«زيديه» در دو ناحيه به قدرت سياسي رسيدند، يكي در سواحل درياي خزر، از زمان داعي كبير تا حدود سال «520 هجري» كه در آنجا قريب «25 امام» و داعي پيدا شدند؛ و ديگري در يمن كه «يحيي بن حسين» متوفي به سال «298 هـ» آنجا را تسخير كرد و حكومت ديني تأسيس نمود و چند بار با تركان عثماني وارد جنگ شد.[1] دولت ائمه رسّي در «صعداي يمن» (280 تا حدود 700 هـ) از زيديه بودند، اكثر مردم يمن زيدي مذهب اند و تا پيش از جمهوريت، امام ايشان در شهر «صنعا» مي زيست.[2] تعداد آنان به چند ميليون نفر مي رسد. اكثر آنان در بلاد يمن و بقيه در حجاز، سوريه، لبنان، عراق، مصر و كشورهاي آفريقائي زندگي مي كنند.[3] دولت زيديه در يمن توسط يحيي بن الحسين ملقب به «الهادي الي الحق» در سال (288) تأسيس شد، از وي به عنوان بزرگترين شخصيت زيدي، پس از زيد بن علي ياد مي شود. از اين روي مذهب زيديه در يمن به نام وي معروف شده و «هادويه» خوانده مي شود... امامت و حكومت زيديه در يمن تا سال 1382 كه نهضت جمهوري خواهي عربي در يمن برپا گرديد، در فرزندان و نواده گان «الهادي الي الحق» ادامه داشت.[4]
همانطوري كه آيت اللّه سبحاني نوشته اند: زيديه آثار علمي زيادي از خود بجا گذاشته اند، خصوصاً در زمينه هاي ادب، كلام و فقه؛ چنانكه وجود اجتهاد زنده و استمرار اجتهاد در ميان آنها حتي تا امروز بر تعداد آثار علمي آنها افزوده است، منتهي تمام فرهنگ و علوم آنها محصور در يمن و شهرهاي يمن شده است.[5]
نتيجه اين كه در مذهب زيديه علماي فعّال و داراي تأليفاتي هستند كه عمدتاً در كشور يمن زندگي مي كنند. يكي از علماي معروف و معاصر زيديه بنام سيد علامه بدر الدين حوثي حسني يماني با حضرت آيت اللّه سبحاني ملاقات داشته اند كه در كتاب بحوث في الملل و النحل آمده است.[6]
اشخاص صاحب نظر در امور فرقه زيديه مي گويند: فعلا علماي زيدي مذهب در يمن در امور سياسي و امور قضائي و اداره كشور يمن[7] مناصب و مقاماتي دارند.


[1] . الهامي، داود، سيري در تاريخ تشيع، قم، مكتب اسلام، 1375، ص 403، به نقل از شهرستاني.
[2] . مشكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامي، مشهد، آستان قدس، ص 217.
[3] . فاضل رضوي، شخصيت و قيام زيد بن علي، جامعه مدرسين، ص 307.
[4] . رباني گلپايگاني، علي، فرق و مذاهب كلامي، دفتر تحقيق و تدوين كتب درسي، ص 134.
[5] . سبحاني، جعفر، بحوث في الملل و النحل، قم، مؤسسه امام صادق-عليه السلام-، 1416 هـ ق، ج 7، ص 507.
[6] . همان، ص 519.
[7] . شخصاً از حضرت آيت اللّه سبحاني سؤال كردم و جواب مذكور را بيان فرمودند.

