لازم است قبلا متون آيات مزبور را ذكر كرده سپس به تجزيه و تحليل آن بپردازيم . 1 - ان الـذيـن آمـنـوا و الذين هاوا و النصارى و الصابئين من آمن باللّه و اليوم الاخر و عمل صالحا فـلـهـم اجـرهـم عند ربهم و لاخوف عليهم و لاهم يحزنون ; كسانى كه ( به پيامبر اسلام ) ايمان آورده انـد و كسانى كه به آيين يهود گرويدند و نصارى وصابئان [ پيروان يحيى ] هرگاه به خدا و روز رسـتـاخـيز ايمان آورند و عمل صالح انجام دهند , پاداششان نزد پروردگارشان مسلم است و هيچ گونه ترس و اندوهى براى آنها نيست . ( هـر كـدام از پـيـروان اديـان الهى , كه در عصر و زمان خود , بر طبق وظايف و فرمان دين عمل كرده اند , ماجور و رستگارند . (1)2 - ان الـذيـن آمـنـوا و الذين هادوا و الصابئون و النصارى من آمن باللّه و اليوم الاخر و عمل صالحا فلا خوف عليهم و لا هم يحزنون (2) كه از نظر معنى چندان تفاوتى با آيه نخست ندارد . 3 - ان الـذيـن آمـنـوا و الذين هاوا و الصابئين و النصارى و المجوس و الذين اشركوا ان اللّه يفصل بـينهم يوم القيامه ان اللّه على كل شى ء شهيد ; مسلما كسانى كه ايمان آورده اند و يهود و صابئان [ ستاره پرستان ] و نصارى و مجوس ومشركان , خداوند در ميان آنان روز قيامت داورى مى كند ; ( و حق را از باطل جدامى سازد ; ) خداوند بر هر چيز گواه ( و از همه چيز آگاه ) است . (3)در ابتدا ممكن است چنين تصور شود كه اين آيات مى گويند پيروان هر يك از اديان ياد شده , اگر در عين ايمان به خدا و روز رستاخيز داراى عمل نيك باشند ,رستگارند و نتيجه آن اين است كـه هـنـوز اديـان ديـگر منسوخ نشده است و اكنون كه اسلام براى بشر عرضه شده , به اين معنى نـيـسـت كه پيروى از اديان ديگر منسوخ ‌گرديده , بلكه هر يك از آيين هاى پيشين راهى به سوى خـداست و بشر مى تواند از هرراهى كه بخواهد به اين مقصد برسد و هرگز لزومى ندارد كه از راه شريعت خاصى مانند اسلام پيروى كند . اين مطلبى است كه مكرر از طرف افرادى كه مطالعات سطحى در قرآن دارند , مطرح شده است . ولى بايد توجه داشت اساس تفسير يك آيه اين نيست كه از آيات ديگر چشم بپوشيم وارتباط آيه را از آنـهـا قطع كنيم ; بلكه بايد در كشف مفهوم يك آيه علاوه بر شان نزول , آيات قبل و بعد و ساير آيات قرآن را نيز در نظر داشته باشيم . هـرگـاه پس از ظهور آيين اسلام پيروى از آيين هاى ديگر رسميت داشت , علاوه بر اين كه تشريع آيـين ديگرى به نام اسلام مورد نداشت , هرگز صحيح نبود كه پيامبر اسلام صلى اللّه عليه و آله و سلم نامه هاى تبليغى به سران و رهبران كليه ملل جهان بنويسد و همه را به آيين خود دعوت كند و آيين خود را يك آيين جهانى و شريعت خويش را خاتم معرفى كند . نـامـه هـاى پيامبر و دعوتهاى پياپى وى و جهاد طاقتفرساى مسلمانان با اهل كتاب درزمان پيامبر صـلـى اللّه عليه و آله و سلم و پس از وى و سخنانى كه در اين زمينه از پيشوايان بزرگ به دست ما رسـيـده اسـت , هـمگى حاكى است كه با ظهور اسلام دوران رسالت پيامبران پيشين تمام شده و اكنون رسالتى جز رسالت اسلام و نبوتى جز نبوت حضرت محمد صلى اللّه عليه و آله و سلم وجود ندارد . اكنون بايد ديد كه هدف آيه چيست ؟
آيات مزبور دو حقيقت را بيان مى كنند , يكى اجمالى و ديگر تفصيلى . 1 - اگـر يـهـود و نصارا به راستى به خدا و قيامت معتقد باشند و ظاهر سازى ننمايند , مى بايست طبق تورات و انجيل و ساير كتابهاى آسمانى خود به پيامبراسلام صلى اللّه عليه و آله و سلم ايمان بـياورند , زيرا تورات و انجيل به آمدن پيامبر اسلام صلى اللّه عليه و آله و سلم بشارت داده و علائم او را بيان نموده است بطورى كه آنان پيامبر را مانند فرزندان خود مى شناختند . (4)جـالـب ايـن كـه قرآن مجيد اين حقيقت را در سوره مائده پيش از آيه مورد بحث بيان كرده و مـى فـرمـايد : قل يا اهل الكتاب لستم على شى ء حتى تقيموا التوراه و الانجيل و ما انزل اليكم من ربـكـم ; اى اهـل كـتاب ! شما هيچ آيين صحيحى نداريد , مگر اين كه تورات و انجيل و آنچه را از طرف پروردگارتان بر شما نازل شده است , برپا داريد . (5)نـاگفته پيداست , مقصود از به پا داشتن اين كتابهاى آسمانى , عمل به محتويات آن است و يكى از محتويات اين كتابها نبوت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم و رسالت جهانى او مى باشد كه در اين كتابها وارد شده و بارها قرآن به آن اشاره كرده است . اگـر آنان به راستى به خدا و روز رستاخيز ايمان داشته باشند , بايد به رسالت جهانى پيامبر اسلام كـه جـزء تـعاليم خدا در كتب عهدين است , نيز ايمان داشته باشند , در اين صورت جزء مسلمانان مى باشند و قطعا ماجور خواهند بود . خـلاصـه : ايـمان به خدا و روز رستاخيز , از ايمان به كتابهاى آسمانى و تعاليم آنهاكه از آن جمله نبوت خاتم پيامبران است جدا نيست و چنين فردى ديگر نمى تواند به اصطلاح مسيحى شود , بلكه يك فرد مسلمان خواهد بود . 2 - بـا در نـظر گرفتن آيات پيش از اين آيه در سوره بقره روشن مى شود كه اين آيه مربوط به آن دسـتـه اى از اهـل كـتاب است كه در دوره پيامبران پيشين به راستى به خداايمان آورده و به روز رستاخيز معتقد بودند و به دستورهاى آيين خود در آن زمان عمل مى كردند ; در مقابل آنها بعضى ديـگـر از جـاده تـوحيد سرباز زدند و به عبادت و پرستش گوساله پرداختند و وقاحت را به جايى رسـانـيـدنـد كـه صـريحا به موسى گفتند :تا خدا را با ديدگان خود نبينيم هرگز او را عبادت نمى كنيم . بـنـى اسـرائيـل بر اثرچنين رفتارهاى ناشايست , دچار خشم الهى گرديده چنان كه در آيه ماقبل مى فرمايد :و مهر ذلت و نياز , بر پيشانى آنها زده شد و باز گرفتار خشم خدايى شدند ; چراكه آنان نسبت به آيات الهى , كفر مى ورزيدند و پيامبران را به ناحق مى كشتند . اينها به خاطر آن بود كه گناهكار و متجاوز بودند . (6)در ايـنـجـا خـداونـد بـراى رفع اشتباه و اين كه حساب آن دسته از اهل كتاب كه به راستى به خداوند ايمان داشتند و روز رستاخيز را باور نموده و عمل صالح داشته انداز ديگران جداست و در روز رسـتـاخـيـز اهل نجات بوده و براى آنان اندوه و غمى نخواهد بود , آيات مزبور را بيان فرموده است . در ايـن صـورت , آيـه مـخصوص آن دسته از اهل كتاب خواهد بود كه در اعصار پيشين ,زندگى مـى كـردند و قبل از بعثت پيامبر اسلام صلى اللّه عليه و آله و سلم درگذشته بودند و ارتباطى به عصر رسالت پيامبر اسلام ندارد . شـان نزول آيه نيز اين موضوع را كاملا روشن مى سازد كه پس از نزول قرآن و بعثت پيامبر اسلام , بعضى از مسلمانان در فكر فرو رفتند كه هرگاه راه حق و نجات تنهاآيين اسلام است , پس تكليف نياكان و اجداد ما كه بر آيين ديگرى بودند چه خواهدبود . در ايـن موقع آيه شريفه نازل شد و رسما اعلام نمود كه تمام كسانى كه در عصر خودبه خدا و روز رستاخيز و پيامبر زمان خود ايمان آورده و عمل صالح انجام داده اند , اهل نجات خواهند بود و براى آنان نگرانى نيست . سـلمان در نخستين شرفيابى خود به حضور پيامبر اكرم , از دوستان و راهبان ديرموصل سخن به مـيـان آورد و در حـالى كه گروهى دور پيامبر حلقه زده بودند , رو به پيامبر كرد و گفت : تمام راهـبـان دير موصل در انتظار بعثت شما به سر مى بردند ,ولى متاسفانه قبل از ديدار شما چشم از جهان فرو بستند . در اين لحظه كسى به سلمان گفت : آنان اهل آتش هستند ; اين مطلب بر سلمان گران آمد , در ايـن موقع آيه مورد بحث بر پيامبر نازل گرديد و اعلام داشت آنها كه به اديان حق گذشته ايمان حـقـيـقى داشته باشند - اگر چه عصر پر فضيلت پيامبر اسلام صلى اللّه عليه و آله و سلم را درك نكنند - اهل نجات خواهند بود . خلاصه : كسانى كه پيش از پيامبر اسلام صلى اللّه عليه و آله و سلم به آيين واقعى عصر خود ايمان راسخ داشته اند , در روز قيامت اهل نجات خواهند بود . در اين صورت , اين آيه هرگز ارتباطى به افكار نادرستى از قبيل صلح كل ( پيروان هر مذهبى اهل نجاتند ) ندارد و چنين تفسيرى حاكى از بى خبرى از مفادآيه و آيات مربوط به آن مى باشد . گـذشـتـه از ايـن , آيـه 17 سوره حج كوچكترين ارتباطى به مدعاى آنان ندارد و مفاد آن جز اين نـيـست كه خداوند در روز رستاخيز ميان ملل مختلف عالم داورى خواهد كرد ;اين سخن هرگز گـواه بـر آن نيست كه پيروان همه مذاهب جهان روز قيامت اهل نجات بوده و همگى پويندگان راه حق مى باشند . (7)
پی نوشتها :
1 - سوره بقره , آيه 69 .
2 - سوره مائده , آيه 69 .
3 - سوره حج , آيه 17 .
4 - سوره بقره , آيه 146 و سوره انعام , آيه 20 مراجعه فرماييد .
5 - سوره مائده , آيه 68 ) .
6 - و ضـربـت عـلـيـهم الذله و المسكنه و باءوا بغضب من اللّه ذلك بانهم كانوا يكفرون بايات اللّه و يقتلون النبيين بغير الحق . ( سوره بقره , آيه 61 )
7 - براى توضيح بيشتر به تفسير نمونه مراجعه فرماييد .
منبع : پاسخ به پرسشهاى مذهبى، آیت الله العظمی مكارم شيرازى و آیت الله جعفر سبحانى

