کند و به حضور برگردد. بر این تصمیم در مقام عمل باید کاملا ملتزم بوده و مجاهدت کند و در آن هیچ سستی روا ندارد و خسته نشود. به هر صورت با حضور فکری، حضور دل نیز محقق خواهد گشت و وقتی چنین شد، در عبادات و مناجات، تصمیم بگیرد از همان ابتدا، فکر و دل را متوجه خداوند متعال سازد. (4)
حضور خاطر اگر در نماز معتبر است
امید ما به نماز نکرده بیشتر است (5)
پی نوشتها:
1- چهل حدیث، 360.
2- وسائل الشیعه، ج 4، ص 686.
3- مثنوی معنوی ، دفتر 4.
4- نگا: مقالات ، ج 3ف ص 132-134؛ چهل حدیث ، ص 361 و 362؛ راهیان کوی دوست، ص 83-84.
5- ابوسعید ابوالخیر.

1.دعای صباح
2.دعای کمیل،
3.مناجات خمس عشره،
4.دعاهای صحیفه سجادیه،
5.مناجات شعبانیه،
6.دعای ابو حمزه ثمالی،
7.دعای عرفه.
خواندن مداوم، آگاهانه و عاشقانه ادعیه یاد شده، مورد توصیه و سفارش است و برای آنکه این دعاها در روح شما اثر گذارد، سعی کنید:
1.در سحرها و نیمه های شب ادعیه را بخوانید.
2.توجه نمایید که در هنگام قرائت دعا، با چه وجودی گفت و گو می کنید و چه کسی را می خوانید.
3.در هنگام دعا، امید خویش را در اصلاح نفستان از غیر خدا قطع کنید و تنها بر او امید بندید.
4.به محتوا و پیام دعاها دقت کرده و در آن بیندیشید و واقف باشید که از خدا چه حقایقی می طلبید.

برای رهایی از یاس باید دانست که خداوند به بندگان خویش لطف و رحمت بی پایان دارد و از همه بندگان گنه کار خود، دعوت کرده است به او التجا کنند و به سوی رحمت بی کرانش دست نیاز بگشایند و وعده داده است اگر توبه کنند و دست از زشتی ها بشویند، همه گناهان را خواهد بخشید و آنان را مشمول لطف و کرم بی منتهای خود قرار خواهد داد (1)
نی مشو نومید و خود را شاد کن
پیش آن فریادرس فریاد کن
کای محب عفو از ما عفو کن
ای طبیب رنج ناسور کهن (2)
همچنین باید حسن ظن خویش را به حضرت حق، کامل و به او اعتماد کرد. بر اساس پاره ای از روایات و احادیث قدسی، یکی از موهبت ها و الطاف الهی به بندگان، اثر بخشیدن به «حسن ظن» و «گمان نیک» است. خداوند مقرر فرموده که هر کس نسبت به وجود مقدس او، گمان نیکی ببرد، آن گمان را جامه عمل بپوشاند و انسان را نا امید نکند. به عبارت دیگر، هر که با گمان نیک به خداوند رو به رو شود، او نیز با همان گمان نیک بنده، با وی مواجه خواهد شد (3) و از آنجا که منشا نا امیدی غفلت از خدا و منشا غفلت «عدم معرفت» صحیح به او است، لذا شناخت درست خداوند متعال و آیات او، در پیدایش امید لازم و ضروری است (4).
البته باید مراقب بود که حالت «امیدواری» به «غرور» تبدیل نشود؛ مثلا ممکن است حالتی در انسان رخ دهد و وی امیدوار شود؛ در این صورت باید ببیند منشا آن کوچک شمردن دستورات خدا است یا از اعتقاد به سعة رحمت و عظمت آن ذات مقدس امیدواری حاصل شده است؟ اگر حالت دومی باشد، آدمی در حالت رجا و امیدواری قرار دارد و باید خدا را شکر کند و اگر حالت اولی در انسان باشد باید بداند که غرور بوده و از دام های شیطان است.
به هر حال امیدی مفید و مثبت است که آدمی را در عین توجه به فضل و رحمت الهی، از اعمال صالح و احتراز از اعمال ناپسند باز ندارد. (5) شاید به همین جهت است که امام باقر (علیه السلام) می فرماید: «هیچ بنده مومنی نیست جز آنکه در ضمیرش دو نور تابان است: «نور ترس» نسبت به کرده های پیشین و فرجام پسین و نور امید به فضل و رحمت پروردگار؛ اگر هر یک با دیگری سنجیده شود. هیچ یک فزونی نخواهد یافت». (6)
به هر حال اگر خوف بر آدمی غلبه کند، موجب یاس می گردد و اگر امید بر او غالب آید، موجب جرات در گناه است ولی تساوی آن دو بهترین عامل بازدارنده از گناه و مشوق به توبه و انجام عمل صالح است.
انبیا گفتند: نومیدی بد است
فضل و رحمت های باری بی حد است
از چنین محسن نشاید نا امید
دست در فتراک این رحمت زنید
ای بسا کارا که اول صعب گشت
بعد از آن بگشاده شد، سختی گذشت
بعد نومیدی بسی امیدهاست
از پس ظلمت بسی خورشیدهاست(7)
پی نوشتها:
1- زمر (39)، آیه 53.
2- مثنوی معنوی، دفتر 2، ابیات 3252-3253.
3- در این خصوص نگا: سلوک عرفانی در سیره اهل بیت (علیه السلام) ، ص 34 و 35 و عرفان اسلامی، ج 1، صص 245-252.
4- اخلاق اسلامی، ص 144؛ نگا: یونس (10)، آیه 7-8.
5- چهل حدیث، ص 199 و 200.
6- وسائل الشیعه، ج 2، ص 488 و 201 و 202.
7- مثنوی معنوی، دفتر3، ابیات 2922-2925.

اول سکوت ، دوم انقطاع از خلق ، سوم به دوام ذکر ، چهارم سهر اللیل (بیداری شب).
( آیةالله کشمیری ، صحبت جانان ، ص 87 )

هر وقت با تقوا شدید زمینه ی خدمت امام زمان رسیدن فراهم است .
( آیةالله کشمیری ، صحبت جانان ، ص 87 )

روزی یک ساعت با حضرت خلوت کنید ، در جای خلوت زیارت سلام علی آل یاسین بخوانید ، یا صاحب الزمان ادرکنی یا صاحب الزمان اغثنی بگوئید.
توسل به او پیدا کنید تا رفاقت با حضرت زیاد شود.
( آیةالله کشمیری ، صحبت جانان ، ص 106 )

ذکر قلبی مراقبه آن از ذکر لفظی بیشتر است لذا اثرش هم بیشتر است.
( آیةالله کشمیری )

بعد از نماز عصر 70 مرتبه استغفار کنید که امام صادق علیه السلام فرموده اند : باعث آمرزش 700 گناه می شود.
( آیةالله کشمیری )

بعد از هر نماز سه مرتبه بگوئید :
أستغفِرُاللهَ الذی لا إله إلا هوَ الحیُّ القیّومُ ذوالجلالِ و الإکرام و أتوبُ إلیه .
( آیةالله کشمیری )