( اندیشه قم )

زيد بن علي ـ عليه السلام ـ در سال 79 هجري قمري در خانه دانش و فضيلت ديده به جهان گشود و در دامن تقوي و عبادت تربيت يافت، پدرش زينت عابدان، سرور زاهدان، فخرالساجدين، زين العابدين حضرت علي بن حسين ـ عليهما السلام ـ مي باشد كه در عبادت و اطاعت يگانه زمان و نادرة دوران بود.[1]
بعد از شهادت امام حسين ـ عليه السلام ـ زيد بن علي ـ عليه السلام ـ نخستين علويي بود كه دست به نبرد مسلحانه زد. براي نابود ساختن بني اميه كمر همت بست.[2] قيام زيد بن علي ـ عليه السلام ـ از نظر شيعه اثني عشري در يك جمله خلاصه مي شود و آن مطالبه حقوق از دست رفته آل محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ آنهم نه براي خود بلكه براي امام برگزيده آل محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ مي باشد. بطوريكه در منابع شيعي بيان شده اين امام برگزيده جز برادرش امام محمد باقر ـ عليه السلام ـ نبود.[3]
مرحوم كليني روايت مي كند:
زيد مردي دانشمند و راستگو بود و هرگز بسوي خود دعوت نكرد بلكه به پيشوايي برگزيده اي از آل محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ دعوت مي كرد و اگر پيروز مي شد، قطعاً به وعده خود وفا مي كرد.[4]
مرحوم شيخ مفيد مي فرمايد:
زيد پس از امام باقر ـ عليه السلام ـ در ميان برادران خود از نظر دانش و فضيلت، تقوي و عبادت، سخاوت و شجاعت از همه برتر بود و به خونخواهي امام حسين ـ عليه السلام ـ با شمشير خروج، و امر به معروف و نهي از منكر كرد. برخي از شيعيان به امامت او معتقد شده اند، زيرا او به فرد شايسته آل محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ دعوت مي كرد. از اين رو گروهي خيال كرده اند كه او مردم را بسوي خود دعوت مي كرد.
در حاليكه چنين نبود، زيرا او مي دانست كه برادرش امام محمد باقر ـ عليه السلام ـ براي تصدي امور مسلمانان از همه شايسته تر است و پدرش امامت را در وصيت خود تصريح كرد و او نيز براي بعد از خود امام صادق ـ عليه السلام ـ را تعيين و اعلام فرموده است.[5]
علامه مامقاني در كتاب رجالش بيان مي كند:
قيام مقدس زيد بن علي ـ عليه السلام ـ بر اساس يك قصد عقلايي بود، و آن مطالبه حق امامت بود براي اينكه حجت بر مردم تمام شود و راههاي عذر براي آنان مسدود گردد. و نيز مي گويد: غرض زيد، اين بود كه خلافت و حكومت را از دست حكام غاصب بيرون آورد، تا آنرا به مجراي حقيقي اش قرار دهد، او امامت ابي جعفر (امام باقر ـ عليه السلام ـ ) و ابي عبدالله (امام صادق) عليهما السلام را تصديق داشت. ليكن وي اين مطلب را پنهان مي داشت، حتي از پيروان خويش، مبادا ضرري متوجه امام صادق گردد.[6]و نيز مي گويد: عقيده عده اي نسبت به امامت زيد ـ عليه السلام ـ به فريب شيطان است، با وجوديكه خود زيد اين عقيده را نفي مي كرد، و قايل به امامت فرزند برادرش امام صادق بود.[7]
هدف از نهضت و قيام زيد ظاهراً تشكيل حكومت اسلامي (حكومت آل محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ ) عمل به كتاب و سنت و نيز حمايت از محرومان و مستضعفان و برقراري عدالت و حق و مساوات در ميان امت اسلامي بوده است.[8]
امام صادق ـ عليه السلام ـ از قيام و نهضت زيد بن علي ـ عليه السلام ـ و اهداف آن، به طور جدّي پشتيباني مي كرد و مسلمانان و شيعيان را تحريض مي فرمود كه به صفوف او به پيوندند و ياري اش نمايند. ابن اثير مي نويسد عده اي از كوفيان قبل از خروج زيد، پيش امام صادق ـ عليه السلام ـ آمدند و از حضرتش در مورد قيام زيد و اهدافش جويا شدند. امام فرمود: به او به پيونديد امام صادق ـ عليه السلام ـ ، از نهضت و قيام زيد پشتيباني مي كرد بلكه همه امامان شيعه از قيام اسلامي و حماسه آفرين او به نيكي ياد مي كردند و او را شهيد آل محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ مي خواندند. امام باقر ـ عليه السلام ـ فرمود: خدا رحمت كند برادرم زيد را، اگر او پيروز مي شد، خلافت را به صاحبان آن انتقال ميداد.[9]
و حضرت رضا ـ عليه السلام ـ همواره از ياد زيد متأثر بود و مي فرمود: او به حق قيام كرد و در راه حق كشته شد. و اگر او پيروز مي شد، خلافت را به صاحبان آن مسترد مي ساخت.[10]
از مطالب ذكر شده چنين نتيجه مي شود كه: در مورد قيام تناقضات فراواني در منابع تاريخي به چشم مي خورد، ولي همه منابع تاريخي در چند مورد اتفاق نظر دارند:
الف ـ‌جناب زيد، عليه ستمگران زمان خود (اموي ها) قيام كرد.
