در پاسخ بايد گفته شود كه با تحقيق در كتاب‌هايي روايي چنين حديثي از معصوم ـ عليهم السّلام ـ يافت نشده است. ولي در بعضي كتاب‌هاي تاريخي به اين مطلب اشاره شده است.
ابو مخنف مي‌نويسد: «ابن زياد نامه‌اي به اين مضمون براي عمر بن سعد نوشت: چون نامة مرا خواندي، اگر حسين بر حكم من گردن نهاد و اطاعت كرد كه هيچ و گرنه بي‌درنگ او را از آب منع كن. آب بر يهودي و نصراني حلال است مگر بر حسين و اهل بيتش».[1]
به تعقيب اين دستور، از هفتم محرم، آب بر اهل خيام بسته شد، اين بدان معنا نيست كه امام حسين ـ عليه السّلام ـ و يارانش در اين سه روز دسترسي به آب نداشته‌اند در حالي كه ياران او در اين فواصل با جنگ و نبرد، آب را به خيام مي‌رساندند.
امام ـ عليه السّلام ـ در عصر تاسوعا به برادرش عباس ـ عليه السّلام ـ دستور داد كه آب را به خيام برسانند تا اصحاب خود را پاكيزه نمايند و تن‌ها بشويند و وضو نمايند و خود را براي شهادت فردا آماده نمايند. حضرت عباس ـ عليه السّلام ـ به نقل علي اكبر ـ عليه السّلام ـ با چند تن از ياران خود به شريعه فرات رفته و بعد از جنگ سختي آب را به خيام رسانده‌اند.[2]
از اينكه ياران امام حسين ـ عليه السّلام ـ در شب عاشورا غسل نموده‌اند در ميان تاريخ نويسان اختلاف است. در كتاب لهوف سيد بن طاووس،[3] به مسئله غسل كردن امام حسين ـ عليه السّلام ـ و يارانش اشاره نشده است. هم چنين در كتاب ارشاد شيخ مفيد[4] نيز به اين مطلب اشاره نشده است ولي در كتاب خصائص الحسين شيخ جعفر شوشتري[5] به غسل كردن امام حسين ـ عليه السّلام ـ در شب عاشورا اشاره شده است. و كتاب‌هاي معتبر تاريخي به مسئله غسل اشاره‌اي نكرده‌اند.
با وجود اختلاف در غسل نمودن امام حسين ـ عليه السّلام ـ در شب عاشورا، مي‌توان اين نتيجه را گرفت كه اولا: غسل كردن امام حسين ـ عليه السّلام ـ و يارانش براي شهادت بوده و آنها مي‌دانسته‌اند كه تا ظهر عاشورا به شهادت مي‌رسند و شهادت با غسل را براي ديدار معبود خود، برهمه چيز مقدم داشته‌اند.
ثانياً: احتمال اين را نيز مي‌دادند كه فردا نيز همانند روزهاي گذشته، از شريعه فرات آب را به خيام برسانند كه همانطور آقا حضرت عباس ـ عليه السّلام ـ در روز عاشورا براي آوردن آب به طرف علقمه حركت نمود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ ارشاد، شيخ مفيد.
2ـ لهوف، سيد ابن طاووس.
3ـ تاريخ عاشورا، ابراهيم آيتي.


[1] . مقتل ابي مخنف، قم، مؤسسه امام خميني، ص129.
[2] . همان، ص129؛ فرهاد ميرزا، قمقام زخار و صمصام بتّار، انتشارات كتابفروشي اسلاميه، ص378؛ ر.ك: جمعي از محققين، نهضت عاشورا، قم، مركز مطالعات و پژوهشهاي حوزه علميه، 1381، ص61.
[3] . سيد بن طاووس، لهوف، مترجم بخشايشي، قم، دفتر نشر نويد اسلام، چاپ هفتم، 1379.
[4] . مفيد، الاشارات، انتشارات علميه الاسلاميه، 1387ق.
[5] . اشك روان بر امير كاروان، ‌ترجمه خصائص الحسنيه، مترجم شهرستاني، قم، دارالكتاب، 1413ق، ص112.

به عنوان مقدمه بايد گفت: مسائل اسلام به چهار دسته تقسيم مي‌شوند:
1. اصول دين، كه به منزلة پايه‌هاي اساسي دين به حساب مي‌آيند، مانند توحيد، رسالت و نبوت، عدل، امامت، معاد و....
2. فروع دين و احكام كه مربوط به رفتارهاي عملي، عبادي و غير عبادي انسان مي‌شود، مانند نماز، روزه، حج و... .
3. اخلاق، كه مربوط به خودسازي انسان و شيوة برخورد انسان با ديگران مي‌شود: مانند خوشرويي، سخاوت، عدالت، دستگيري ديگران و... .
4. آداب: كه مربوط به نحوه و شيوة كارهاي روزمرة زندگي انسان مي‌شود كه بخشي از آداب جزء احكام مستحبي و قسمتي جزء اخلاقيات و بخش اعظم آن به نام آداب اسلامي ياد مي شود.
آداب در كتابهاي مختلف از جمله بخشي از آن در رساله‌هاي علميه، بنام آداب غذا خوردن، مطرح شده است. از جمله كتابي كه در زمينه آداب نوشته شده، حلية المتقين مرحوم محمد باقر مجلسي مي­باشد. ايشان از علماي بزرگ شيعه، و صاحب كتاب بحار الانوار است.
كتاب مذكور داراي سيزده فصل است و هر بابي داراي فصول متعدد مي‌باشد، كه براي نمونه به برخي از آنها اشاره مي‌شود.
باب 1: در بيان آداب جامه و كفش پوشيدن؛
باب 2: دربارة آداب زينت زنان و مردان؛
باب 3: در آداب خوردن و آشاميدن؛
باب 4: در ميان فضيلت تزويج و آداب معاشرت با زنان و آداب تربيت فرزندان؛
باب 5: در آداب مسواك زدن و نظافت نمودن؛
باب 6: در بارة‌ آداب عطر زدن؛
باب 7: دربارة آداب حمام رفتن و آداب بعضي از اغسال؛
باب 8: دربارة ‌آداب خوابيدن، بيدار شدن...؛
باب 9: در آداب حجامت كردن و معالجة برخي از امراض؛
باب 10: در آداب معاشرت با مردم و حقوق اصناف؛
باب 11: در بيان آداب ورود به مجالس، مانند سلام كردن.... ؛
باب 12: در بيان آداب داخل شدن به منزل و بيرون رفتن از آن؛
باب 13: در آداب پياده روي و بازار رفتن و تجارت.
توجه داريد كه اكثر مسايل آن آدابي است كه در زندگي روزانه با آن‌ها سرو كار داريم، منتهي ما طبق آداب محلي و قومي و حداكثر كشوري رفتار مي‌كنيم كه مي‌توانيم آن آداب را طبق دستورات شرعي آن انجام دهيم. با اين كه مراعات آداب اسلام لازم و واجب نيست، ولي انجام آن اولاً پاداش اخروي و ثواب‌هاي فراواني دارد.
ثانياً، در همين دنيا به نفع بدن و زندگي او خواهد بود، مراعات آداب غذا خوردن و... بسيار براي بدن مفيد و ثمربخش است و همين طور آداب ديگر.
امّا اين كه تمام آن آداب قابل عمل نمودن است يا نه؟ بايدگفت هر چند با وضعيت فعلي جامعه، مقداري زحمت و مشكلات دارد؛ ولي اين گونه نيست كه قابل اجرا نباشد، اگر قابل عمل و اجرا نبود كه به عنوان دستورات اسلامي، جزء كامل‌ترين دين قرار نمي‌گيرند، اتفاقا آداب اسلامي نشانگر كامل بودن دين اسلام است كه براي تمام كارها و رفتارها قانون و دستور دارد، از لحد و گهواره و قبل از آن تا مردن و دفن شدن و بعد از آن قانون و دستور و آدابي دارد.
متاسفانه در جامعة امروزي، هر روز رسم و رسومات جديد و تازه كه جز رنج و زحمت و اسراف و تجملات را در پي ندارد، پيدا مي‌شود و مردم بي­دليل به آنها تن مي‌دهند . اما به آداب اسلامي، تن نمي‌دهند.
فرد و افرادي لازم دارد كه به عنوان پيشروان و الگوهاي جامعه قدم بردارند تا ديگران هم به دنبال آنها حرکت نمايند.
مسأله‌اي كه انسان را در اجراي آداب اسلامي اميدوار مي‌كند اين است كه فن پزشكي امروز برخي از اسرار و حكمت آداب اسلامي را كشف نموده كه به برخي از آنها اشاره مي‌شود.
1. در اسلام توصيه شده كه انسان با وضو بخوابد و قبل از خوابيدن به دستشويي برود. اين عمل باعث مي‌شود كه خواب گواراتر و رؤيا شيرين‌تر شود. و اعصاب آرامش يافته و قلب اضطراب پيدا نكرده و از سرماخوردگي و بدخوابي جلوگيري مي‌كند.[1] و يا دستور داده شده كه رو به قبله بخوابيم، اين امر باعث مي‌شود كه انسان به سمت قبله در جريان مغناطيسي زمين قرار گرفته. آهن بدن منظم شود،‌و در نتيجه هميشه سالم مانده و دچار عوارض قلبي نشود وگر نه آهن در جدار رگها رسوب كرده، در نتيجه آهن بدن كم شده باعث آسيب قلبي و كبدي مي‌شود.[2]
2. در اسلام توصيح شده ادرار را نگه نداريد، چون باعث درد مثانه، سوزش ادرار، ناراحتي مجاري و سنگ مثانه و... مي‌شود.[3] هم چنين دستور داده كه در آن حال سرپوشيده باشد چون موهاي سر داراي منفذ‌هاي ريزي است كه اگر پوشيده نباشد، بوهاي متعفن از اين سوراخها وارد مغز مي‌شود.[4]
3. در اسلام به پوشيدن لباس سفيد توصيه شده، امروزه فهميده‌اند كه ميكروب ها از رنگ سفيد گريزانند، و تهويه در رنگ سفيد انجام مي‌گيرد و نور را بهتر به بدن مي‌رساند.[5]
نكته‌اي كه در پايان بايد اضافه شود اين است كه اگر كسي در مورد صحت و صدور رواياتي كه پاداش فراوان را بر اعمال مستحبه و آداب وعده داده شك كندو عمل پزشكي هم به فوايد آن نرسيده باشد، چگونه مي‌تواند با خاطرآسوده به آن‌ها عمل كند؟ در پاسخ بايد گفت:‌روايات صحيحة فراواني تحت عنوان «روايات من بلغ»[6] وجود دارد و مضمون آنها اين است كه اگر روايتي به دست شما رسيد كه انسان را ترغيب و تشويق به كار خيري مي‌كند. در اين صورت اگر كسي به قصد نيل به رضايت و رضوان الهي به اين گونه روايات عمل كند، خداوند متعال اجر و پاداش او را عطا مي‌كند. اگر چه كشف خلاف شود، يعني بعداً معلوم شود كه چنين رواياتي در واقع از پيشوايان دين صادر نشده است.
نتيجة آن كه، عمل كردن به دستورات آداب اسلام الزامي نيست. بلكه باعث ثواب و پاداش اخروي و منافع دنيوي انسان مي‌شود و اجراي آن هم ممكن است، هر چند مقداري مشكلات و زحمت دارد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ چراهاي پزشكي، علي سالك.
2ـ بازار دانش، مرتضي لنگرودي.