هـمانطور كه از آيات قرآن استفاده مى شود تكاليف شاق براى امم پيشين , در اصل شريعت نبوده , بـلـكـه پـس از نافرمانيها به عنوان عقوبت و كيفر قرار داده شده است همانطور كه بنى اسرائيل به خـاطـر نافرمانيهاى پى در پى از خوردن پاره اى ازگوشتهاى حلال محروم شدند ( آيه 146 سوره انعام آيه 160 سوره نساء )
منبع : تفسير نمونه، آیت الله العظمی مكارم شيرازى و ديگران ج 2 ص 403

در مورد ادیان شرق آسیا منابع زیادی به انگلیسی وجود دارد که در چند سال اخیر برخی از این منابع به فارسی ترجمه شده است. همچنین در کتاب هایی که به مجموع ادیان پرداخته اند قسمتی از مباحث خود را به ادیان شرق آسیا اختصاص داده اند.
برای نمونه می توانید به کتاب اداین چین و ژاپن تر جمه محمد علی رستمیان و ادیان چین ترجمه مراجعه کنید.

خداى سبحان در آيه«قل ياآهل الكتاب تعالوا» آل عمران/ 64 سه محور اتحاد بين موحدان عالم را بيان كرده است.
1 پرستش خدا
اولين محور اتحاد در حوزه پيروان اديان توحيدى، توحيد در عبادت (اتفاق بر پرستش خداى سبحان) است (ألّا نعبد الّا الله). بر پايه آيات قرآن كريم، همه پيامبران الاهى، مأمور به توحيد عبادى بودند و نيز انسانها را به توحيد عبادى فراخوانده‏اند «وما أرسلنا من قبلك من رسول إلّا نوحى إليه أنّه لا إله إلّاأنا فاعبدون» انبياء/ 25 «يا قوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره» اعراف/ 65 گرچه لسان «اعبدوا الله» در آيه دوم زبان حصر نيست، ليكن جملة (ما لكم من إله غيره) بيان گر حصر عبادت، در خداى سبحان و مفسر گوياى كلمة» لا إله إلّا الله «است.
2 نفى شرك
دومين محور اتحاد در حوزه پيروان اديان توحيدى، نفى شرك ذاتى است «ولا نشرك به شيئاً». در قرآن كريم هر جا سخن از عبادت ناب و نفى شرك عملى است، ميان اين دو (عبادت و نفى شرك) «واو» عطف نيامده است مانند «يعبدوننى لايشركون بى شيئاً» نور/ 55 زيرا عبادت ناب و خالص، باشرك عملى سازگار نيست.
از اين رو، اگر گاهى بين عبادت و نفى شرك، «واو» عطف آمده است مانند آيه «قل يا أهل الكتاب تعالوا» آل عمران/ 64 در اين گونه موارد، مراد نفى شرك ذاتى است زيرا ممكن است كسى در عبارت موحد باشد، ولى در ذات مشرك مانند يهوديان كه «عزّير» را پسر خدا مى‏دانند يا مسيحيان كه به حلول معتقدند. بنابراين، براى آن كه هر يك از شرك عملى و ذاتى، به طور مجزا به مخاطب تفهيم شود، يك بار مستقل وبار ديگر با «واو» عطف ذكر مى‏شود، تا يكى درباره توحيد عملى و ديگرى براى نفى شرك ذاتى باشد.
3 نفى سلطه بر يك ديگر
محور سوم در حوزه پيروان اديان توحيدى، نفى سلطه است «ولا يتّخذ بعضنا بعضاً أرباباً من دون الله» در بيان اين محور، به دو نكته اشاره مى‏كنيم
يك. افراد جامعه، ابعاض يك حقيقت و شريك و شبيه يك ديگرند و از نظر روابط اجتماعى، كسى را بر ديگرى برترى نيست. پس، كسى نمى‏تواند اراده اش را بر ديگرى تحميل كند مگر أن كه معادل آن را از ديگران تحمّل كند.
دو. ربوبيت، از مختصات الوهيت است و اين دو، با يك ديگر هماهنگ و متلازمند. بنابراين، اولّا دليل وجود ندارد كه بعضى انسان ها كه شريك و شبيه يك ديگرند، ربوبيت ديگران رابه عهده بگيرند. ثانياً ربوبيت از ويژگيهاى الوهيت است و تنها خداست كه شايستگى ربوبيت انسان و جهان را داراست.
آيت‏الله جوادى آملى، وحدت جوامع در نهج‏البلاغه