ب ـ‌انگيزه قيام باز گردانيدن حقوق از دست رفته آل محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ بود.
ج ـ‌مردم را به شخص برجسته اهل بيت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ دعوت مي كرد.
د ـ‌او هرگز دعواي امامت نداشته است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. شخصيت و قيام زيد بن علي ـ عليه السلام ـ ، تأليف سيد ابوفاضل رضوي اردكاني، چاپ جامعه مدرسين حوزه علميه قم.
2. دولت زيديه در يمن تأليف حسن خضيري احمد، ترجمه احمد باكوبة، پژوهشكده حوزه و دانشگاه.
3. تاريخ زيديه در قرن دوم و سوم هجري، تأليف فضيلت الشامي، ترجمه آقايان سيد محمد ثقفي و علي اكبر مهدي پور.
4. جنبش زيديه در ايران، تأليف عبدالرفيع حقيقت، انتشارات فلسفه، تهران، 1363.


[1] . الشامي، فضليت، تاريخ زيديه در قرن دوم و سوم هجري قمري، سازمان چاپ مركز، نشر دانشگاهي شيراز، 1367، ص67‌.
[2] . همان، ص67.
[3] . همان، ص70.
[4] . روضه كافي، ص219.
[5] . الشامي، فضيلت، تاريخ زيديه در قرن دوم و سوم هجري قمري، ‌ سازمان چاپ مركز، نشر دانشگاهي شيراز، 1367، ص70.
[6] . رضوي اردكاني، سيد ابوفاضل، شخصيت و قيام زيد بن علي ـ عليه السلام ـ ، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1364، ص131.
[7] . همان.
[8] . الشامي، فضيلت، تاريخ زيديه در قرن دوم و سوم هجري قمري، سازمان چاپ مركز، دانشگاهي شيراز، 1367، ص4‌.
[9] . همان، صفحه 67.
[10] . صدوق، عيون اخبار الرضا، صفحه 470، نرم افزار جامع الاحاديث.

زيد فرزند امام زين العابدين ـ عليه السلام ـ بعد از امام محمد باقر ـ عليه السلام ـ از ديگر برادران خود بهتر و از همگي افضل بود و عابد و پرهيزکار و فقيه و شجاع بود، امر به معروف و نهي از منکر کرد و طلب خون امام حسين ـ عليه السلام ـ نمود وي در زمان حکومت هشام بن عبدالملک قيام کرد و مردم کوفه اول با او بيعت کردند ولي پس از جنگ بي وفائي کوفيان شروع شد و از اطراف زيد پراکنده شدند، زيد با جماعتي کم جنگيد و به شهادت رسيد، سرش را بريدند و بدنش مدتها بر دار آويخته بود تا اين که بدن مبارکش را سوزاندند شيخ مفيد فرمود که چون خبر شهادت زيد به امام صادق ـ عليه السلام ـ رسيد، سخت غمگين و محزون گشت به حدي که آثار حزن در آن حضرت ظاهر شد و هزار دينار در ميان بازماندگان افرادي که با وي شهيد شده بودند تقسيم نمودند. زيد در روز دوم صفر سال 120 هـ . ق در سن چهل و دو سالگي[1] و بنا بر قولي ديگر در سال 121 يا 122 هـ . ق به شهادت رسيد.[2]
هر چند زيد در زمان خودش ادعاي امامت نکرد ولي زيديه يعني پيروان او قائل شدند که پس از امام زين العابدين ـ عليه السلام ـ ، امامت به زيد منتقل شد و امام کسي است که از فرزندان حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ با شمشير قيام کند.[3]
مکتب فقهي زيديه بنابر عواملي به سوي اهل سنت و مذهب حنفي گرايش پيدا کرده است. شيخ محمد بخيت در تقريظي بر مسند منسوب به زيد بن علي ـ عليه السلام ـ آورده است مسائل فقهي و احکام شرعي که من در اين کتاب خواندم، موافق مذهب امام بزرگ ابن حنيفه النعمان (رئيس مذهب حنفي اهل سنت) مي باشد.[4]