[1] . ر.ك: سالك، علي، چراهاي پزشكي، قم، انتشارات استاد مطهري، چاپ اول، ص136.
[2] . همان، ص136.
[3] . همان، ص193.
[4] . همان، ص196.
[5] . همان، ص205.
[6] . حر عاملي، وسايل الشيعه، بيروت، دار الاحياء التراث العربي، ج1، ص50؛ و مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، ج2، ص256.

در اين نوشتار نکات ذيل به اختصار بيان مي شود:
1. معني روايت مورد سؤال؛
2. راه صحيح ترك عادت؛
3. حفظ روحيه مراقبه و اميد به اصلاح؛
4. ويژگي گناهي كه بدون ميل حقيقي از انسان سر مي زند.
مفهوم حديث مورد سوال اين است كه عنايت خداي تبارک و تعالي بسيار بيش از زحمتي است كه بنده مي كشد و چه بسا بنده متوجه آن عنايات نباشد همان طور كه از كثرت نعمت هاي الهي غافل است. به عنوان مثال وقتي در برابر مبلغي، مقداري نان تهيه كنيم؛ اگر كاملاً دقت شود كه براي رسيدن به آن چه زحمت هايي كشيده شده، محال است اسراف كنيم. روايت مورد اشاره به ما توجّه مي دهد که اين ترك گناه به قيمت ارزاني حاصل نشده است. بنابراين اگر دقت كني در امتحان بعد، ولو اين كه گناه صورت عادت به خود گرفته باشد، به راحتي تن به گناه نمي دهي. نه اين كه معنايش اين باشد كه ديگر راحت باش، امتحان سراغ تو نخواهد آمد. همانگونه كه دقت در رنج هايي كه براي نان كشيده شده، معنايش اين نيست كه نان سوخته را بخور، چون برايش زحمت كشيده شده و ضرر ندارد!
2. حال، راه ترك عادت چيست؟ توكل به خدا، دعا و توسل، اراده پولادين، ترك عمل ناپسند به هر قيمت و مبارزه نفس گير و بي امان تا لحظة آخر. در اين مسير يا انسان به هدف مي رسد و عادت بد ترك مي شود يا در برابر خداي تبارک و تعالي، عذر پيدا مي كند و احساس آرامش وجدان مي كند. معرفت به زشتي و ناپسندي نسبت به يك كار به حدي كه انسان رغبت به آن نكند در اين مبارزه و اراده نقش اساسي دارد. آيا كسي از سر معرفت اظهار علاقه به خوردن آب لجن مي كند؟! خير. چرا؟ چون معرفت به بدي آن كامل است. نكتة ديگر براي ترك عادت، عادت دادن خود به خوبي هاست كه «نيكوترين جبران، كار خوب جديد براي گناه كهنه است.»[1]
3. مؤمن، ولو در درجات بالاي ايمان، بايد همواره در خوف و رجاء باشد[2] و هميشه اهل مراقبه و محاسبه[3] باشد و وقتي يك بار گناهي را ترك كرد، نبايد خاطر او آسوده گردد بلكه مرتبه بعد بايد بيشتر حواس او باشد. گناه نكردن، ميدان مبارزه دائمي است. گاهي انسان زمين مي خورد و گاهي شيطان و نفس امّاره. و اين مبارزه تا دم مرگ ادامه دارد و تعطيل بردار نيست، ولي توجه كنيم عنايات خاص خدا،[4] كمك هاي ملائكه[5] و اولياء الهي،[6] ياري دوستان خوب،[7] وجدان سرزنشگر،[8] درون موعظه گر،[9] كتاب ها، پيام ها و واعظان گوناگون بيروني و از همه مهمتر رفتار در دار مكافات،[10] همه و همه در اين مبارزه بيم و اميد ياور انسان اند و دشمن شيطان. بنابراين انسان در اين مبارزه احساس تنهايي نكند.
4. چون سلاح انسان در اين ميدان اميد است. قرآن كريم و روايات دل را قوي مي دارند و روحيه مي بخشند. به همين خاطر براي برخي از گناهان تخفيف هايي در نظر گرفته شده است.
شخصي به امام صادق ـ عليه السّلام ـ عرض كرد: جانم به فدايت! به خدا از گذشته اي طولاني اهل گناهي بوده ام كه مي خواهم از آن دست بردارم ولي نمي توانم. آن حضرت ـ عليه السّلام ـ فرمود: اگر راستگو باشي همانا خدا تو را دوست دارد و اين كه تو را از حال گناه جابجا كند نمي خواهد مگر براي اينكه از او بترسي (به مقام و منزل خوف دست يابي).
در روايت ديگر محمد بن مسلم مي پرسد، شخص اين كار (گناه) را بارها انجام مي دهد گناه مي كند سپس توبه و استغفار مي كند حضرت باقر ـ عليه السّلام ـ در جواب فرمود: هر بار مؤمن استغفار و توبه را تكرار كرد خدا هم مغفرت را بر او تكرار مي كند و همانا خدا آمرزنده مهربان است. توبه را مي پذيرد و از بدي ها در مي گذرد پس بپرهيز كه مؤمنين را از رحمت خدا مأيوس كني.[11] مرحوم مجلسي مي فرمايد از اين روايت و آيات و روايات ديگر روشن مي شود كه توبه به راحتي پذيرفته مي شود.[12]
واضح است همان گونه در روايت قبل آمد كه «اگر راست بگويي» و در اين روايت فرمود: «مؤمن» اين تكرار گناه ناشي از غفلت و ... باشد نه از روي استهزاء و بي توجهي به لوازم توبه. حضرت باقر ـ عليه السّلام ـ مي فرمايد: كسي كه در حال بقاء بر گناه استغفار مي كند گويا استهزاء مي كند.[13]
خلاصه: بازگشت خدا و قدم بر داشتن او به سوي انسان معنايش اين است كه اين ترگ گناه نتيجه عنايات بسيار خداي منان قبل و بعد از توبة ماست و اين از مسئوليت ما در امتحان بعد نه تنها نمي كاهد بلكه مسئوليت را افزون مي كند. مهم اين است كه در اين ميدان مبارزه تا دم مرگ انسان با پشت گرمي به عنايات مستقيم و غيرمستقيم الهي، به ويژه در موارد شكست و آلوده شدن به گناه، اميدش را به آمرزش الهي و قبولي توبه مجدد، از دست ندهد و با روحيه بيشتر به مبارزه ادامه دهد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ چهل حديث، امام خميني.
2ـ جنود عقل و جهل، امام خميني.


[1] . كليني، محمد بن يعقوب، كافي، تهران، چاپ اسلاميه، ج2، ص454، اقتباس.
[2] . همان، ص71.
[3] . همان، ص453.
[4] . توبه/118.
[5] . كافي، ج2، ص267.
[6] . همان.
[7] . همان، ص169.
[8] . قيامت/2.
[9] . حراني، تحف العقول، قم، بصيرتي، ص340.
[10] . كافي، ج2، ص444، باب تعجيل كيفر گناه (در دنيا).
[11] . همان، ص434.
[12] . همان، پاورقي، به نقل از مرآة العقول تأليف علامه مجلسي.
[13] . همان، ص435.