شفاعت در لغت از ماده شفع به معناي ضميمه شدن چيزي به چيز ديگر است[1] و در اصطلاح عبارت است از ضميمه شدن استعداد ناقص كسي كه نياز به شفاعت دارد با دعا و درخواست شفيع و واسطه. در نتيجه اين وساطت شخص شفاعت شده ارتقاي مقام پيدا كرده و يا از عقوبت و عذاب رهايي مي‌يابد.
مسأله شفاعت در قيامت، يكي از اصول مسلم و خدشه ناپذير اسلام است كه همه فرقه‌ها و مذاهب مهم اسلامي با استناد به آيات و روايات آن را پذيرفته‌اند در عين حال در تفسير معناي شفاعت اختلاف دارند كه در اين رابطه به سه ديدگاه مهم و اصلي مي‌توان اشاره كرد:
1. ديدگاه سلفي‌ها (وهّابيت).
2. ديدگاه معتزله.
3. ديدگاه شيعة اماميه و اشاعره.
وهابي‌ها:
آنها همچون ديگر مسلمانان شفاعت را به عنوان يك اصل اسلامي پذيرفته‌اند و مي‌گويند كه روز قيامت شافعان درباره گناهكاران امت، شفاعت خواهند كرد و پيامبر گرامي در اين قسمت سهم بزرگي دارد و در عين حال مي‌گويند: ما هرگز حق نداريم در اين جهان از آنان طلب شفاعت كنيم، خلاصه كلام آنها اين است كه بايد شفاعت را از مالك شفاعت و اذن دهنده آن كه خدا باشد، درخواست کرد و بايد گفت:
«پروردگارا! پيامبر و ديگر بندگان صالح خود را شفيعان ما در روز قيامت قرار بده­»، ولي حق نداريم كه بگوييم اي پيامبر خدا يا اي ولي خدا، از تو مي‌خواهم در حق من شفاعت نمايي، زيرا شفاعت چيزي است كه جز خدا كسي بر آن قادر نيست هر گاه چنين چيزي از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ كه در برزخ به سر مي‌برد، بخواهي شرك و عبادت غير خدا خواهد بود.»[2]
معتزله:
آنها معتقد بوده‌اند كه شفاعت تنها باعث زيادي ثواب خواهد بود؛ نه بخشش گناه، همچنين مي‌گويند عفو براي گناهان صغيره است و گناهان كبيره فقط با توبه بخشيده مي‌شود. از ابوالحسن خيّاط كه يكي از بزرگان معتزله است، نقل شده كه او عليه معتقدان به شفاعت به اين قول خداوند متعال استدلال مي‌كرده كه فرموده است: «آيا تو مي‌تواني كسي را كه فرمان عذاب درباره‌اش قطعي شده از آتش برهاني؟»[3] و گفته است اين آيه تصريح دارد بر اين كه پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ نمي‌تواند كسي را كه مستحق عذاب است از جهنم نجات دهد.
شيخ مفيد در جواب او گفته است: كساني كه به شفاعت معتقدند، ادعا نمي‌كنند كه پيامبر(ص) نجات دهندة مستحقان عذاب از آتش است، بلكه آنچه ادعا مي‌كنند اين است كه خداوند براي گراميداشت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ و خاندان پاكش آنان را از آتش رهايي دهند.[4]
اشاعره:
اين گروه از اهل سنت برخلاف معتزله معتقدند كه شفاعت موجب آمرزش گناهان مي‌گردد. عبدالرحمن بن احمد ايجي يكي از علماي بزرگ اشاعره در كتاب مواقف در رابطه با شفاعت مي‌گويد: امت بر اصل شفاعت اجماع دارد، ما اعتقاد داريم كه شفاعت در اسقاط گناهان كبيره مفيد است.[5]
محمد بن عمر نسفي مي‌گويد: شفاعت رسول خدا و نيكان دربارة صاحبان گناهان كبيره با استفاده از روايات فراوان ثابت شده است، قرآن كريم مي‌فرمايد: «... و استغفر لذنبك و للمؤمنين و المؤمنات...»؛[6] اي پيامبر! براي خود و براي مردان و زنان مؤمن طلب بخشش كن.
درخواست مغفرت براي ديگران همان شفاعت است؛ چنان كه در آيه ديگر مي‌فرمايد: «فما تنفعهم شفاعة الشافعين»؛[7] شفاعت شفاعت كنندگان براي كافران نفع ندارد.
از اين آيه استفاده مي‌شود كه اصل شفاعت وجود دارد؛ زيرا آيه ياد شده تنها شفاعت نسبت به كافران را نفي مي‌كند و از اين امر مي‌توان امكان شفاعت براي مؤمنان را اثبات نمود.
وي در ادامه مي‌گويد: روايات فراوان نيز مسأله شفاعت را تصديق مي‌كند.[8]
اماميه:
شيعه اماميه اختلاف قابل توجهي با اشاعره در مسأله شفاعت ندارد، و اتفاق دارند بر اين كه پيامبر خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ در روز رستاخيز براي گروهي از به جا آورندگان كبيره از امتش، شفاعت مي‌كند و امير مؤمنان ـ عليه السلام ـ درباره شيعيان گناهكار خود به شفاعت مي‌پردازد و ائمه ـ عليهم السلام ـ نيز گناهكاران را شفاعت مي‌كنند و خداوند به شفاعت آنها بسياري از خطاكاران را نجات مي‌دهد، از پيامبر خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ روايت شده كه فرمود: من در روز قيامت شفاعت مي‌كنم و پذيرفته مي‌شود و علي شفاعت مي‌كند و پذيرفته مي‌شود. و كمترين شفاعت مؤمن شفاعت او درباره چهل تن از برادرانش مي‌باشد.»[9]
آنچه ذكر شد خلاصة ديدگاه مذاهب اسلامي در مورد شفاعت انبياء و اولياء مي‌باشد كه هيچ كدام به طور مطلق مسأله شفاعت را انكار ننموده‌اند، البته در كيفيّت خواستن شفاعت و يا موارد و مصاديق آن با هم اختلاف داشتند كه براي اطلاع از اين اختلافات و ديگر جزئيات مسأله بايد به كتابهاي مفصل مراجعه شود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. عدل الهي، استاد شهيد مطهري.
2. عقايد اماميه، آيت الله سبحاني.
3. فرقه وهّابي، علي دوّاني.


[1] . ابن منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب، قم، نشر ادب الحوزه، شماره 1405، ماده شفع، ج 8، ص 184.
[2] . سبحاني، جعفر، آيين وهابيت، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1364، ص260.
[3] . زمر/19.
[4] . الحسني، ‌هاشم معروف، شيعه در برابر معتزله و اشاعره، مشهد، آستان قدس رضوي، چاپ سوم، 1379ش، ص299.
[5] . ايجي، عضدالدين، مواقف، بيروت، دار الجيل، چاپ اول، 1997م، بي‌تا، ص508.
[6] . محمد/19.
[7] . مدثر/48.
[8] . نسفي، محمد بن عمر، شرح عقايد النسفية، پيشاور، مكتبة علوم اسلامية، بي‌تا، ص87.
[9] . مفيد، محمد بن محمد بن نعمان، اوائل المقالات، بي‌جا، بي‌تا، ص53 ـ 54.