مازندراني نيز در شرح اصول کافي گويد: زيديه غالبا در فقهشان حنفي مذهبند.[5]
با توجه به حنفي بودن فقه زيديه مي توان گفت در تمام احکامي که حنفيه با شيعه متفاوت است زيديه نيز مخالفند و در اين نوشتار به چند نمونه از تفاوت هاي زيديه با شيعه اثني عشري اشاره مي شود؛
1. ازدواج موقت: زيديه در مسندي که ادعا مي کنند از زيد فرزند امام زين العابدين ـ عليه السلام ـ است، روايتي از زيد آورده اند که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در سالي که جنگ خيبر رخ داده ازدواج موقت را ممنوع کرد. و باز نقل کرده اند که زيد روايت کرده متعه همانند گوشت مردار، خون و گوشت خنزير است. و باز آمده که زيد گفته: ازدواج موقت، اول حلال بود ولي پس از نزول آيات عده و ميراث، حرام شد.[6]
2. تقيه: يکي از مسائلي که در مکتب اهل بيت ـ عليهم السلام ـ به آن تأکيد شده، تقيه مي باشد. ولي در فقه زيديه، تقيه کردن حرام است و همه موظفند در هر برهه اي امر به معروف و نهي از منکر را با هر شرايطي که باشد انجام دهند و دست به قيام مسلحانه با حکومت باطل زنند.[7]
3. وضو: در مکتب شيعه در وضو بايد پاها را مسح کرد و اهل تسنن گفته اند که بايد شسته شود و برخي هم چون حسن بصري مي گويد بين شستن و مسح مخير است ولي ناصر الحق از پيشوايان زيديه گفته است: در وضو هم شستن پاها و هم مسح کردنش واجب است.[8] که اين فتواي زيد با ساير مذاهب فقهي اختلاف دارد.
ازدواج متعدد: در تفسير هاي آيات الاحکام و منهج الصادقين و برخي از کتاب هاي شيعه آمده است که زيديه آيه 3 سوره نساء را که مي گويد: مرد ها مي توانند 2 و 3 و 4 زن بگيرند چنين استدلال مي کنند که مجموع اين اعداد به 9 مي رسد بنابر اين گرفتن 9 زن دائمي جايز است، اما در کتاب هاي خود زيديه اين فتوي مردود شمرده شده و آن ها قائل به حرام بودن ازدواج دائمي با بيش از چهار زن هستند چنان چه احمد مرتضي از علماي زيديه گفته اين سخن با اجماع مسلمين و نص قرآن مخالف است و لذا باطل مي باشد. و روايتي که به قاسم از پيشوايان زيديه مبني بر جواز نُه زن دائمي نسبت داده شده بهتان است.[9]
بنابر اين زيديه در فقه حنفي هستند و در تمام احکامي که حنفيه با شيعه و ديگر مذاهب مخالف است اين ها نيز مخالفند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. الرد علي الزيديه يا مسائل الزيديه؛ شيخ مفيد.
2. اختلاف اصول المذاهب، قاضي نعمان مغربي.
3. المسائل الجاروديه، شيخ مفيد.


[1]. شيخ عباس قمي، منتهي الامال، تهران، نخل دانش، 1378ش، ج2، ص 66.
[2]. شيخ مفيد، المسائل الجاروديه، بيروت، دار المفيد، چاپ دوم، 1414 ق، ص 3.
[3]. شيخ مفيد؛ المقنعه، قم، جامعه مدرسين، 1410ق، ص 655.
[4]. مسند زيد بن علي، تحقيق يکي از علماي زيديه، بيروت، دار الاحياء، ص 37.
[5]. مازندراني، محمد صالح؛ شرح اصول کافي، بي جا، بي نا، بي تا، ج 2، ص 257.
[6]. مسند زيد بن علي، ص304.
[7]. شرح اصول کافي، همان، ج 9، ص 135.