انسان براي برقراري ارتباط صحيح و كامل با خداوند متعال، نيازمند به كساني است كه به عنوان وسيله، دست او را بگيرند و او را به خداوند متعال متصل بكنند. چرا كه اشتغال محض انسان به امور دنيوي و ضعف او مانع از دست يابي خالصانه او به منبع نور مي باشد.
اين وسائط و وسائل، نيز انسان هايي نوراني هستند كه مي توان با كمك آنها به منبع نور متصل شد. صلوات فرستادن، دستگيرة محكمي است كه مي توان به کمک آن در خود تحول ايجاد كرد. در اين قسمت چند حديث دربارة صلوات بيان مي شود:
الف: چگونگي صلوات:
عن ابي عبدالله ـ عليه‎ السلام ـ : قال: يا اسحاق بن فرّوخ من صلي علي محمد و آل محمد عشراً صلي الله عليه و ملائكته مائة مرة و من صلي علي محمد و آل محمد مائة مرَّة صلي الله عليه و ملائكته الفاً، اما تسمع قول الله عزوجلّ «هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَ مَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ كانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً»[1]
امام صادق ـ عليه‎ السلام ـ به اسحاق مي فرمايند: اي اسحاق هر كسي 10 مرتبه بر محمد و آل محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ صلوات بفرستد، خداوند متعال و ملائكه او، بر آن شخص، صد مرتبه درود و رحمت مي فرستند و هر كس بر محمد و آل محمد 100 مرتبه صلوات بفرستد، خداوند و ملائكه اش بر او هزار مرتبه صلوات مي فرستند (حضرت اشاره به آيه دارند كه) آيا قول خدا را نشنيده اي كه «او (خدا) آن كسي است كه او و ملائكه اش بر شما صلوات مي فرستند تا شما را از ظلمت ها به نور بكشانند و بر مؤمنين خدا رحيم مي باشد.»
ب: ثواب صلوات
عن الصادق او الباقر ـ عليهما السلام ـ قال: ما في الميزان شيءٌ اثقل من الصلاة علي محمد و آل محمد و انّ الرجل لتوضع اعماله في الميزان فتميل به فيخرج ـ صلي الله عليه و آله ـ الصلاة عليه فيضعما في ميزانه فيرجح به.[2]
از يكي از امامان صادق و يا باقر ـ عليهما السلام ـ نقل شده كه:
در قيامت از حيث قدر و منزلت و ارزش، سنگين تر و با ارزش تر از صلوات بر محمد و آل محمد نيست و اين كه اعمال يك شخصي در قيامت سنجيده مي شود (اعمال سبك بوده) به طرف خود شخص مايل مي شوند پس حضرت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ صلوات آن شخص را (كه صلوات فرستاده بوده) بر روي اعمال او در ميزان مي گذارد و به خاطر آن اعمال، اعمال او سنگين مي شوند.
ج: زمان صلوات: صلوات در هر زمان خوب بوده و باعث ارتباط با ائمه و بالطبع با خدا مي شود، خصوصاً هنگام دعا، شب هاي جمعه، ماه مبارك رمضان و... .
عن ابي عبدالله ـ عليه‎ السلام ـ قال: لايزال الدعاء محجوباً حتي يصلّي علي محمد و آل محمد.[3]
از امام صادق ـ عليه‎ السلام ـ نقل شده كه فرمودند: دعا همواره پوشيده بوده و به اجابت نمي رسد تا اين كه بر محمد و آل محمد صلوات فرستاده شود.
و: عدد صلوات.
عن ابي عبدالله ـ عليه‎ السلام ـ قال: من قال: يا ربّ صلّ علي محمد و آل محمد مائة مرّة قضيت له مائة حاجة ثلاثون للدّنيا و الباقي للآخرة.[4]
از امام صادق ـ عليه‎ السلام ـ نقل شده كه فرمودند: هر كس بگويد پروردگارا! بر محمد و آل محمد صلوات بفرست 100 مرتبه، صد حاجت او را برآورده مي كنم به طوري كه 30 حاجت دنيوي و بقيه حاجات اخروي.
آن چه در پايان قابل بيان است، اين است که: در صلوات سه اصل از اصول دين بيان مي شود که عبارتنداز: الف) توحيد، ب) نوبت و ج) امامت. و اين نکته است که ارزش صلوات را بالا مي برد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. اصول كافي، ثقة الاسلام كليني، (329 هـ ـ ق) دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1365، 8 مجلّد.
2. من لا يحضر الفقيه، شيخ صدوق، (381 هـ ـ ق)،‌ انتشارات جامعه مدرسين، قم، 1413، 4 مجلّد.
3. التهذيب، شيخ طوسي،‌(460 هـ ـ ق)، دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1365 ش، 10 مجلّد.
4. الاستبصار، همان، 4 مجلّد.
5. وسائل الشيعه،‌ شيخ حر عاملي، (1104 هـ . ق) موسسه ال البيت، قم، 1409ق، 29 مجلّد.
6. بحارالانوار، علامه مجلسي، (1110 هـ . ق)، مؤسسة الوفاء، بيروت، لبنان، 1404 ق، 110مجلّد.
7. مستدرك الوسائل، محدث نوري، (1320 هـ .ق) مؤسسه ال البيت، قم، 1408 ق. 18 مجلّد.
لازم به ذكر است،‌ معتبر بودن اين كتاب‎ها دليل بر آن نيست كه احاديث ضعيف نداشته باشند احاديث ضعيف و غير موثق نيز در آنها ديده مي‎شود.


[1] . محمد بن يعقوب كليني، اصول كافي، دارالكتب الاسلاميه، چاپ ششم، 1375، ج2، ص493 و 494، ح14، ذيل آيه 43 سوره احزاب.
[2] . همان، ص494، ح15.
[3] . همان، ص491، ح1.
[4] . همان، ص493، ح9.

قبل از هر چيز لازم است به چند نكته توجه شود:
اول: انصار مانند مهاجرين، در حمايت همه جانبه از پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ و نشر و پيشبرد اسلام،‌نقشي اساسي داشتند. خداي متعال در قرآن كريم، ضمن بيان نكته فوق، آنان را مورد ستايش خود قرار مي‌دهد و مي‌فرمايد: پيشگامان نخستين از مهاجرين و انصار و كساني كه به نيكي از آنها پيروي كردند،‌خداوند از آنان خشنود است و آنها نيز از او خشنود شدند و باغهايي از بهشت براي آنان فراهم ساخته، كه نهرها از زير درختانش جاري است، جاودانه در آن خوهند ماند، و اين است پيروزي بزرگ![1]
دوم: پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ در روز (28) ماه صفر سال يازدهم هجري قمري رحلت نمود،‌ و در هنگامي كه جنازة آن حضرت در خانه‌اش بود، علي ـ عليه السلام ـ مشغول وظايف شخصي خود در مورد تجهيز او بود (به دنبال غسل و كفن و نماز و دفن آن بدن نازنين بود) ‌و بنا به گفته «جوهري»: (نخستين كسي كه تاريخ سقيفه را نگارش نمود)‌ ابوبكر نيز در آنجا حضور داشته و طبيعتاً شور و هيجاني ميان مسلمانان برقرار بود.[2] اما برخي از بزرگان مهاجر و انصار بجاي آن كه در كنار بدن مطهر آخرين فرستاده خدا، حضرت محمد مصطفي ـ صلي الله عليه و آله ـ باشند، راهي سقيفه شدند، تا سرنوشت خلافت و جانشيني رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ را مشخص كنند!
سوم: «سقيفه بني ساعده» جايگاه و ايواني مسقّف در مدينه است كه مربوط به قبيله بني ساعده بوده و مردمان در مشاورتشان در آن گرد مي‌آمدند.[3]
اين جايگاه به لحاظ حادثه تصميم‌گيري در انتخاب جانشين پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ در تاريخ اسلام معروف است.
چهارم: بين مهاجرين و انصار، بر سر خلافت و جانشيني پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ مشاجره شد و هر يك از آن دو گروه مدعي شايستگي اين امر بودند و لذا سعي مي‌كردند با ذكر مناقب و فضيلت‌هاي خود، گروه خود را سزاوارتر از ديگري نشان دهند.[4]
در روز سقيفه، نخست سعد بن عباده براي حاضران سخنراني كرد و از طايفه انصار بسيار ستايش نمود و فضايل آنان را برشمرد و خدمات و فداكاري هاي آنان را نسبت به اسلام برشمرد و گفت: تنها انصار شايسته خلافت و جانشيني پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ است. آنگاه انصار از، سعد بن عباده خواستند تا به عنوان خليفه رسول خدا،‌ با او بيعت كنند.
سپس ميان آنها پرسشي مطرح شد، كه: «اگر مهاجرين گفتند ما مهاجر و ياران نخستين و عشيره و اولياي پيامبريم، پس چرا شما انصار با ما در مسأله جانشيني پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ نزاع مي‌كنيد چه خواهيد گفت؟
انصار گفتند: در اين وقت خواهيم گفت: «اميري از ما انصار و اميري از شما مهاجرين، انتخاب شود و ما به غير از اين هرگز رضايت نمي‌دهيم، زيرا در پناه دادن پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ و مسلمانان و پيروزي اسلام همان عمل را كرديم كه مهاجرين.»[5]
در اين اثنا، ابوبكر و عمر و ابوعبيده جراح آمدند و مردم را از توجه به سعد بن عباده بازداشتند و از حاضرين براي ابوبكر بيعت گرفتند،
در آن جلسه، عمر در پاسخ انصار گفت:‌ دو شمشير در يك غلاف جاي نمي‌گيرد، و مردم عرب از شما اطاعت نمي‌كنند.
در آن محل، هر يك از آن دو گروه (مهاجر و انصار) فضايل وخوبي‌ها و سابقه خود را برشمردند و در نتيجه، مهاجرين بر انصار پيروز شدند، (از اين رو) به درخواست عمر با ابوبكر بيعت كردند....[6]
استدلال قريش در حقانيت خود در جانشيني پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ اين بود كه: آنها شاخه‌اي از درختي هستند كه پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ نيز شاخه ديگر از آن درخت است.[7]
يكي از به اصطلاح برگ هاي برنده‌اي كه مهاجران و طرفداران ابوبكر مورد استفاده قرار دادند، اين بود كه پيغمبر ـ صلي الله عليه و آله ـ از قريش است و ما از طايفه پيغمبريم.
ابن ابي الحديد در ذيل شرح خطبه (65) مي‌گويد: عمر به انصار گفت: عرب هرگز به امارت و حكومت شما راضي نمي‌شود، زيرا پيغمبر از قبيلة شما نيست، ولي عرب قطعاً از اينكه مردي از فاميل پيغمبر ـ صلي الله عليه و آله ـ حكومت كند، امتناع نخواهد كرد، كيست كه بتواند با ما در مورد حكومت و ميراث محمدي معارضه كند و حال آن كه ما نزديكان و خويشاوندان او هستيم؟[8]
علي ـ عليه السلام ـ و جريان سقيفه
پس از پايان اين جريان، علي ـ عليه السلام ـ از افرادي كه در آن مجمع (سقيفه نبي ساعده) ‌حضور داشتند، استدلال هاي طرفين را پرسيد و استدلال‌هاي هر دو طرف را مورد انتقاد قرار داد و رد نمود، سخنان آن حضرت همان است كه سيدرضي آن را در خطبه (66) آورده است:
علي ـ عليه السلام ـ پرسيد: انصار چه گفتند؟ پاسخ دادند: حكمفرايي از ما و زمامداري از شما باشد علي ـ عليه السلام ـ فرمود: چرا بر رد نظريه آنها به سفارش‌هاي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ دربارة‌ آنها استدلال نكرديد؟ كه فرمود: «با نيكان انصار، نيكي كنيد و از بدان آنان درگذريد» پرسيدند، اين سخن چگونه، دليل مي‌شود ( بر عدم شايستگي آنان براي خلافت)؟
فرمود: اگر بنا بود كه حكومت از آنِ آنان باشد سفارش پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ دربارة آنان معنا نداشت، (اينكه به ديگران دربارة آنان سفارش شده است، دليل است كه حكومت، با غير آنان است).
آن وقت فرمود: قريش چه مي‌گفتند؟ پاسخ دادند: استدلال قريش اين بود كه آنها شاخه‌اي از درختي هستند كه پيغمبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ نيز شاخه ديگر از آن درخت است. حضرت فرمود: با انتساب خود به شجرة وجود پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ براي صلاحيت خود استدلال كردند، اما ميوه‌ آن را ضايع ساختند، يعني اگر آنها به منزلة شاخه‌اي از آن شجره هستند، اهل بيت پيغمبر ـ صلي الله عليه و آله ـ ميوة آن شاخه‌اند.[9]
و شبيه اين مضمون، از ابن عباس به ابوبكر آمده است كه مي‌گويد: «و اما اينكه مي‌گويي ما درخت پيامبريم، شما همسايگان آن درختيد، ما شاخه‌هاي آن مي‌باشيم، غايت و هدف از درخت ميوه آن است. مي‌توان گفت: اميرالمؤمنين، علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ هم ميوه درخت مكتب اسلام بود و هم ميوه ممتاز قبيله بزرگ قريش هيچ كس در شايستگي اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ در اينكه از عالي‌ترين محصول مكتب اسلام بود نمي‌تواند ترديدي داشته باشد.»[10]
خلافت ديدگاه شيعه:
به نظر شيعه، خلافت و جانشيني پيامبر خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ همچون نبوت، امريست الهي، لذا انتخاب و انتصاب و معرفي خليفه، تنها از سوي خداوند صورت مي‌گيرد، و به وسيله رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ به مردم ابلاغ مي‌شود.
از ديدگاه شيعه، مقام تشريع و دريافت و ابلاغ وحي از آن پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ است و وظيفه خليفه مسلمين جانشين رسول خدا، تبيين و اجراي دستورات الهي، مي‌باشد.
شيعيان اعتقاد دارند كه پس از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ جانشين بحق آن حضرت دوازده نفرند كه همه از قريش و از جانب خداوند منصوص و منصوب مي‌باشند، اول آنها اميرالمؤمنين علي ـ عليه السلام ـ و آخر آنها حضرت مهدي(عج) است، و مقام خلافت آنان، ثابت و محفوظ است، هر چند مردمان با آنها بيعت نكنند، چنان كه در مورد انبياي الهي نيز بدين گونه است.[11]
نتيجه آن که:
از سخن علي ـ عليه السلام ـ استفاده مي‌شود كه: با سفارش پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ درباره انصار، دلالت دارد به اينكه آنان جانشين آن حضرت نيستند، زيرا عرفاً وقتي گفته مي‌شود، در حق كسي وصيت كرد، لازمة آن اين است كه از شأن و جايگاه پايين‌تري برخوردار است. و لذا به رئيس دربارة مرؤوس سفارش و وصيت مي‌كنند نه برعكس.[12]
احتجاج مهاجرين در برابر انصار، به قرابت و خويشاوندي آنان با پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ بود، و علي ـ عليه السلام ـ نيز همان احتجاج را نسبت به مهاجرين با منطقي روشن بيان نمود، زيرا اگر قرابت و خويشاوندي با پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ عامل شايستگي در امامت و زمامداري باشد، قرابت و خويشاوندي علي ـ عليه السلام ـ بسيار نزدكتر بوده و او مانند ميوه‌اي كه محصول درخت پيامبر است، هم از جهت معني و هم از بعد طبيعي شايسته‌تر از هر كسي به مدعاي آنان (امامت و خلافت) بود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ شرح نهج‌البلاغه، ميرزا آقا، ج 4، ص 82.
2ـ سيري در نهج‌البلاغه، مطهري، ص 152.
3ـ تفسير نهج‌البلاغه، محمدتقي جعفري، ج 11، ص 10.