آنچه از پرسش فوق فهميده مي شود اين است كه پرسشگر در صدد شناسايي اصيل ترين گروه از مسلمين است كه كدام گروه است؟ به همين دليل اگر بانظر علمي و حقيقت جو، تاريخ را مطالعه كنيم خواهيم ديد كه اصيل ترين گروه، شيعه اماميه مي باشد و با تحقيق مي توان دريافت كه مذهب تشيع انشعابي از اسلام ناب محمّدي ـ صلي الله عليه و آله ـ نيست، بلكه عين اسلام ناب محمّدي ـ صلي الله عليه و آله ـ است. تشيع ادامه اسلام دوران نبوي به رهبري جانشينان آنحضرت يعني ائمه اهل بيت عصمت و طهارت، است. آنچه ائمه كه دوازده گانه در مورد دين و دستورات آن فرموده اند، عين دستورات پيامبر(ص) و قرآن و تفسير آن است و از نزد خود چيزي به آن نيفزوده اند. و چيزي از آن نكاسته اند در سراسر حيات ائمه هيچ نقطه تاريك، سياه و يا انحرافي وجود ندارد.
سابقه تشيع به زمان خود حضرت رسول الله (ص) مي رسد و اين نام را خود آن بزرگوار بر پيروان ائمه(ع) گذاشتند. بجز قاطبه ی عالمان شيعه برخي از دانشمندان اهل سنت هم، چنين عقيده اي دارند؛ محمد كرد علي از علماي اهل سنت مي گويد عده اي از صحابه در عصر پيامبر اكرم(ص) به شيعه علي معروف بودند.[1]
با بررسي احاديث نبوي خواهيم ديد كه نام شيعه پيش از همه به وسيله رسول خدا در احاديث فراواني بر دوستداران علي اطلاق شده كه براي نمونه به تعدادي از آنها اشاره ميكنيم.
1. جلال الدين سيوطي در تفسير آيه «اولئك خير البريّه (آنان بهترين خلايقند)» از قول پيامبر(ص) آورده است كه مراد علي و شيعيان او هستند آنان رستگاران روز قيامتند.[2]
2. پيامبر اكرم به علي فرمود «خدا گناهان شيعيان و دوستداران تو را بخشيده است».[3]
رسول اكرم(ص) فرمود:
هفتاد هزار نفر از امتم بدون حساب وارد بهشت مي شوند، علي(ع) پرسيد آنان كيانند؟ فرمود: آنان شيعيان تو هستند و تو امام آنهايي.[4]
آنگاه كه معاويه بعد از قتل حجر و يارانش حج گذارد و به مدينه آمد، عايشه به او گفت:
«معاويه هنگامي كه حجر و يارانش را كشتي شكيبائيت كجا رفته بود؟ آگاه باش كه از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ شنيدم كه فرمود جماعتي در محلي به نام «مرج عذراء» كشته مي شوند كه اهل آسمانها به خاطر قتل آنها خشمگين ميگردند.»[5]
علامه بزرگوار طباطبايي نيز در بيان تسميه شيعه و علت علاقه مسلمين راستين به حضرت علي بن ابيطالب چنين مي فرمايند.
«آغاز پيدايش شيعه را كه براي اولين بار به شيعه علي ـ عليه السلام ـ معروف شدند، بايد همان زمان رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ دانست و جريان ظهور و پيشرفت دعوت اسلامي در بيست و سه سال زمان بعثت موجبات زيادي در بر داشت كه طبعاً پيدايش چنين جمعيتي را در ميان ياران پيغمبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ ايجاب مي كرد.
1. پيامبر اكرم در اولين روزهاي بعثت كه به نص قرآن مأموريت يافت كه خويشان نزديكتر خود را به دين خود دعوت نمايد، صريحاً به ايشان فرمود كه هر يك از شما به اجابت دعوت من سبقت گيرد وزير و جانشين و وصي من است، علي ـ عليه السلام ـ پيش از همه مبادرت فرمود و پيغمبر اكرم ايمان او را پذيرفت و وعده هاي خود را تقبل نمود و عادتاً محال است رهبر نهضتي در اولين روز نهضت خود يكي از ياران را به سمت جانشيني خود منصوب كند و به بيگانگان معرفي نمايد، ولي به ياران و دوستان فداكار خود نشناساند... .
2. پيغمبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ به موجب چندين روايت مستفيض و متواتر كه سني و شيعه روايت كرده اند تصريح فرموده كه علي ـ عليه السلام ـ در قول و فعل خود از خطا و معصيت مصون است، هر سخني كه گويد و هر كاري كند با دعوت ديني مطابقت كامل دارد و داناترين مردم به معارف و شرايع اسلام است.
3. علي ـ عليه السلام ـ خدمات گرانبهايي را انجام داده و فداكاري هاي شگفت انگيزي از خود نشان داده است. مثل خوابيدن در بستر پيامبر اكرم در شب هجرت و فتوحاتي كه در جنگ هاي بدر، احد، خندق و خيبر به دست وي صورت گرفته بود كه اگر پاي وي در يكي از اين وقايع در ميان نبود، اسلام و اسلاميان به دست دشمنان حق ريشه كن شده بودند.
4. جريان غدير خم كه پيغمبر اكرم در آن جا علي ـ عليه السلام ـ را به ولايت عامه مردم نصب و معرفي كرده بود و او را مانند خود متولي قرار داده بود... .
بديهي است كه اين امتيازات و فضائل اختصاصي ديگر كه مورد اتفاق همگان بود و علاقه مفرطي كه پيامبر به علي(ع) داشت، طبعاً عده اي از ياران پيامبر را كه شيفته فضيلت و حقيقت بودند بر اين مي داشت كه علي را دوست داشته باشند و به دورش گرد آيند و از وي پيروي كنند، چنان كه عده اي را بر حسد و كينه وا مي داشت. گذشته از همه اين ها نام شيعه علي در كلمات رسول خدا(ص) بسيار آمده است.[6]
حضرت آيت الله كاشف الغطا هم در مورد سابقه تاريخي تشيع مي نويسد:
«اولين كسي كه تخم تشيع را در زمين با بركت اسلام كاشت، شخص شخيص و نفس نفيس آورنده شريعت اسلام بود، يعني تخم تشيع و بذر اسلام را معاً و يكجا پهلو به پهلو و در خط مستوي به خاك نشانيده و برزگر آن شخصاً متعهد مراقبت و آبياري آن بود تا به حد نمو رسيده و در حيات خودش شكوفه كرد و پس از وفاتش ميوه داد.
گواه من در اين دعوي، احاديث شريفه اي است كه از ناحيه علماي سني و طرق معتبر غير شيعي، روايت شده است.
1. سيوطي در كتاب الدر المنثور في تفسير كتاب الله بالمأثور، در تفسير آيه مباركه «اولئك خير البريه» مي گويد: ابن عساكر از جابر بن عبدالله انصاري روايت كرده كه خدمت نبي اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ بوديم كه علي ـ عليه السلام ـ وارد شد. پيغمبر فرمود: قسم به كسي كه جانم در دست او است، اين مرد و شيعه او روز قيامت كامياب هستند و اين آيه نازل شد، به درستي كه كساني كه ايمان آورند و عمل صالح انجام دادند بهترين خلق خدايند.
2. ابن عدي از ابن عباس روايت مي كند، چون آيه 6 سوره بينه (آيه فوق الذكر) نازل شد، رسول اكرم(ص) رو به علي ـ عليه السلام ـ نمود و فرمود: تو و شيعه ات روز قيامت از خدا راضي و خدا از شما راضي است.
ده ها حديث ديگر نيز در اين زمينه وجود دارد كه در كتاب مسند احمد حنبل، خصائص نسائي، و امثال آن ها به وفور يافت مي شود.[7]
بنابراين اولين گروه شيعه در زمان خود پيامبر، حضور داشتند كه ذكر آن گذشت، ولي بعد از وجود مبارك پيامبر اكرم - صلي الله عليه و آله و سلم - عده اي با جمع شدن در سقيفه بني ساعده تخم افتراق را كاشتند كه محصول آن در زمان عثمان به نام اهل سنت و جماعت در قلب امت اسلامي ديده شد.[8]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. شيعه در اسلام. علامه طباطبايي؛
2. فصلنامة تخصصي شيعه شناسي، جلد 1 تا 8.


[1] . خط الشام، مكتبه النوري، دمشق، چاپ سوم، 1983، ج6، ص245.
[2] . سيوطي، جلال الدين، الدر المنثور في التفسير بالمأثور، قم، منشورات مكتبه آيت الله مرعشي ، 1404، ج6، ص379.
[3] . ابن حجر هيثمي مكي، الصواعق المحرقه، مكتبه قاهره، چاپ دوم، 1385، ص232.
[4] . خطيب خوارزمي، المناقب. نجف، منشورات مكتبه الحيدريه، 1385، ص235.
[5] . محرمي، غلامحسن، تاريخ تشيع، قم، انتشارات موسسه آموزشي پژوهشي امام خميني، چاپ اول، 1383، ص45، فصل 2.
[6] . ر.ك: طباطبايي، محمد حسين، شيعه در اسلام، تهران، چاپ زيبا، 1348، ص4 تا 7.
[7] . الكاشف الغطا، محمد حسين، اصل الشيعه و اصولها، ترجمه، عليرضا خسروي، تهران، چاپخانه حيدري، بي تا، ص69 تا 71.
[8] . ر.ك: رباني گلپايگاني، علي، به فرق و مذاهب كلامي، بحث اهل سنت.