[8]. ر.ک: احمد المرتضي، شرح الازهار في فقه الزيديه، صنعا، غمضان، 1400ق، ج2، ص210؛ يحيي بن حسين؛ الاحکام، في الحلال و الحرام، بي جا، بي نا، بي تا، ج1، ص 339.
[9]. ر.ک: شرح الازهار في فقه الزيديه، همان؛ الاحکام، في الحلال و الحرام، همان.

( اندیشه قم )

زيديه از فرق معروف شيعه و پيرو زيد بن علي بن حسين بن علي ـ عليه السّلام ـ معروف به زيد شهيد مي باشند. در تاريخ ولادت و شهادت زيد فرزند امام سجاد ـ عليه السّلام ـ اختلاف است. قول معروف در اين باره اين است كه زيد در سال 80 هجري متولد و در سال 122 هجري به شهادت رسيد[1] و به كسانيكه قائل به امامت زيد بوده اند «زيديه» گويند. اين گروه در مسالة امامت عقيدة ويژه اي دارند و براي امامت شرايطي را لازم مي دانند و از آن جمله است كه گويند: امام آن است كه قيام به سيف كند و مردم را آشكارا به دين خدا دعوت كند.[2]
زيديه نيز همچون ساير مذاهب و فرق در طول حيات خود به چندين فرقه منشعب شد كه به برخي از آنها اشاره مي كنيم:
1. جاروديه: پيروان ابي جارود، زياد بن منذر همداني (150 ميلادي يا 160 هجري). ابن جارود در آغاز از اصحاب امام محمد باقر ـ عليه السّلام ـ و امام جعفر صادق ـ عليه السّلام ـ بود. سپس به زيديه پيوست. وي از طرف امام باقر ـ عليه السّلام ـ به «سرحوب» ملقب گرديد. بدين جهت اين فرقه را «سرحوبيه» نيز گويند. امام باقر ـ عليه السّلام ـ «سرحو ب» را به شيطان نابينا كه در دريا ساكن است تفسير كرد. و چنانچه نوبختي نقل كرده، ابوجارود از نظر چشم دل و چشم سر هر دو نابينا بود.[3]
جاروديه در مورد آخرين امام خود سه دسته شدند: گروهي از آنان محمد بن عبدالله بن حسن (نفس زكيه) را ‌آخرين امام دانستند و گفتند او نمرده است و قيام خواهد كرد. گروهي ديگر محمد بن قاسم صاحب طالقان را مصداق آخرين امام دانستند و گروه سوم در مورد يحيي بن عمر فرزند حسين بن زيد بن علي به اين عقيده گرائيدند.[4]
2. سليمانيه يا جريريه: پيروان سليمان بن جرير، كه معتقدند امامت بايد به شورا باشد و به محض آن كه دو تن از بزرگان امت بر آن اتفاق كنند شرعي است. ايشان امامت مفضول يعني خلافت ابوبكر و عمر را قبول داشتند و مي گفتند كه: مسلمانان با اين كه در بيعت امير المومنين علي ـ عليه السّلام ـ ترك اصلح كردند، فاسق و كافر شمرده نمي شوند. اين گروه از عثمان بيزاري جسته و به كفر وي گواهي مي دهند.[5]
3. صالحيه و بتريه: پيروان حسن به صالح بن حسن و كثير النواء شاعر معروف ملقب به ابتر.
آنان بر اين عقيده اند كه علي ـ عليه السّلام ـ پس از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ به امر امامت سزاوارتر بود ليكن خود او از روي ميل و رغبت امر امامت را به ديگران تفويض كرد و ما به آنچه علي به آن راضي گرديد رضايت مي دهيم. آنها در اين باره مي گويند: امامت مفضول در صورتي كه فاضل و افضل به آن راضي باشد جايز است[6] و در مورد عثمان قائل به توقفند و در مدح يا ذم او چيزي نمي گويند.[7]
فرقه هاي سه گانه ياد شده به گفته بغدادي در مورد اينكه مرتكبان كباير مخلد در دوزخ مي باشند اتفاق نظر داشته و در اين عقيده با خوارج هم عقيده بودند.[8]
4. اَبْرَقيّه (ابراقيه): از ياران عباد بن ابرق كوفي بودند كه با «جاروديه» اختلاف پيدا كردند و شيخين را انكار نكردند.[9]
5. ادريسيه: پيروان ادريس بن عبدالله بن حسن مثني بن حسن بن علي بن ابيطالب ـ عليه السّلام ـ . ادريس موسس دولت ادريسيان در شمال آفريقا بود. وي در دورة خلافت هادي همراه حسين شهيد فخ قيام كرد و چون حسين كشته شد، به مغرب رهسپار شد و در ‌آنجا دولت علوي و شيعي را تاسيس نمود و در سال 172 هجري مردم مراكش وي را به خلافت برگزيدند. ادريس در سال 177 هـ درگذشت.[10]
6. حسنيه: پيروان حسن بن زيد بن حسن بن علي بن ابيطالب ـ عليه السّلام ـ .