[1] . توبه/100.
[2] . جعفري، محمد تقي، ترجمه و تفسير نهج‌البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ هفتم، 1376، ج11، خطبه 67، ص 109.
[3] . حسيني، سيد مصطفي، معارف و معاريف، ج6، ص279.
[4] . هاشمي خويي، سيد حبيب‌ الله، منهاج البرائة في شرح نهج‌البلاغه، تهران، مكتبة الاسلاميه، الطبعة الرابعة، 1405 قمري، ج5، خطبه 66، ص82.
[5] . جعفري، محمد تقي، همان، ج11، خطبه 67، ص104.
[6] . قزويني، ملا صالح، شرح نهج‌البلاغه، تصحيح سيد ابراهيم ميانجي، تهران، چاپ اسلاميه، 1380 قمري، ج1، خطبه66، ص 215.
[7] . مطهري، مرتضي، سيري در نهج‌البلاغه، تهران، صدرا، چاپ دوم، 1354، ص152.
[8] . همان.‌
[9]. همان، ص154.
[10]. جعفري، محمدتقي، همان، ج11. ص1.
[11]. حسيني، سيد مصطفي، همان، ج 5، ص166.
[12]. مدرس وحيد، احمد (ميرزا آقا)، شرح نهج‌البلاغه، ج4. ص82، خطبه 66.

دربارة زيبا نمودن و زيبا سازي مسجد شش صورت مي‌توان تصور كرد: 1ـ زينت در و ديوار مسجد به امور زينتي، غير از طلا و نقره[1] مثل كاشي كاري و.. 2ـ پاكي از آلودگي، گردخاك، ناپاكي. 3ـ آباداني مسجد و تعمير آن. 4ـ زيبا بودن طرح نقشه مسجد و با صفا بودن كيفيت ترسيم آن و سبزي كاري، چمن كاري و گل کاري. 5ـ تميز بودن كساني كه وارد مسجد مي‌شوند از نظر لباس و عطر و...[2]. 6ـ ايجاد جاذبه در مسجد همانند مؤذن خوش صدا، امام خوش خلق و زيبا و...
به عنوان نمونه،‌ در تاريخ زندگي امام حسن مجتبي ـ عليه السّلام ـ آمده: هنگامي كه به نماز برمي‌خواست، بهترين لباس خود را مي‌پوشيد. سئوال كردند: چرا بهترين لباس خود را مي‌پوشيد؟ فرمود: «ان الله جميل و يحب الجمال» خداوند زيبا است و زيبايي را دوست مي‌دارد و به همين جهت من لباس زيبا براي راز و نياز با خدايم مي‌پوشم و هم او دستور داده است كه زينت خود را به هنگام رفتن به مسجد بر‌گيرد»[3]
اسلام عزيز بر زيبايي مسجد، و نظافت آن از طرق مختلفي تأكيد و سفارش نموده است.
اما درباره اين که: «اثرگذاري آن در روحية معنوي چگونه است؟» در قسمت اول بحث روشن شد كه همة آن سفارشات براي اين است كه زمينة معنوي بيشتري فراهم شود، و اسلام به اين مقدار اكتفا نكرده است بلكه دستورات زيادي داده است كه محيط معنوي مسجد زيباتر شود. 1ـ از غيبت نهي[4] و دستور داده كه سخنان لغو و بي‌فايده را كنار نهند[5] و از گفت و گوهايي كه بوي دنياپرستي و دنياخواهي مي‌دهد، پرهيز شود.[6] خداوند به پيامبر اعظم فرمود: «مبادا بنده در حالي كه ستمي بر يكي از بندگانم برعهدة آنهاست به خانه‌اي از خانه‌هايم وارد شوند، من چنين شخصي را حتي در حالي كه نماز مي‌گذارد لعن مي‌كنم مگر آن‌كه آن ظلم را جبران كند»[7] 2ـ قرآن مسجد را جايگاه ذكر و ياد خداوند و به زبان آوردن اسماي حسناي او مي‌داند[8]، لذا نمازگذار بايد با طهارت وارد مسجد شود و در هنگام ورود دعا بخواند و بعد از داخل شدن دو ركعت نماز تحيت گذارد، و عبادت و پرستش خالصانه داشته باشد،[9] چرا كه مسجد محل زيارت خداوند است چنان‌كه خود فرمود: «طوبي بعبد توضأ في بيتة ثم زارني في بيتي»[10] خوشا به حال بنده‌اي كه در خانه خويش وضو بگيرد آن‌گاه مرا در خانه‌ام زيارت كند و سرانجام نور اين معنويات است كه از مساجد به سوي آسمان‌ها مي‌تابد و ملائكه‌ها را به خود جلب مي‌كند[11] خلاصة كلام، زيبايي و نظافت و خلوص نيت است كه زمينه را براي عبادت پرحضور و خالصانه فراهم مي‌نمايد، تا مؤمنان در آن‌جا با پرداختن به نماز و ذكر و دعا زنگار غفلت را از دل و جان بشويند و با خداوند تبارک و تعالي به معناي واقعي كلمه‌اش بگيرند، نكته پاياني اين كه: زيبايي ظاهر مسجد باعث مي‌شود انسان بيشتر در آن بماند و استفادة معنوي بيشتري نمايد و هنگام بيرون رفتن از مسجد عجله نكند، و خود ماندن و عجله نكردن در نماز، زمينة حضور قلب بيشتري را براي انسان فراهم مي‌كند و آن مواجي را که در روايات براي مؤمن در نماز بيان کرده اند، براي او حاصل شود لذا زيبايي ظاهري مسجد نقش بسيار مهمي در بهره برداري معنوي از مساجد دارد و روح نشاط ظاهري و باطني را در نمازگزار تقويت مي کند.
زيبايي ظاهري و معنوي مسجد كاملاً مطلوب اسلام و روايات است و با دستورات فراوان، زمينة بيشتر اين زيبايي را فراهم نموده است و اثر مسجد زيبا و نظيف بر روحية معنوي انسان بسيار مؤثر است در اين خصوص اسلام دستوراتي داده است كه اثر معنوي بيشتري در نمازگزاران، ايجاد شود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ احكام مسجد، ابوالقاسم رزاقي (حزب جمهوري اسلامي)
2ـ مسجد نمونه، رحيم نوبهار، قسمت الف، ب، ج، بلكه تمام كتاب.
3ـ سيماي مسجد، دوجلد، رحيم نوبهار.
4ـ تفسير نمونه، آيت الله مكارم شيرازي و همكاران، ج6، ص 147-153.