پس از درگذشت پيامبر(ص)، امّت اسلامي به گروههاي گوناگوني تقسيم شده و بر اين اساس، مذاهبي پايه گذاري گرديد. از اين رهگذر، سخت ترين و سهمگين ترين ضربه بر پيكر وحدت اسلامي فرود آمد و همگان طعم تلخ فرقه گرايي را چشيدند و آيه (قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلي أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذابَاً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُم أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعَاً وَ يُذيِقَ بَعْضَكُم بَأْس بَعْض)[1] درباره آنان تحقق پذيرفت.
گروه گرايي و دو دستگي يا چند دستگي به اندازه اي خطرناك است كه در آيه ياد شده در كنار عذاب هاي آسماني و زميني، مانند صاعقه و زلزله آمده و از نظر ويرانگري، هم سنگ نبرد اعضاي يك ملّت با يكديگر تلقّي شده است و اگر در اين آيه به چهار نوع عذاب اشاره شد، يكي از آنها «دسته بندي» و «گروه گروه شدن» است.[2]
آنچه كه باعث به وجود آمدن فرقه هاي مختلف اسلامي و نيز تيره هاي گوناگون و فرعي آنها و در نتيجه باعث اختلاف در ميان مسلمانان (پس از رحلت پيامبر(ص)) شد، يك رشته از عوامل و حوادثي بود كه در زير به برخي از آنها اشاره مي شود:
1ـ تعصّب هاي كور قبيله اي: نخستين عامل، پس از درگذشت پيامبر گرامي(صلي الله عليه وآله) در مسأله خلافت و تعيين جانشين بود. كساني كه مسأله خلافت را يك مقام تنصيصي مي دانستند، با تكيه بر احاديث پيامبر، خلافت را از آنِ امام علي(عليه السلام) مي دانستند. ولي منطق مخالفان علي(عليه السلام) در سقيفه، چه انصار و چه مهاجرين، بر محورهاي ديگري دور مي زد كه قدر مشترك آن را گرايش هاي قبيله اي و تعصّبات حزبي و در باطن، خودخواهي تشكيل مي داد.
2ـ جمود فكري و كج انديشي در فهم معارف كتاب و سنّت: اين عامل، عامل مهمي براي پيدايش طوايفي مانند، «خوارج» و «مرجئه» و... به شمار مي رود. تا آنجا كه در تقديس ظواهر «كتاب خدا» و «سنّت» پيامبر، آن قدر از خود جمود و خشكي نشان داده اند كه عقل و خرد و داوري فطرت و وجدان را فداي ظاهر ابتدايي آيه و روايت ساخته و در نتيجه مذاهبي را پي ريزي كرده اند.
3ـ جلوگيري از تدوين احاديث پيامبر(ص) عامل سومي براي پيدايش مذاهب بود، منع تدوين حديث نبوي و جلوگيري از مذاكره و نشر آن در شكستن وحدت كلمه و ايجاد تفرقه از عوامل مهم به حساب مي­آمد.
آنچه مهم است، آشنايي با نتايج ناگوار اين امر است كه منجر به پيدايش مذاهب فراواني درباره اصول و فروع گرديد.
4ـ احبار يهود و راهبان مسيحيان: از خسارتهاي بارز منع و جلوگيري از نگارش و انتشار حديث نبوي اين بود كه به علماء يهود و نصارا كه در مسلك مسلمانان در آمده بودند، فرصت داد كه افسانه ها را به عنوان سخنان پيامبران پيشين در ميان مسلمانان منتشر سازند.
5ـ انتقال فرهنگ بيگانه و علوم تجربي به ميان مسلمانان.
6ـ اجتهاد در مقابل نصّ: ياران پيامبر و گروهي كه پس از آنان آمدند، مصلحت را بر نصّ، و غرض شخصي را بر وحي الهي مقدّم داشتند.[3]
اين بود خلاصه­اي از عوامل و حوادثي كه موجب به وجود آمدن فرقه هاي مختلف اسلامي شدند. البته بايد توجه داشت كه از ميان اين گروهها، طبق روايات متعدد از نبي اكرم(صلي الله عليه وآله) فقط يك گروه اهل نجاتند و بقيه باطل مي باشند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. بحوث في الملل و النحل، جعفر سبحاني.
2. فرق کلامي، علي رباني گلپايگاني.


[1] . «بگو خدا تواناست كه براي شما از بالا و پايين ـ مانند صاعقه و زلزله ـ عذاب بفرستد و شما را به صورت گروه هايي در آورد و طعم جنگ با يكديگر را به شما بچشاند.» انعام/65.
[2] . سبحاني، جعفر، فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامي، قم، انتشارات توحيد، چاپ اول، 1371ش، ج1، ص47.
[3] . همان، ص130ـ34.

در ابتداي سخن لازم است نبوّت را تعريف نمائيم، براي همين منظور سخني از شهيد مطهري ـ رحمة الله عليه ـ را نقل مي كنيم؛ ايشان انبياء را گروهي از افراد بشر مي داند كه دستورهاي خدا را از ناحيه خداوند مي گيرند و به مردم ابلاغ مي كنند و به عبارتي آنها واسطة ميان خداوند و ساير افراد بشر مي باشند.[1] وظيفه پيامبران الزاماً دو گونه بوده است يكي از جانب خداوند كه براي بشر قانون و دستورالعمل آورده اند و يكي اينكه مردم را به خدا و عمل به دستورالعمل هاي الهي آن عصر و زمان دعوت و تبليغ مي كرده اند. غالب پيامبران فقط وظيفه دوم را انجام مي داده اند و عدة بسيار كمي از پيامبران كه قرآن آنها را«اولوالعزم» مي خواند، قانون و دستورالعمل آورده اند. لذا پيامبران تشريعي كه عددشان بسيار اندك است، صاحب قانون و شريعت بوده اند، ولي پيامبران تبليغي كارشان تعليم و تبليغ و ارشاد به تعليمات پيامبر صاحب شريعت بوده است و اسلام كه ختم نبوت را اعلام كرده، نه تنها به نبوت تشريعي خاتمه داده است، بلكه به نبوت تبليغي نيز پايان داده است.[2]
قرآن شخصيت«اولوالعزم» را به لحاظ ويژگي هاي برجسته و صفات بارزشان بيش از ديگران ارج نهاده و گرامي داشته است اين گروه از پيامبران كتاب و شريعت مستقلي داشته اند و پيامبران معاصر و يا متأخر از آنان تبعيت مي كرده اند تا زماني كه يكي ديگر از پيامبران «اولوالعزم» به رسالت مبعوث مي شد و شريعت نويني مي آورد.[3]
خداي سبحان آنگاه كه از كتاب هاي تشريعي و مجموعة قوانين ياد مي كند، نام پنج پيامبر اولوالعزم را مي برد.[4] حضرت نوح ـ ع ـ و حضرت ابراهيم ـ ع ـ و حضرت موسي ـ ع ـ وحضرت عیسی-ع- و حضرت محمد ـ ص ـ.[5] پيامبران اولوالعزم صاحبان كتاب و شريعت مي باشند و ديگر انبياء حافظان و نگهبانان شريعت اين انبياء بوده اند اگر چه صحيفه يا زبور داشته اند، ولي شريعت جامع را همان پنج نفر آورده اند.[6]
9- طبق روايات معيار اولوالعزم همان شريعت استوار و كامل تر و داشتن كتاب كه داراي قوانين و دستورالعملهايي بوده است، مي باشد[7] و باز مطابق آيه شريفة«فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ»[8] صبر و استقامت مهم ترين ويژگي آنان مي باشد پس خداوند وقتي سخن از صحيفة حضرت داود ـ عليه السّلام ـ به ميان مي آورد نام كتاب را بر آن نمي نهد، چون آن مجموعه مشتمل بر قوانين زندگي و حدود و كيفرها نبوده و تنها شامل پند و اندرز و نصيحت بوده است. لذا آن پيامبر ـ عليه السّلام ـ داراي شريعت مستقل نبوده است.[9]
لذا معيار در اولوالعزم بودن، داشتن كتاب و شريعت مستقل با قوانين و دستورالعمل هاي فراگير مي باشد، ولي معناي شريعت به معناي خاص اين نيست كه فقط اين پنج پيامبر شريعت داشته اند بلكه لفظي عام است و به اين معني است كه همه انبياء داراي شريعت بوده اند، لكن شريعت مستقل نداشته اند كه مأمور به تبليغ بوده اند.
موارد استعمالات لغوي«كتاب» در قرآن كريم نشان مي دهد كه معناي اصطلاحي آن عبارت است از مجموعة معارف و قوانين ديني و الهي كه علاوه بر معارف و نصايح و اندرز، مشتمل بر قوانين فردي، اجتماعي، عبادي و سياسي نيز باشد. بنابر همين تعريف اولوالعزم به كسي گفته مي شود كه داراي كتاب باشد.[10]
آيه شريفة«و لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْمِيزانَ»[11] يعني رسولان خود را با بينات فرستاديم و كتاب و ميزان را با آنان نازل كرديم، دلالت ندارد كه همه انبياي الهي داراي كتابي مستقل بوده اند، بلكه مقصود آن است كه به مجموعة مرسلين كتاب داده شده است و هيچ رسولي بي كتاب نبوده است. مثلاً خداوند در قرآن خطاب به حضرت يحيي ـ عليه السّلام ـ مي فرمايد:«يا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ»[12] اي يحيي كتاب الهي را با قوت بگير. كه بيانگر اين نكته است كه بقيه انبياء هم كتاب داشته اند. و هر كس كه كتاب داشته باشد، شريعت دارد لذا معيار در اولوالعزم بودن اگر چه شريعت داشتن كتاب است ولي دليل بر شريعت و كتاب نداشتن بقية انبياء نمي باشد.
از نظر قرآن كريم، مجموعة قوانيني كه با دامنة گسترده اي از سوي خداوند براي هدايت انسان ها تنظيم شده، براي شكوفايي فطرت بشر داراي زير بنايي است كه ثابت و اصلي مي باشد و به آن «دين» گفته مي شود و آنكه فروع و جزئياتي دارد كه متغير و متحول است«شريعت و منهاج» ناميده مي شود و دين الهي به مانند نهري بزرگ است كه انسانها در طي اعصار و قرون توسط شريعت هر پيامبري به آن راه يافته اند. قرآن مي فرمايد:«لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً»[13] براي هر قومي شريعت و طريقه اي مقرر داشتيم البته شريعت به معناي جامع غير از شريعت ويژه است و اين آية شريفه همان شريعت ويژه است.[14]
با توجه به مطالب بيان شده اين نكته روشن مي شود كه حضرت آدم ـ عليه السّلام ـ شريعت داشته است.