وي در سال 250 هـ بر سليمان بن عبدالله بن طاهر فرمانرواي مازندران شوريد و برگرگان تسلط يافت.[11]
7. حسينيه: گروهي از زيديه اند كه مي گويند، هر كه از آل محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ خروج كند امام مفترض الطاعه است.[12]
8. خشبيه (سرخابيه): پيروان سرخاب طبري كه پس از مختار بن ابي عبيد ثقفي ظهور كردند و چون سلاحي جز خشب (چوب) نداشتند از اين جهت آنها را خشبيه گفتند.[13]
9. خلفيه: پيروان خلف بن عبد الصمد. اين فرقه نماز را در زمان غيبت، پشت سر غير امام جايز نمي دانستند و به فرادي نماز مي خواندند.[14]
10. دُكينيه: از فرق زيديه و پيروان فضل بن دكين.[15]
11. ذكيريه: از فرق زيديه و ياران ذكير بن صفوان.[16]
12. صباحيه: پيروان ابوصباح بن معمر. اينان ابوبكر را امام مي دانستند و مي گفتند: با اين كه علي ـ عليه السّلام ـ افضل بود ولي نصي بر امامت او نيست و در مورد عثمان اختلاف داشتند.[17]
13. عجليه: پيروان هارون بن سعيد عجلي مي باشند، هارون از اصحاب امام صادق ـ عليه السّلام ـ بود.[18] شيخ طوسي هم در رجال خويش وي را از اصحاب آن حضرت ذكر كرده و مي گويد: وي كوفي بود.[19]
14. قاسميّه: پيروان قاسم بن ابراهيم بن اسماعيل حسني علوي معروف به «الرسي».
قاسم پس از مرگ برادرش محمد بن ابراهيم در سال 199 هـ دعوي امامت كرد و در «الرس» كه كوهي سياه نزديك «ذوالحليفه» اطراف مدينه بود درگذشت. وي 23 رساله در بيان عقايد زيديه نوشته است. حسين بن حسن بن قاسم زيدي آن مذهب را در ديلم رواج داد و ايشان در هدايت و رهبري از امامان زيدي يمن پيروي مي كردند.[20]
15. نعيميه: اين گروه از ياران نعيم بن يمان بودند و عقيده داشتند كه علي ـ عليه السّلام ـ بعد از پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ افضل مردم بود و دربارة‌كساني كه ترك بيعت آن حضرت كردند گفتند: ترك افضل كردند و خطا كار بودند و از عثمان و دشمنان علي ـ عليه السّلام ـ بيزاري مي جستند و آنان را كافر مي شمردند.[21]
16. يعقوبيه: اينان پيرو فردي بنام «يعقوب بن عدي كوفي» بودند و عذاب قبر و سوال منكر و نكير و شفاعت را منكر مي شدند.[22] همچنين اصل رجعت را انكار كرده و از كسانيكه قائل به رجعت بودند، تبري مي جستند. اين گروه امامت ابوبكر و عمر و عثمان را رد مي كردند ولي آن را ظلالت نمي دانستند.[23]
البته بايد در نظر داشت كه بيشتر فرق مذكور كه ساخته و پرداخته برخي از ملل و نحل نويسان بوده و آنهايي هم كه واقعيت خارجي داشتند امروزه ديگر يا پيرواني ندارند و اگر داشته باشند در اقليت محدود به سر مي برند. ولي به احتمال مي توان گفت كه سه فرقة‌ اول از فرق مشهور زيديه بوده و هنوز هم در گوشه و كنار جهان پيروان و ياراني دارند كه همگي به همان اسم زيديه شناخته مي شوند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. مقالات الاسلاميين و اختلاف المصلين (ابوالحسن اشعري).