[1] . حر عاملي، وسائل الشيعه، بيروت، داراحيا التراث العربي، ج3، ص 493.
[2] . همان، ص503.
[3] . وسائل الشيعه، همان، ج3، ص340.
[4] . همان، ج3، ص 85.
[5] . همان، ص 86.
[6] . همان، ص 493.
[7] . نوري، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل، مشهد، مؤسسه آل البيت، چاپ اول، 1408 هـ ، ج3، ص 446، روايت 18.
[8] . حج/40.
[9] . جن/18.
[10] . وسائل الشيعه، همان، ج1، ص 268.
[11] . همان.

درباره احاديث دو مرحلة اساسي وجود دارد:
1ـ اثبات اين كه، اين سخن از معصوم ـ عليه السّلام ـ است؛
2ـ مفهوم و محتواي سخن معصوم ـ عليه السّلام ـ، مقايسه و جمع بندي آن.
البته اهميت مرحلة دوم، بالاتر از مرحلة اول است، به ويژه كه گاهي خود محتوا مشخص مي‌كند كه سخن براي چه شخصيتي است، و بر فرض كه اثبات هم شود كه سخن از معصوم ـ عليه السّلام ـ است آيا حديث متشابه است يا محكم؟ آيا ظهور دارد؟ آيا ارادة جدي از اين سخن فرموده است؟ آيا براي تقيه و... اين سخن را فرموده است؟ مخاطب حضرت يك شنونده ساده است يا دانشمندي است، آيا اين سخن قيدي است؟ آيا اين سخن بخشي از سلسله مطالب حضرت در چند جلسه است؟ و...
خلاصه؛ حديث، يك جمله از يك گوينده معمولي نيست كه اگر ذهن ما با اطلاعات فوق العاده هم انباشته شده باشد بتواند سريع نتيجه‌گيري نمايد.
امّا اين كه، آيا احاديث مخالف قرآن داريم يا نه و اگر داريم، با آنها چه كنيم؟
ابتدا معني مخالفت بايد روشن شود، چه بسا منظور از مخالفت امري باشد كه در خود آيات قرآن هم ديده مي‌شود و مفسرين كارشان در تفسير اين جمع‌بنديهاست.
مخالفت به تعبير منطقي دو نوع است:
تباين، و عموم و خصوص من وجه (كه به تباين باز مي‌گردد).
در تباين هيچ مفهوم مشتركي بين دو امر نيست و در عموم و خصوص من وجه مفهوم مشترك وجود دارد. با مثالي از قرآن مساله را توضيح مي‌دهم: «إنّ الله لايغفر أن يشرك به»؛ خدا شرك را نمي‌آمرزد».
حال اگر حديثي بيايد خدا شرك را مي‌آمرزد، اين مخالفت تبايني با قرآن دارد و اين حديث صحيح نيست و اگر در حديثي به فرض بيايد اولاد پيامبر را خدا مي‌آمرزد. اگر بخشي از اين عام را در حكم آن عام داخل كنيم (غير سيد مشرك) آمرزش او برخلاف قرآن است، ولي حديث نسبت به بخشي ديگر مخالفت با قرآن ندارد (سيد غير مشرك را خدا مي‌آمرزد)، بخش سوم هم (سيد مشرك) به حجيت دليل بسته است. اگر ظهور و حجيت دليل تمام باشد آيه را تخصيص مي‌زند و اين قاعدة تفسيري و فقهي است. آيه سنت قطعي عام را تخصيص مي‌زند و بالعكس.
امّا مخالفت‌هاي ديگر، در ظاهر و ابتدا مخالفت به حساب مي‌آيد، مثل عام و خاص، ناسخ و منسوخ، و محكم و متشابه، و در حقيقت تفسير و تبيين است و از اين نوع مخالفت‌ها در خود آيات قرآن نسبت به يكديگر فراوان مشاهده مي‌شود و لذا دربارة آن فرموده‌اند: القرآن يفسّر بعضه بعضاً؛[1] قرآن بخشي از آن بخش ديگر را تفسير مي‌كند. و مي‌توان سه قضيه ديگر را هم به اين قضيه اضافه كرد:
بخشي از قرآن بخشي از روايات را تفسير مي­کند؛ بخشي از روايايت بخشي از قرآن را تفسير مي­کند و روايات خود، بخشي بخش ديگر را تفسير مي­کنند.
يفسّر بعض القرآن بعض الروايات؛ و يفسر بعض الروايات بعض القرآن؛ و الروايات يفسر بعضها بعضاً.
امّا وصول به اين درجه آشنايي گسترده با قرآن و روايات مي‌خواهد و در اين فرض مي‌تواند گوينده‌اي بين خود و خداي تعالي حجت داشته باشد و مخالفت‌ها را از هم تفكيك كند.
حال اگر حديث مخالف داشتيم چه كنيم؟
ابتدا بايد نوع مخالفت را مشخص كرد (ظاهري و ابتدايي است يا قطعي است متباين است يا عام و خاص است). بعد بايد در خود قرآن جستجو نمود كه جمع بندي آيه با آيات ديگر چگونه است، بعد سند اثبات شود. بعد، بايد مفهوم و محتواي روايت را بررسي كرد و در آخر نتيجه‌گيري كرد.
و با توجه به مسير طولاني و نيازمند توانايي و اطلاعات فراوان براي اين نتيجه‌گيري، در روايات اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ به شدت نسبت به موضع گيري سريع در برابر يك روايت هشدار داده شده است.[2] اين مسئله در مورد آيات قرآن با تقسيم آيات به محكمات و متشابهات و تكريم «راسخون در علم» به جهت روحية تسليم و توبيخ كژ انديشان به جهت فتنه گري و تأويل گري آمده است.[3] (روشن است كه منظور اين نيست كه روايتي مخالف قرآن نداريم، بلكه بدون دليل و بدون جستجو از ادعاي مخالفت با قرآن نهي شده است.)
نكته آخر اين كه، در سؤال از تأويل سؤال كرده‌ايد دو مطلب بايد توجه شود:
1ـ تأويل و معين كردن مصداق، فقط شأن معصومين ـ عليهم السّلام ـ است، وظيفة مكلفين يافتن دليل و حجت داشتن است نه تطبيق آيه و روايت بر فرد و موردي خاص[4] (معناي تأويل).
2ـ اگر هم منظور از تأويل همان توجيه باشد (كه مسامحه تعبيري است) به همان اندازه كه ادعاي مخالفت روايت با قرآن بدون دليل مورد توبيخ وارد شده به همان اندازه هم توجيه بدون دليل زشت است. بهترين راه تبعيت از علم و اظهار نظر نكردن در مازاد است.
نتيجه: ابتدا نوع مخالفت را روشن بايد كرد، سپس با آيات و روايات ديگر جمع بندي نمود. ردّ روايت بدون تلاش علمي و احتياط ممنوع است. براي مطالعة بيشتر به مقدمه تفسير الميزان و كتابهايي مانند «علم حديث» تأليف «زين العابدين قرباني» به ويژه صفحات 78 ـ 85 چاپ قم، انصاريان، 1376، مراجعه شود.


[1] . طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، مقدمه.
[2] . حر عاملي وسايل الشيعه، تهران، اسلاميه، 1397ق، ج18، ص9، باب عدم جواز القضاء و الافتاء بغير علم.
[3] . آل عمران/7.
[4] . براي تحقيق بيشتر دربارة معني تأويل و محدودة آن به تفاسير آية 7 سورة آل عمران مراجعه شود.