[1] . مطهري، مرتضي، نبوت، تهران، صدرا، چاپ اول، 1373، ص 13.
[2] . مطهري، مرتضي، ختم نبوت، تهران، صدرا، چاپ ششم، 1370، ص 45.
[3] . رجوع شود به: مطهري، مرتضي، خاتميت، تهران، صدرا، چاپ پنجم 1370، ص 48.
[4] . شوري/13.
[5] . شوري/13.
[6] . جوادي آملي، عبدالله، قرآن در قرآن، قم، اسراء، چاپ اول، ج ششم، بخش چهارم مقدمه فصل اول فصل دين و شريعت.
[7] . صدوق، محمد، علل الشرايع ـ رحمة الله عليه ـ بي جا، بي تا، ص 133.
[8] . الاحقاف/35.
[9] . قرآن در قرآن همان فصل قرآن و كتابهاي آسماني.
[10] . همان.
[11] . حديد/25.
[12] . مريم/12.
[13] . مائده/48.
[14] . قرآن در قرآن همان فصل، دين و شريعت.

خداوند متعال از بدو خلقت زمين، هيچ گاه آن را حجّت خالي از نگذاشته و هميشه در تاريخ افرادي بودند كه در قالب پيامبر، رسول و امام و... به هدايت مردمان پرداخته اند.
پيامبراني كه خداوند براي هدايت بشريّت مبعوث نموده به دو گروه الوالعزم و مفسّر تقسيم مي شوند. پيامبران الوالعزم پنج نفرند. حضرت نوح ـ عليه السلام ـ ابراهيم ـ عليه السلام ـ موسي و عيسي ـ عليهما السلام ـ و حضرت محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ كه هر كدام داراي كتاب و شريعت مستقلي بودند. بعد از چهار پيامبر اول كه نام آنها ذكر شد پيامبران ديگري از طرف خداوند مبعوث گرديدند تا به بيان و تشريح و تفسير آن شريعت بپردازند. نام اين پيامبران كه مردم را به وحدانيت و يگانگي خداوند و اجتناب از معصيت او كه نتيجه اش عذاب و غضب الهي است، دعوت نموده اند به طور مبسوط در كتاب بحارالانوار علامه مجلسي آمده است و ما در اينجا به سئوال مورد بحث كه پيامبران تشريحي پس از حضرت موسي ـ عليه السلام ـ و عيسي ـ عليه السلام ـ است به طور خلاصه مي پردازيم. البته اين را هم بايد در نظر گرفت كه پيامبران مفسر، سلسله وار و پشت سر هم يكي پس از ديگري نيامده اند، چه بسا در يك زمان و يك دوره هفتاد پيامبر بوده و با هم مي‎زيسته اند و مردم را هدايت مي كردند.
الف) پيامبران مفسر پس از حضرت موسي ـ عليه السلام ـ
يكي از پيامبران بزرگ پس از حضرت موسي ـ عليه السلام ـ حضرت يوشع بن نون است. وي در سن 97 سالگي وصي حضرت موسي ـ عليه السلام ـ شد و خداوند او را به پيامبري برگزيد. و خطاب نمود كه آنچه حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ در طريقت و شريعت نهاده بدان روش بني اسرائيل را هدايت نمائي. حضرت يوشع به امر الهي گردن نهاد و در مدت 23 سال مردم را به شريعت حضرت موسي ـ عليه السلام ـ دعوت نمود.
هر چند كه در اواخر عمرش به امر الهي پسرش «فينحاس» را جانشين خود نمود و ودايع نبوت و اسرار و آثار نبوت را به او داد، با اين حال در اين ايام پيامبران ديگري نيز بودند كه سلسله وار به نشر آئين حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ مي پرداختند از جمله كالب بن يوفنا، حزقيل، اسماعيل صادق الوعد، الياس، اليا و يسع و....[1]
و اما «فينحاس» فرزند يوشع بن نون از مؤمنين بني اسرائيل بود، ولي ياران و انصار زيادي نداشت و پس از مرگ وي 6 تن ديگر از اولاد و احفادش به پيامبري رسيدند كه عبارتند از:
1. بشير بن فينحاس 2. جبرئيل بن بشير 3. ابلث بن جبرئيل
4. اجر بن ابلث 5. قحتان بن اجر 6. عوق بن قحتان[2]
در طول 356 سال پس از حضرت موسي، بني اسرائيل مشغول جنگ بودند و با عمالقه عرب، مديني ها، فلسطيني ها و ابابين به زد و خورد مي پرداختند. گاهي مغلوب و زماني غالب مي شدند و پيامبران آنها در طول اين سالها هر چند موعظه و نصيحت مي كردند، اثر نمي بخشيد تا در قرن چهارم پس از حضرت موسي در عصر سموئيل جنگ دامنه داري با مردم فلسطين درگرفت و در اين جنگ ها زمان پيامبري حضرت داود رسيد كه فتح نهايي و پيروزي با او بود و در سوره هاي بقره، نساء، مائده، و انعام در رابطه با آن بحث شده است.[3]
حضرت داود از پيغمبران بزرگ بني اسرائيل بود كه هم مقام پيغمبري و رهبري داشت و هم سلطنت و پس از او نبوت به فرزندش حضرت سليمان رسيد.
در قرآن در رابطه با آن حضرت 56 آيه از جمله آياتي از سوره انبياء و انعام نازل شده است.[4]
ب) پيامبران مفسّر پس از حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ
حضرت عيسي ـ عليه السّلام ـ 12 حواري داشت و از بين آنها وصي بلا فصلش شمعون بود[5] كه مردم را در اورشليم به دين حضرت عيسي ـ عليه السّلام ـ دعوت مي كرد و پس از عروج حضرت عيسي به روم رفت و 25 سال مردم را به مسيحيت دعوت كرد تا امپراطور روم، حكم كشتن وي را صادر كرد و در همانجا مدفون شد. ديگر حواريون حضرت مسيح هر كدام به منطقه اي رفته و مردم نقاط مختلف دنيا را به عيسويت دعوت نمودند.
از جمله پيامبراني كه مردم را به شريعت حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ دعوت مي كردند حضرت جرجيس نبي بود كه در سن 16 سالگي در سال 329 ميلادي به مرتبه پيامبري رسيد.
گفته شده كه بعد از وي نيز پيامبران بسياري براي ترويج دين حضرت عيسي ـ عليه السّلام ـ از طرف خداوند متعال برانگيخته شدند كه مي توان به اين اسم ها اشاره كرد:
1.مردخاي 2. نسطورس بن ريشخا 3. وعيدبن نسطورس 4. بخيرابن وعيد
5. منذربن شمعون 6. سلمة بن منذر 7. برزبن سلمة 8. ابي بن برزه
9. و نيز يكي از پيغمبراني كه مردم را به شريعت حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ دعوت مي نمود خالدبن سنان بود كه نسبش به حضرت اسماعيل ذبيح مي رسد.[6]
نتيجه اينكه بر اساس قواعد كلامي خداوند در هر زمان حتي براي هدايت مردم فرستاده است كه برخي از آنان پيامبر اولوالعزم بوده اند برخي پيامبران مفسر كه تنها وظيفه تبليغ شريعت پيامبران سابق را داشته اند، هر چند اطلاعات ما در زمينه نام و تعداد و زندگي پيامبران مفسر بعد از حضرت موسي و حضرت عيسي كم است، ولي همان گونه كه گذشت در كتاب هايي روايي ما به نام برخي از آنها اشاره شده است.