سنت به معناي سخن، فعل و تقرير معصوم، دومين منبع براي شناخت دين است. همان گونه كه قرآن نخستين مرجع و مأخذ نزد مسلمانان مي‌باشد؛ سنت و اخبار نيز بيان حقايق قرآني را بر عهده دارد، چنان كه تفصيل احكام شرعي و فروع فقهي و عملي را نيز از آن بايد گرفت.
پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ ، مسلمين را به فراگيري و حفظ حديث تشويق و ترغيب مي‌كردند، پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: «هركس از امت من، چهل حديث در باب نيازهاي ديني خود حفظ كند، خداوند در روز قيامت او را عالمي فقيه گرداند و از عذاب وي چشم پوشد»[1].
و امام باقر ـ عليه السّلام ـ فرمود: «اي جابر! به خدا سوگند، حديثي كه از فردي صادق، در زمينة حلال و حرام به دست آوري از آن چه خورشيد بر آن مي‌تابد با ارزش‌تر است».[2]
مسلمانان نيز اهتمامي ويژه­اي به روايت و حديث داشتند؛ شيخ بهايي، مي‌گويد: «اساتيد ما مي‌گفتند كه: صاحبان اصول ( و كتب) وقتي روايتي را از امامان مي‌شنيدند به سرعت آن را ثبت مي‌كردند، تا گذشت زمان آن را به فراموشي نسپارد»[3] با تشويق پيشوايان دين جهت حفظ احاديث و اهتمام مسلمانان، جهت فراگيري سخنان ائمه معصوم محفوظ مانده و سپس تدوين شد، و در هر دوره و عصري از زمان، كاري تازه و نو در باب آن انجام شد.
گذشت زمان، و فاصله گرفتن از عصر وحي و حضور برخي عوامل ديگر (مدليّس و جاعلين) سبب شد تا در كنار حديث، دانشي به نام «علم حديث» پديد آيد، و با پيشرفت زمان، علم حديث نيز گسترده شد تا آن جا كه خود دانش مستقلي گشت، و بر اين اساس «علوم حديث» به جاي علم حديث رواج يافت.
و علوم حديث را مي‌توان به چهار علم تقسيم نمود:
1ـ علم تاريخ حديث و شناخت متون حديثي؛
2ـ علم مصطلحات؛
3ـ علم ارزيابي اسناد رجال حديث؛
4ـ علم درايه و فقه الحديث.[4]
اين چهار دانش در برگيرنده تمامي عناوين علم حديث مي‌باشد، و مرتبه تعليمي مباحث نيز در آن منظور گشته است؛ نخست از تاريخ و تطورات حديث سخن مي‌رود؛ پس از آن، به اصطلاحات ـ كه بسان راهنماي برخورد با متون گذشته است ـ ، پرداخته مي‌شود. پس از دستيابي به اطلاعات كلي نسبت به حديث و كتب آن، نوبت به دانش بعدي فرا مي‌رسد؛ كه علم ارزيابي اسناد رجال حديث است، و در مرحلة آخر «درايه» و «فقه الحديث» است كه ما را با چگونگي فهم و تفسير نصوص روايي آشنا مي‌سازد.[5]
در فقه الحديث، روايت، از لحاظ ساختار دروني و معنوي بررسي مي‌شود كه روايت در حال تقيّه صادر نشده باشد، و همچنين روايت مورد نسخ قرار نگرفته باشد؛ چون در بين روايات هم ناسخ داريم، و هم منسوخ و نسخ شده، هم حكم عام و فراگير داريم و هم خاص و تقييد كنندة عام، هم محكم (و حكم استوار و براي همه روشن) داريم و هم متشابه (و داراي چند معني) كه معناي واقعي آن روشن نباشد، و نياز به تأويل و تفسير داشته باشد.
همچنان كه در قرآن گاهي نياز به تأويل داريم، در روايات هم گاهي نياز به تأويل است، قبل از اثبات ادعاي فوق، لازم است معناي تأويل را بيان كنيم: تأويل در اصل لغت[6] به معناي «بازگشت دادن چيزي» است؛ بنابراين، هر كار و يا سخني را كه به هدف نهايي برسانيم تأويل ناميده مي‌شود و تأويل در قرآن و روايات اين است: در درون برخي آيات و روايات اسرار و معاني عميقي نهفته است كه هدف نهايي آن را تشكيل مي‌دهد، كه بايد توسط اهلش بيان شود.[7]
امّا اين كه روايات نياز به تقييد، و تخصيص و تأويل دارد، از خود احاديث استفاده مي‌شود كه به برخي از آن‌ها اشاره مي‌كنيم:
علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: «احاديثي كه در دسترس مردم قرار دارد هم حق است و هم باطل هم راست و هم دروغ، هم ناسخ دارد و هم منسوخ، هم عام و هم خاص، هم محكم و هم متشابه و هم احاديثي كه به درستي ضبط گرديده و هم احاديثي كه با ظن و گمان روايت شده است.
در عصر و زمان پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ آن قدر دروغ به آن حضرت نسبت داده شد كه حضرت جهت ناچاران ايستاد و خطابه ايراد كرد و فرمود: «هر كسي از روي عمد به من دروغ نسبت دهد جايگاه او پر از آتش است».
افرادي كه حديث نقل مي‌كنند چهار دسته‌اند كه پنجمي ندارد:
1ـ منافقان نفوذي: نخست منافقي كه تظاهر به ايمان مي‌كند و نقاب اسلام بر چهره دارد، نه از گناه مي‌ترسد و نه از آن دوري مي‌جويد، و از روي عمد دروغي را به پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نسبت مي‌دهد... .
2ـ اشتباه كاران: دوم كسي كه از پيامبر، (يا امام) خبري را شنيده ولي سخن آن حضرت را درست حفظ نكرده‌اند، و با وهم چيزي را گرفته ، امّا از روي عمد دروغ نمي‌گويد... اگر مسلمانان بدانند... از او نمي‌پذيرند... .
3ـ ناآگاهان: و سومي شخصي كه شنيده پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به چيزي امر فرموده (امّا) سپس از آن نهي كرد و او نمي‌داند، يا شنيده كه چيزي را نهي كرد سپس به آن امر فرموده و او آگاهي ندارد؛ پس نسخ شده را، حفظ كرده ولي ناسخ را نمي‌داند. اگر بداند كه حديث او منسوخ است تركش مي‌كند و اگر مسلمانان نيز مي‌دانستند روايت او نسخ شده، آن را ترك مي‌كردند.
4. حافظان راست گفتار: دسته چهارم، آن كه نه به خدا دروغ مي‌بندد و نه به پيامبرش دروغ نسبت مي‌دهد دروغ را... دشمن دارد پس او ناسخ را دانسته و به آن عمل كرده‌ و منسوخ را فهميده و از آن دوري جسته، خاص وعام «و المحكم و المتشابه...» محكم و متشابه را شناخته، هر كدام را در جاي خويش قرار داده است، گاهي سخني از رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ داراي دو معنا بود؛ «الكلام له و جهان» لذا سخني عام و سخني خاص، كسي آن را مي‌شنيد كه مقصود خدا و پيامبرش را از آن كلام نمي‌فهميد؛ پس به معناي دلخواه خود تفسير و ـ بدون آن كه معناي واقعي آن را بداند كه آن سخن براي چه هدفي صادر شده و چرا چنين گفته شده حفظ ـ نقل مي­كرد.
همه ياران پيامبران ـ عليهم السّلام ـ چنان نبودند كه از او چيزي بپرسند و معناي واقعي آن را درخواست كنند... امّا من هر چه از خاطرم مي‌گذاشت مي‌پرسيدم...»[8]
در روايت فوق در سه مورد از كلمه «متشابه» و «له وجهان» اسم به ميان آمده كه نشان دهندة آن است كه در بين احاديث روايات متشابه كه نياز به تأويل دارد، يافت مي‌شود.
به عنوان نمونه، به يك مورد عيني اشاره مي‌شود: سعد اسكاف روايت نموده كه از امام باقر ـ عليه السّلام ـ سوال شد كه گيسوبندي كه زنها بر سرشان مي‌گذارند تا موها متفرق و پراكنده نگردد و به هم وصل شود چه حكمي دارد؟ حضرت(ع) فرمود: اشكالي بر زن به آنچه كه براي شوهرش زينت و آرايش مي‌كند نيست. عرض كرد: از پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ به ما رسيده كه (واصله) موبند و موبسته شده (مستوصله) را لعن كرده، حضرت فرمود: مقصود اين معنا نيست، بلكه (تأويل و معناي واقعي روايت اين است كه) پيامبر «واصله» زني كه در جواني بي‌عفت و زناكار باشد و در پيري «مستوصله» واسطه رساندن زن‌ها به مردها (از طريق حرام) باشد، لعنت فرموده است».[9]
در روايت فوق امام باقر ـ عليه السّلام ـ روايت رسيده از پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ را كه معناي ظاهري دارد تأويل نموده است.
از آنچه گفتيم به خوبي به دست آمد كه بهره‌برداري از حديث كاملاً يك امر تخصصي و فني است و براي استنباط حكمي از روايتي، اجتهاد لازم است تا بتواند خاص و عام را ناسخ و منسوخ را، و محكم و متشابه را و تأويلات متشابه را از هم تشخيص دهد.
و در مواردي لازم است روايت را بر قرآن عرضه كند «اعرضه علي كتاب الله»[10] و يا بر سنت پيامبر عرضه شود اگر مخالف قرآن و سنت متواتر و يا عقل فطري بود از عمل كردن به آن روايت پرهيز شود.[11] نتيجه اين شد كه بلي در حديث هم مواردي نياز به تأويل مي‌باشد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ مهدي مهريزي، آشنايي با متون حديث و نهج البلاغه، مقدمه، ص 1 ـ 14.
2. مجله علوم حديث شماره 16، سال پنجم، شماره دوم 1379، مقاله نقد محتوايي حديث.
3. علم الحديث، كاظم مدير نشانه‌چي.
4. سير حديث در اسلام، سيد احمد ميرخاني.


[1] . مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج2، ص153، ح3؛ و خصال، ج2، ص541، ح15.
[2] . همان، ج2، ص15 و 146.
[3] . تهراني، آقا بزرگ، الذريعة الي تصانيف اليشعه، تهران، المكتبة الاسلاميه، ج2، ص128.
[4] . عجاح الخطب، محمد، علوم (حديث)، بيروت، مؤسسه الرسالة، چاپ سوم، 1407ق، ص107.
[5] . ر.ك: مجله علوم، بحث انواع علوم حديث، ص61ـ75، ح3؛ و ر.ك: مهريزي، مهدي، آشنايي با متون حديث و نهج البلاغه، قم، مركز جهاني علوم اسلامي، ص12ـ13.
[6] . ر.ك: راغب اصفهاني، المفردات، دفتر نشر الكتاب، چاپ دوم، 1404ق، ص31.
[7] . مكارم شيرازي، ناصر و همكاران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ بيست و سوم، 1370، ج2، ص325.
[8] . شرح نهج البلاغه، محمد دشتي، خ210، ص432ـ434.
[9] . حر عاملي، وسائل الشيعه، داراحياء التراث العربي (20 جلدي)، ج12، ص94، باب 19، روايت 3، ما يكتسب به.
[10] . مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج2، ص225 و ج50، ص80.
[11] . مجله علوم حديث، شماره 16، سال پنجم، شماره دوم، تابستان 1379، ص35.

در پاسخ به سوال فوق چند نكته ضروري مي­باشد:
الف) براي تشخيص احاديث معتبر از احاديث جعلي و غير معتبر ملاك ها و معيارهايي وجود دارد.
1ـ آشنايي با علم «دراية»: توضيح آن كه پيشوايان، معصوم ـ عليهم السلام ـ مسلمانان را به فراگيري و فهم حديث و مذاكره و نشر آن، بسيار ترغيب كرده اند، و همين امر سبب پديد آمدن جوامع روايي و حديثي شد و عمده ترين اين جوامع حديثي ـ كه به كتب اربعه ـ معروفند عبارتند از:
اصول و فروع و روضه كافي، از شيخ محمد بن يعقوب كليني(ره)؛ «من لايحضره الفقيه»؛ از شيخ صدوق (ره)؛ «تهذيب الاحكام و استبصار» از شيخ طوسي (ره).
احاديثي كه در كتب اربعه آمده به صورت مواد خامي است كه به جهت استفاده درست و استنباط و استخراج احكام و معارف اسلامي از محتواي آن ها چند علم جنبي مورد احتياج است كه به آن ها علوم حديث مي گويند: كه از اساسي ترين آنها، «علم درايه» و «رجال» است.
درايه در لغت؛ به معرفت و دانستن است.[1] راغب اصفهاني مي گويد: درايه معرفتي است كه با نوعي از تدبير به دست آيد.[2]
درايه در اصطلاح، علمي است كه از سند حديث و متن آن و چگونگي فرا گرفتن و آداب نقل حديث گفتگو مي كند.[3]
موضوع علم درايه عبارت است از: سند و متن حديث، فايده و غرض از اين علم، معرفت و شناسايي احاديث مقبول و مردود است.
بنابراين، علم درايه در يك نگاه كلي اين است كه؛ در اين علم از اقسام حديث و كيفيت تحمل و نقل حديث و چگونگي ثبوت عدالت، ضبط راويان حديث و الفاظي كه در جرح و تعديل راويان استعمال مي شود و نيز درباره طبقات روات و مشايخ و مطالبي از اين قبيل بحث مي شود. پس، علم درايه درباره حديث از جهت صحيح يا غيرصحيح بودن متن و سند آن مي باشد.[4]
از جمله علوم ديگري كه براي تشخيص حديث صحيح از غيرصحيح لازم است، علم رجال مي باشد.
در علم رجال، از احوال راويان حديث از جهت اتصاف آنان به شرايط قبولي اخبارشان و ساير احوال آنها، مثل: ضابط بودن، امامي بودن، عدالت آن ها و... بحث مي شود؛ يعني، راويان احاديث اگر داراي چنين صفاتي باشند، خبرشان صحيح و به آن عمل مي شود. به تعبير ديگر، علم رجال علمي است گسترده و دامنه دار كه در آن از احوال راويان حديث، جرح و تعديل و نقد و بررسي مي شود، كه اشخاص و راويان موثق و مورد اعتماد از غير موثق روشن مي شود.[5]
پس علم رجال سند حديث (يا راوي) و علم درايه متن حديث و اقسام آن و عوارضي كه بر آن حديث عارض مي شود را مورد بررسي قرار مي دهد.
با به كارگيري دو علم ياد شده، احاديث معتبر از احاديث غيرمعتبر و جعلي روشن مي شود، و در اين دو علم معيارها و ملاك هاي راويان موثق و احاديث معتبر مورد تحليل قرار مي گيرد.[6]
ب) احاديث اسلامي در يك تقسيم­بندي به دو قسم تقسيم مي­شوند:
1ـ احاديث قدسي؛ كه مانند قرآن كريم وحي الهي بر پيامبران است، ولي الفاظ آن، توسط پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ و ساير پيامبران الهي بيان شده و داراي اعجاز نيست و تنها مضمون و محتواي آن به وسيلة الهام يا در خواب و... به پيامبر القا مي شود.
همچنين در احاديث قدسي احتمال تحريف هست، بر خلاف قرآن كه تحريف ناپذير و است. احاديث قدسي احكام قرآن را، مانند: لزوم طهارت هنگام مسّ، ثواب قرائت، حرمت قرائت در برخي اوقات و... را ندارند.
2ـ احاديثي كه از پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ و پيشوايان معصوم ـ عليهم السلام ـ نقل شده است.[7]
بنابراين، دانشمندان مسلط به علم رجال و درايه مي توانند، احاديث صحيح و معتبر را از احاديث غيرصحيح و جعلي تشخيص دهند، و بدون دو علم ياد شده، نمي توان اعتبار احاديث اسلامي را تأييد يا رد نمود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ جعفر سبحاني، الحديث النبوي بين الرواية و الدراية، قم، مؤسسة امام صادق ـ عليه السلام ـ ، چاپ اول، 1377ش، ص74.
2ـ كاظم مديرشانه چي، علم الحديث و دراية الحديث، قم، انتشارات اسلامي، 1375، ص6.
3ـ جعفر سبحاني، كليات في علم الرجال، قم، انتشارات اسلامي، 1414، ص11.


[1]. قرشي، اكبر، قاموس قرآن، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1361، ج2، ص343.
[2] . الراغب الاصفهاني، مفردات الفاظ القرآن، قم، ذوي القربي، 1416ق، ص312.
[3] . ر.ك: سبحاني، جعفر، اصول الحديث و احكامه في علم الدراية، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، 1416ق، ص14.
[4] . ر.ك: مديرشانه­چي، كاظم، علم الحديث و دراية الحديث، قم، انتشارات اسلامي، 1375ش، ص6.
[5] . سبحاني، جعفر، كليات في علم الرجال، قم، انتشارات اسلامي، 1414ق، ص11.
[6] . همان، ص16.
[7] . ر.ك: عسگري، سيد مرتضي، بررسي تطبيقي احاديث شيعه و سني، فصلنامه علمي و تخصصي علوم حديث، سال چهارم، 1378، ش12، ص2ـ8.