[1] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، داراحياء التراث العربي، چاپ سوم، 1403 ه‍ ق، ج 13، ص383.
[2] . عمادزاده، حسين، قصص الانبياء (تاريخ پيامبران از آدم تا خاتم) انتشارات اسلام، چاپ سي و سوم، 1370ه‍ ش، ج 2، ص580 ـ 583.
[3] . همان، قصص الانبياء (تاريخ پيامبران از آدم تا خاتم) ج 2، ص593.
[4] . انعام/78، 79، 81 و انبياء/ 15، 16، 18، 20، 36، 44.
[5] . مجلسي، محمدباقر، حيوة القلوب، سازمان انتشارات جاويدان، ج 1، ص438 ، 439.
[6] . قصص الانبياء (تاريخ انبياء از آدم تا خاتم) ج 2، ص752، 755.

براي حقانيت و صدق گفتار هر پيامبري، علاوه بر معجزاتي كه مي‌آورد، بايد پيامبران قبلي نيز بر آمدنش بشارت داده باشند، درباره رسول گرامي اسلام(ص) بشارت‌هايي از طريق انبياي الهي به خصوص حضرت موسي ـ ع ـ و حضرت عيسي ـ ع ـ به مردم داده شده بود.[1] براي همين است كه قرآن كريم مي‌فرمايد: آن‌ها كه كتاب‌هاي آسماني به آنان داده‌ايم او (پيامبر اسلام) را همچون فرزند خود مي‌شناسند، ولي جمعي از آنان با اين كه مي‌دانند حق را كتمان مي‌كنند.[2]
از اين آيه استفاده مي‌شود كه شرح صفات جسمي و روحي پيامبر اسلام(ص) در كتاب‌هاي گذشته به قدري روشن بوده كه هركس مختصر آشنايي با اين كتاب‌ها داشت و با پيامبر اكرم(ص) مواجه مي‌شد، او را مطابق نشانه‌هاي داده شده در آن كتب مي شناخت.[3]
قرآن در جاي ديگر مي‌فرمايد: اي اهل كتاب چرا به آيات خدا (قرآن و پيامبر اسلام) كافر مي‌شويد در حالي كه به درستي آن شهادت مي‌دهيد؟! اي اهل كتاب، چرا حق را با باطل مشتبه مي‌كنيد و حقيقت پوشيده مي‌داريد، در حالي كه مي‌دانيد؟![4]
البته افرادي كه تعصب نژادي و جاهليت را نداشتند ـ از يهوديان، و مسيحيان ـ با روشن شدن حقانيت اسلام، با جان و دل آن را پذيرفتند كه به دو نمونه از قرآن كريم اشاره مي‌كنيم:
1. خداوند متعال فرموده است: بعضي از اهل كتاب كساني هستند كه به خداوند و آنچه بر شما (پيامبر اسلام) نازل شده و آنچه بر خود آنان نازل گرديده ايمان دارند، در برابر خدا خاضع‌اند و آيات خدا را به بهاي ناچيز نمي‌فروشند، پاداش آن‌ها نزد پرودگارشان است. خداوند به سرعت تمام، اعمال نيك آن‌ها را حساب مي‌كند.[5]
2. اهل كتاب همه يكسان نيستند و در برابر افراد تبه كار، كساني در ميان آن‌ها يافت مي‌شود كه در اطاعت خداوند و قيام بر ايمان ثابت قدمند، پيوسته در دل شب آيات خدا را تلاوت مي‌كنند و در برابر عظمت پرودگار به سجده مي‌افتند، به خدا و قيامت ايمان دارند و به وظيفه امر به معروف و نهي از منكر قيام مي‌كنند و در كارهاي نيك بر يكديگر سبقت مي‌گيرند و آن‌ها از افراد صالح و با ايمان هستند.[6]
بنابراين افراد زيادي از آن‌ها در اثر همين بشارت‌ها به اسلام روي آورده‌اند و قرآن كريم عواملي را براي ايمان نياوردن عده‌اي از آنان بيان كرده‌ كه به چند نمونه از آن‌ها اشاره مي‌كنيم:
1. دنيا طلبي: يكي از عوامل خطرناك كه باعث نپذيرفتن حقيقت مي‌شود، دنيا طلبي و فراموشي روز رستاخيز است كه هرجا گفتن حقيقت، منافع مادي را تهديد كند در مقابل آن به مبارزه و دشمني برخاسته مي‌شود. چنان چه علماي اهل كتاب براي چند روز رياست بر مردم، واقعيات و حقانيت اسلام را به مردم عوام خود نگفتند، تا از اين طريق به بهانه تعليم دين موسي و ... از آن‌ها پول بگيرند كه خداوند در قرآن كريم مي‌فرمايد: پس واي بر كساني كه مي‌نويسند به دست‌هاي خود، بعد مي‌گويند اين از نزد خدا است تا در عوض آن بهاي اندكي را بستانند، پس واي بر ايشان به سبب نوشته‌هايشان و واي بر آنان از آنچه از اين راه به دست مي‌آورند.[7]
2. در جاي ديگر مي‌فرمايد: كساني كه كتمان مي‌كنند آنچه را خدا از كتاب نازل كرده، و آن را به بهاي كمي مي‌فروشند، جز آتش چيزي نمي‌خورند و خداوند روز قيامت با آن‌ها سخن نمي‌گويد و آنان را پاكيزه نمي‌كند و براي آن‌ها عذاب دردناكي است.[8]
و اين عذاب دردناك به خاطر اين است كه آن‌ها حقيقت را به خاطر دنياطلبي خود پنهان كردند در حالي كه از آن‌ها پيمان الهي گرفته شده بود كه مردم را آگاه سازند، چنان چه خداي متعال مي‌فرمايد: و (به خاطر بياوريد) هنگامي را كه، خدا از كساني كه كتاب آسماني به آن‌ها داده شده، پيمان گرفت كه حتماً آن را براي مردم آشكار سازيد و پنهان نكنيد، ولي آن‌ها، آن را پشت سر افكندند و به بهاي كمي فروختند و چه بد متاعي مي‌خرند.[9]
2. حسادت: خداوند متعال حسادت پيروان اديان گذشته را عامل ديگري براي نپذيرفتن اسلام بعد از روشن شدن حقانيتش دانسته و مي‌فرمايد: بسياري از اهل كتاب از روي حسادت كه در وجود آن‌ها ريشه دوانده، آرزو مي‌كردند كه شما را بعد از اسلام و ايمان، به حال كفر بازگردانند، با اين كه حق براي آن‌ها كاملاً روشن شده است، شما آن‌ها را عفو كنيد تا خداوند فرمان خودش (جهاد) را بفرستد، خداوند بر همه چيزي توانا است.[10]
انگيزه حسادت يهود نسبت به مسلمانان اين بود كه خداوند پيامبري را در آنان قرار نداد و رياست را از يهود گرفت.[11]
3. تحريف: عامل ديگري كه باعث شده پيروان اديان گذشته از اسلام دوري كنند، تحريف و تغيير كتاب‌هاي آسماني آن‌ها از طريق خودشان بود كه در نتيجه بشارت‌ها و صفات رسول گرامي اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ را تغيير داده و يا مي‌گفتند مراد اين شخص نيست، بلكه او بعدها خواهد آمد كه قرآن كريم بر اين مطلب اصرار ورزيده و مي‌فرمايد: آيا انتظار داريد به (آئين) شما ايمان بياورند، با اين كه عده‌اي از آنان، سخنان خدا را مي‌شنيدند و پس از فهميدن، آن را تحريف مي‌كردند، در حالي كه علم و اطلاع داشتند.[12]
در جاي ديگر مي‌فرمايد: بعضي از يهود، سخنان را از جاي خود، منحرف مي‌كنند و مي‌گويند: شنيديم و مخالفت كرديم.[13]
بنا بر اين بشارت‌هايي كه در تورات درباره آمدن رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ آمده بود و قبل از بعثت رسول خدا(ص)، آن چه درباره عيسي به عنوان بشارت وجود داشت، همه را به چيز ديگر معنا نكردند و گفتند: نه عيسايي و نه محمدي آمده و ما هنوز منتظر آمدنشان هستيم و وقتي دانشمندان و بزرگان آن‌ها چنين باشند، مردم عوام و بي‌خبر از كتاب‌هاي آسماني، ديگر هيچ وقت قبول نخواهند كرد كه اسلام را بپذيرند.
4. تبعيت بي‌دليل از علماي خود: قرآن كريم مي‌فرمايد: عده‌اي از مردم عوام با اين كه مي‌دانستند علماي آن‌ها در نقل آيات الهي امين نيستند و در مواقع به خطر افتادن منافع‌شان آيات خدا را تحريف مي‌كنند، باز دنباله‌رو شدند و حقانيت اسلام را نپذيرفتند و اين‌ها خود را از همه برتر دانسته مي‌گفتند: ما فرزندان خدا هستيم[14] يا مي‌گفتند: اگر گنه‌كار باشيم، آتش دوزخ جز چند روزي به ما نخواهد رسيد (بعد وارد بهشت خواهيم شد).[15]
در جاي ديگري مي‌فرمايد: آن‌ها دانشمندان و راهبان خويش را معبودهايي در برابر خدا قرار دادند ... .[16]
امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: به خدا قسم علماي آن‌ها مردم را به پرستش خود دعوت نكردند، بلكه حلال خدا را حرام و حرام خدا را حلال نمودند و مردم هم از روي جهل و ناداني قبول كرده و از احكام آن‌ها پيروي كردند.[17]
بنا بر اين پيروان اديان الهي به خاطر اين عوامل، از مسير هدايت منحرف شده و اسلام را نپذيرفتند هرچند مي‌دانستند حق با اسلام است و پيروي نكردن از آن يعني زير پا گذاشتن تمام تعاليم انبياي خودشان و انكار آن‌ها، هرچند بايد گفت افرادي هم بودند و هستند كه بعد از روشن شدن حق به سوي آن حركت كرده و اسلام را از جان و دل مي‌پذيرند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ترجمه تفسير الميزان، محمد حسين طباطبايي، مترجم: محمد باقر موسوي همداني؛
2.الرحله المدرسيه و المدرسيه السياره في نهج الهدي، محمد جواد بلاغي،ج1