حديث، در راستاي تبيين و تفسير قرآن و بيان جزئيات احكام است كه لازم است از زبان معصوم بيان شود؛ و اين احاديث در مرحلة اوّل، بايد موافق قرآن باشد و در مرحلة دوّم موافق سنّت قطعيه و متواتره باشد و در مرحلة ديگر، موافق عقل سليم و فطرت صحيح باشد و در مرحلة آخر اين است كه مخالف اجماع مسلمين نباشد.
لازم است اين شروط در احاديث رعايت شود. امّا علماي اهل تسنن در مقابل متن و سند رواياتي كه در صحيحين آمده تسليم هستند حتّي اگر در صحيحين روايتي باشد كه خدا را به انسان تشبيه نمايد؛ عيب نمي‌دانند و قبول مي‌كنند.[1]
1. از قرن «6» به بعد، بعضي از علماء اهل تسنن در تصحيح احاديث نادرست در صحاح ستة، (غير از صحيحين) اقدام نمودند و كتاب‌هاي زيادي دربارة احاديث جعلي نوشته‌اند؛ از جمله: الف) تذكرة الموضوعات، ابوالفضل محمد بن طاهر المقدس ( 448ـ507ق) ب) الموضوعات، ابوالفرج عبدالرحمان بن الجوزي (م 579ق). ج) الثالي الموصنوعه في الاحاديث الموضوعه، جلال الدين السيوطي (م911 ق). د) تنزيه الشريعه المرفوعه عن الاحاديث الشنيعة الموضوعه، ابوالحسن علي بين محمد بن عراق الكناني (م 963 ق). ط) المصنوع في الحديث الموضوع، علي القاري، (م 1014 ق). و) المقاصد الحسنه في بيان كثير من الاحاديث المشتهره علي السنه، محمدبن عبد الرحمان السخاوي، ( م 902 ق).
2ـ در ميان اهل تسنن، بخاري (196-256ق) و مسلم (206-261ق) قدم اوّل را در نوشتن احاديث برداشتند. آن‌ها صحيحين را تدوين كردند و مدعي هستند كه دقت فراوان در جمع‌آوري حديث نمودند در حالي كه با مطالعة اين دو كتاب در مي‌يابيم كه بعضي از احاديث با نص صريح قرآن و سنّت قطعي و عقل و تاريخ و اجماع مسلمين مخالفت دارد. مشكل علماي اهل تسنن اين است كه حديث تابعين را به نقد مي‌ كشند ولي حاضر نيستند حديث صحابه را به نقد بكشند هر چند مخالف با قرآن باشد. همين امر باعث شده است كه جلوي تحقيق دربارة احاديث جعلي و ضعيف گرفته شود و كتاب صحيحين را به نقد نكشند. نتيجه آن اين مي‌شود كه امثال سلمان رشدي با دست آويز قرار دادن احاديث ضعيف، كتاب آيات شيطاني را به رشتة تحرير در آورد و موجب وهن اسلام و قرآن گردد و دين اسلام را خرافاتي جلوه دهد.[2]
اشكالات صحيحين: اشكالات فراواني در صحيحين وجود دارد ما براي اختصار چند نمونه از آن را مطرح مي‌كنيم.
اوّل: عده‌اي از رجال و اسناد صحيحين (ابوهريره، ابوموسي اشعري، عمروبن‌عاص، عبدالله‌بن‌زبير، عمران‌بي‌حطان...)
غير قابل اعتماد، بلكه افرادي هستند كه از نظر علم رجال مردود مي‌باشند. مثلاً: ابوهريره، كه در صحيحين از او «5374» روايت نقل شده است، تنها بخاري «446» روايت از او نقل كرده است در حالي كه ابوهريره سه سال بيشتر در زمان پيامبرـ صلّي الله عليه و آله ـ نبوده است. در ميان اهل تسنن «كثيرالحديث» معروف است حتّي در زمان خودش به دروغگويي، متهم بود.[3] ابو جعفر اسكافي مي‌گويد: معاويه يك عده از اصحاب و تابعين را وادار نمود كه حديث‌هاي در طعن و تبري از علي ـ عليه السّلام ـ جعل نمايند و براي اين كار اجرت زيادي تعين نمود و افرادي مانند: ابوهريره، عمروبن‌عاص، عروة بن زبير،... را اجير كرده بود.[4]
حديثي از ابوهريره در كتاب بخاري آمده است كه، ابوهريره حديثي از پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نقل مي‌كند و آخرش چيزي را اضافه مي‌كند: «فقالوا... يا اباهريره سمعت هذا من رسول الله؟ قال لا، هذا من كيس ابي هريره»[5] گفتند: اي ابوهريره! آيا اين مطلب را از پيامبر شنيدي؟ ابوهريره گفت: نه! اين سخن از كيسه من است. همچنين ابوهريره عاشق مال و ثروت بوده است و زماني‌كه معاويه به او چيزي مي‌داد او ساكت مي‌شد.[6] بنابراين، شخصي مورد طعن و كذب قرار گرفته است؛ نمي‌تواند مورد وثوق مسلمانان قرار گيرد. حتّي قرآن كريم مي‌فرمايد: «...ان جائكم فاسق بنبأ فتبينوا...»[7] «اگر فاسق و غير عادل براي شما خبر آورد، تحقيق و جستجو كنيد» در حالي كه در اسناد رجال صحيحين تحقيقي صورت نمي‌گيرد.
دوّم: اشكال ديگر صحيحين اين است كه مسلم و بخاري، نسبت به عقيده خود تعصب شديدي اعمال نموده‌اند. تعصب صحيحين به حدّي بوده است كه بابي براي فضايل معاويه باز نمود[8]ولي نسبت به فضايل علي ـ عليه السّلام ـ گذرا رد شده‌اند به عبارت ساده، معاويه را افضل‌تر از علي ـ عليه السّلام ـ دانسته‌اند و فضايل علي را ناديده گرفته‌اند. «بخاري» كه «100» سال بعد از امام جعفر صادق وفات يافت؛ يك حديث از او نقل نكرده است در حالي كه از ابوهريره «446» روايت نقل كرده، حتّي امام حسن ـ عليه السّلام ـ و امام حسين ـ عليه السّلام ـ را به عنوان يك راوي به حساب نياورد و از آن حديثي نقل نكردند. از عايشه «242» روايت نقل مي‌كنند؛ ولي از دختر رسول‌الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ يك حديث بيشتر نقل نمي‌كند.[9] با آن‌كه عصمت آن حضرت به وسيلة آية تطهير ثابت شده است.
سوم: بعضي از احاديث صحيحين، با قرآن مطابقت ندارد، مانند: «اخرج مسلم عن عمر بن الخطاب عن النبي ـ صلّي الله عليه و آله ـ قال: الميّت يعذّب في قبره بما تنح عليه»[10] «اگر كسي بر روي قبر ميت نوحه‌اي بخواند ميت در داخل قبر عذاب مي‌بيند» اگر خواهر يا برادر مرده‌اي در كنار قبرش نوحه سراي كند اين نوحه سرايي اگر حرام باشد چه ارتباطي با ميت (خواه كافر باشد خواه مسلمان) دارد؟ قرآن محتواي اين حديث را نمي‌پذيرد؛[11] زيرا مي‌فرمايد: «لاتزر وازرة وزر اخري و ان تدع مثقلة الي حملها لا يحمل منه شيء ولو كان ذاقربي..»[12] «هيچ گناه‌كاري بار گناه ديگري را بر دوش نمي‌كشد و اگر شخص باري ديگري را براي حمل گناه خود بخواند چيزي از آن را بر دوش نخواهد گرفت هرچند از نزديكان او باشد.»
چهارم: بعضي از احاديث با تاريخ، مطابقت ندارد، مانند:«اخرج مسلم في صحيحه في فضائل الصحابه عن ابن عباس: كان المسلمون لاتنظرون الي ابي سفيان و لا يقائدونه، فقال نبي الله، ثلاث اعطينهن قال ان احسن العرب و اجمله‌ ام حبيبه، أزوجكها قال نعم، قال و معاوية تجعله كاتباً بين يدك قال نعم، قال تؤمرني حتّي نقاتل الكافر كماكنت أقاتل المسلمين قال نعم..»[13] »مسلم در صحيح خودش از ابن عباس دربارة فضايل صحابه مي‌گويد: مسلمانان به ابوسفيان نگاه نمي‌كردند و او را به عنوان بزرگ خود قبول نمي‌داشتند پيامبر اسلام فرمود: اي ابوسفيان! سه چيز را به من عطا كن. ابوسفيان گفت: با بهترين دختر عرب كه او ام‌حبيبه باشد ازدواج كن! پيامبر قبول كرد. گفت: معاويه را كاتب خود قرار بده، پيامبر قبول كرد، گفت: به من امر كن كه با كفّار جنگ نمايم پيامبر هم قبول كرد. »اين حديث با تاريخ قطعي اسلام مخالفت دارد چون پيامبر اسلام‌ ـ‌صلّي‌الله عليه وآله‌ـ ام حبيبه را در مكّه به ازدواج يكي از مسلمانان در آورد و آن دو به همراه مهاجران به حبشه هجرت كردند هنگامي كه شوهرش (عبدالله جحش) نصراني شد به مدينه آمد و قبل از فتح مكّه به ازدواج پيامبرـ‌ صلّي الله عليه وآله‌ـ در آمد در حالي كه ابوسفيان بعد از فتح مكّه مسلمان شده بود.[14]
پنجم: علاوه بر علماء شيعه كه بعضي از احاديث صحيحين را معتبر نمي‌دانند علماي اهل تسنن نيز بعضي از روايات صحيحين را ضعيف مي‌دانند از جمله: ابن حجر مي‌گويد: حفّاظ «110» حديث صحيح بخاري كه «32» حديث از آن را مسلم نقل كرده مورد ترديد است و بيشتر رجال احادث بخاري، ضعيف هستند،[15] قاضي ابوبكر باقلاني داستان نماز خواندن پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به عبدالله بن ابي و اعتراض عمر را كه در صحيحين آن را نقل كرده‌اند، انكار نموده است. امام الحرمين و امام غزالي و شيخ محمد عبده و داوودي آن را غير صحيح مي‌دانند.[16] ابوذرعه يكي از بزرگان علم حديث بعضي از رجال صحيحين را مذمت مي‌كند[17] فاضل نووي مي‌گويد: من در اين كتاب احاديث زيادي ديدم كه صحت آن‌ها جاي ترديد است و در صداقت رجال اسناد اختلاف است.[18]
در نتيجه، به طور مختصر به ضعيف بودن بعضي از رجال اسناد و متن صحيحين اشاره‌اي گذرا شده است و دريافتيم كه از اين‌كه صحيحين قابل نقد نيستند يك اشتباه است. و لازم است در اين دو كتاب يك بررسي جدّي صورت گيرد، تا احاديث صحيح از ناصحيح و جعلي جدا گردد.[19]


[1] . قشيري، مسلم، صحيح، بيروت، داراحياء التراث العربي، ج8، باب النهي عن ضرب الوجه.
[2] . علوم حديث، سال پنجم، ج 18، مقايسه اجمالي بين الموضوعات ابن جوزي و الئالي سيوطي، مجيد فلاح‌پور، ص94-68.
[3] . محمد بن ‌اسماعيل، صحيح بخاري، مصر، مكتبة الحميد احمد حنفي، 1314ق، كتاب البيوع و كتاب المزارعه.
[4] . ابن ابي حديد، شرح نهج‌البلاغه، ج4، ص143.
[5] . صحيح بخاري، ج7، باب 1، بخش نفقات.
[6] . ابو عبدالله محمد بن احمد ذهبي، مسير اعلام النبلاءؤ، بيروت، مؤسسه الرساله، 1409.
[7] . حجرات/6.
[8] . صحيح بخاري، كتاب فضائل، باب ذكر معاويه.
[9] . معروف حسني، هاشم، احاديث بخاري و كليني، ترجمة عزيز فيضي، مشهد، آستان قدس رضوي، چاپ اول، 1373، ص132.
[10] . صحيح بخاري، ج2، ص82؛ قشيري، صحيح مسلم، بيروت، دارالاحياء التراث العربي، ج13، ص41.
[11] . سبحاني، جعفر، الحديث النبوي بين الرواية و الدراية، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، 1419ق، ص34.
[12] . فاطر/18.
[13] . صحيح مسلم، ج7، ص171.
[14] . سبحاني، جعفر، همان، ص40؛ سيره ابن هشام، ج2، ص396.
[15] . ابن حجر عسقلاني، هدي الساري مقدّمه فتح الباري، قاهره، دارالديان التراث، چاپ اول، 1407، ج2، ص81.
[16] . فتح الباري، همان، ج9، تفسير سورة برائت.
[17] . بغدادي، احمد بن خطيب، تاريخ بغدادي، بيروت، دارالكتب العلميه، چاپ اول، 1417ق، ج4، ص273.
[18] . نوي، فاضل، مقدمة شرح صحيح مسلم، ص16.
[19] . ر.ك: نجمي، محمد صادق، سيري در صحيحين، چاپ چهارم، 1374،2 مجلد؛ سبحاني، جعفر، همان، قم، مؤسسه امام صادق(ع).