[1] . نصيري، كاظم، اهل البيت في الكتاب المقدس، بي‌جا، انتشارات صدر، چاپ اول، 1997 م، ص59 به بعد.
[2] . بقره/146.
[3] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1353 ش، ج1، ص366.
[4] . آل عمران/70-71.
[5] . آل عمران/199.
[6] . آل عمران/113.
[7] . بقره/79، ر.ك: مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، دوم، 1353 ش، ج1، ص220.
[8] . بقره/174، ر.ك: جرجاني، حسين، تفسير گازر، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اول،‌1377 ش، ج1، ص200.
[9] . آل عمران/187.
[10] . بقره/109.
[11] . طبرسي، فضل، مجمع البيان، گروه مترجمان، تهران، فراهاني، اول، 1350، ج1، ص311.
[12] . بقره/75.
[13] . نساء/46، ر.ك: حسيني همداني، محمد، تهران، كتابفروشي لطفي، 1380 ق، ج4، ص74.
[14] . بقره/78 و مائده/18.
[15] . بقره/80 و آل عمران/24.
[16] . توبه/30.
[17] . بروجردي، ابراهيم، جامع، تهران، صدر، سوم، 1341 ش، ج3، ص110.

طبق تصريح برخي از آيات قرآن اساس، جوهرة و شالودة اديان يكي است و اديان آسماني و شرايع الهي در اساس، اصول و جوهره با هم تفاوتي ندارند و همه آن اديان در سه اصل كلي: اعتقاد به خداي يگانه، اعتقاد به قيامت و اعتقاد به بعثت پيامبران از طرف خداوند متعال، مشترك هستند. اصول و معارفي كه به نخستين پيامبر الهي وحي شده است با آن‎چه به آخرين آنان فرو فرستاده شده است در اساس و جوهره يكي است. آدم ـ عليه السّلام ـ و خاتم ـ صلّي الله عليه و آله ـ بر يك اساس، كاركرده و يك هدف را تعقيب كرده‎اند. شريعت و دين آسماني در آغاز كار بسان هسته و دانه‎اي بوده است كه با گذشت زمان و تكامل ملّت‎ها و تكامل عقل‎ها و تمدن‎ها به صورت درختي برومند و پربار درآمده باشد.[1]
گواه ما بر اين سخن كه جوهره و اساس همه‎ي اديان يكي است، آيات زير است:
1. «از امور دين آنچه را به نوح سفارش كرده بوديم، براي شما نيز مقرر داشتيم»[2] يعني اصول و پايه‎هاي دين شما همان اصول و پايه‎هاي شريعت نوح است.
2. «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ؛ براستي دين در نزد خدا اسلام است»[3] يعني دين الهي در زمان‎هاي گذشته و آينده و در تمام دوران‎ها، همان اسلام (تسليم) بوده است و جوهرة همه‎ي شرايع آسماني در حقيقت يكي بوده‎اند، مخصوصاً با توجّه به اين نكته، كه دين در قرآن فقط به صورت مفرد (دين) آمده است، نه به صورت جمع (اديان)؛ اين نشان مي‎دهد، كه جوهرة اديان يكي است.
3. قرآن در پاسخ يهود و نصاري كه ابراهيم ـ عليه السّلام ـ را يهودي يا نصراني، معرّفي مي‎كردند، مي‎فرمايد: «ابراهيم نه يهودي بود و نه نصراني، بلكه او بر آيين توحيد و يك فرد مسلمان بود و هرگز از مشركان نبود»[4] البتّه مقصود از اسلام در اين آيات، همان تسليم بودن مطلق در برابر خداست، چنان‎كه علي ـ عليه السّلام ـ اسلام را اين‎گونه معرّفي فرمود «الاسلام هو التسليم»[5] واقعيت اسلام همان تسليم بودن در برابر خداوند است و قرآن هم در پيام جهاني خود مي‎گويد: «... اي اهل كتاب ما شما را به يك اصل مشترك دعوت مي‎كنيم، غير خدا را نپرستيم، كسي را شريك او ندانيم برخي از ما برخي ديگر را به خدائي نپذيرد و هرگاه آنان از (اين دعوت) روي برتافتند بگوييد گواه باشيد كه ما مسلمانيم.[6]
از مطالب گذشته به دست آمد كه اصل و اساس اديان همه با هم هماهنگ بوده و يك هدف را تعقيب مي‎كرده‎اند، ولي در تشريع قوانين و احكام فرعي با هم اختلاف و تفاوت داشته‎اند و اين تفاوت‎ها معلول و مولود اوضاع و احوال اجتماعي و جغرافيايي و... هر دوره بوده است، مثلاً در دوران نخستين زندگي بشر، نه حكومتي بوده و نه ارتباطي ميان آن برقرار بود، در چنين دوراني تعاليم و برنامه‎هاي آسماني بسيار ساده و كوتاه بود، هر چه بشر ترقي كرد، برنامه‎ها گسترده‎تر شد و روز به روز دستورهاي تازه‎اي در برنامه‎هاي آسماني گنجانيده شد تا نوبت به شريعت اسلام رسيد و خدا آخرين پيامبر خود را به سوي بشر فرستاد و دين خود را با فرستادن او كامل كرد و سرانجام پيروان اين آيين و كتاب از آمدن پيامبر و كتاب و شريعت ديگري بي‎نياز شدند. در واقع اختلاف اديان مثل مراتب كتاب‎هاي درسي از دبستان تا دانشگاه است كه در دورة ابتدائي مسائل ساده و كم عمق است، ولي در دوران دانشگاه كتابها پيشرفته و كامل و عميق مي‎شوند و قرآن هم به همين اختلاف اشاره دارد، آن‎جا كه مي‎گويدك «لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً» ما براي هر يك از شما، آيين و طريقة روشني قرار داديم.[7]
«شرع» و «شريعه» راهي را مي‎گويند كه بسوي آب مي‎رود و به آن منتهي مي‎شود، و اين‎كه دين را شريعت مي‎گويند از آن نظر است كه به حقايق و تعليماتي منتهي مي‎گردد كه ماية پاكيزگي و طهارت و حيات انساني است.[8]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. آموزش عقائد، استاد محمدتقي مصباح، ص 10ـ13.
2. خاتميت، استاد جعفر سبحاني، ترجمه‎ي رضا استادي، ص 9ـ14.
3. اسرار معراج، علي قرني گلپايگاني، ص 275ـ290.


[1] . سبحاني، جعفر، خاتميّت، ترجمه‎ي رضا استادي، قم، مؤسسة سيد‎الشهداء، چاپ اوّل، 1369، ص 9.
[2] . شوري/13.
[3] . آل‎عمران/19.
[4] . آل‎عمران/67.
[5] . نهج البلاغه، ترجمه‎ي محمد دشتي، حكمت 125، ص 652.
[6] . آل عمران/63.
[7] . مائده/48.
[8] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميّه، چاپ چهاردهم، 1370، ج 4، ص 402.