2. جامع الفرق و المذاهب الاسلاميه، امير مهنا و علي خريس.
3. فرق الشيعه، ابو محمد نوبختي.
4. فرهنگ فرق اسلامي، محمد جواد مشكور.


[1] . رباني گلپايگاني، علي، در آمدي بر علم كلام، انتشارات دارالفكر، چاپ اول، 1378 هـ . ش، ص 199.
[2] . همان، ص 208.
[3] . نوبختي، حسن بن موسي، فرق الشيعه، المطبعه الحيدريه في النجف، 1355 هـ . ق، ص 55.
[4] . اشعري، علي بن اسماعيل، مقالات الاسلاميين و اختلاف المصلين، بيروت، المكتبة العصريه، صيدا، 1419 هـ .ق، ج 1، ص 141.
[5] . مشكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامي، بنياد پژوهش هاي اسلامي ‌آستان قدس رضوي، چاپ دوم، 1372 هـ . ش، ص 234.
[6] . درآمدي بر علم كلام، ص 211.
[7] . بغدادي، عبدالقادر بن طاهر بن محمد، الفَرق بين الفِرق، بيروت، دارالمعرفة، ص 33.
[8] . همان، ص 34.
[9] . فرهنگ فرق اسلامي، ص 13.
[10] . گروه مولفان، دائرة المعارف الاسلاميه، 1352 هـ . ق، ج 1، ص 544.
[11] . مقالات الاسلاميين و اختلاف المصلين، ج 1، ص 160.
[12] . فرق الشيعه، نوبختي، ص 58.
[13] . فرهنگ فرق اسلامي، ص 181.
[14] . امين، شريف يحيي، معجم الفرق الاسلاميه، بيروت، دار الاضواء ، 1406 هـ . ق، ص 111.
[15] . فرهنگ فرق اسلامي، ص 195.
[16] . همان، ص 197.
[17] . معجم فرق الاسلاميه، ص 157.
[18] . اشعري قمي، سعد بن عبدالله بن خلف، المقالات و الفرق، مركز انتشارات علمي و فرهنگي، 1361، ص 73 و 204.
[19] . طوسي، محمد بن حسن، رجال طوسي، منشورات المكتبه و المطبعه الحيدريه في النجف، 1380 هـ . ق، ص 328.
[20] . فرهنگ فرق اسلامي، ص 356.
[21] . مدرسي تبريزي، محمد علي، ريحانة الادب، انتشارات كتابفروشي خيام، چاپ سوم، 1369 هـ . ش، ج 6، ص 220.
[22] . فرهنگ فرق اسلامي، ص 477.
[23] . مقالات الاسلاميين و اختلاف المصلين، ج 1، ص 145.

( اندیشه قم )

زيديه فرقه‌اي از شيعه‌اند كه پس از امام زين‌العابدين ـ عليه السلام ـ به جاي امام محمدباقر ـ عليه السلام ـ به امامت زيد بن علي فرزند ديگر امام سجاد ـ عليه السلام ـ اعتقاد دارند. و مذهب كلامي خود را به وي نسبت مي‌دهند.[1]
زيد بن علي در سال 75 هجري متولد شد و در سال 120 هـ . ق بر عليه حكومت بني‌اميه قيام كرد و در جنگي كه بين لشكريان بني‌اميه و طرفداران اندك وي رخ داد در كوفه به شهادت رسيد. بعد از وي يحيي بن زيد، محمد بن عبدالله و ابراهيم بن عبدالله به ترتيب كار وي را دنبال كردند كه همگي به شكست انجاميد تا اين كه ادريس بن ادريس توانست، اولين حكومت زيدي را به نام حكومت ادارسه در مغرب تأسيس كند و بعد از وي نيز در يمن و طبرستان حكومت‌هاي زيدي ديگري توسط حسين بن قاسم و حسن بن زيد، تأسيس شد.
زيد شهيد داراي مذهب كلامي و فقهي خاص و جدا از ائمه اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ نبود و در اصول و فروع از اهل بيت معصومين ـ عليهم السّلام ـ تبعيت مي‌كرد.[2] ولي بعدها عده‌اي از علماي زيدي، مذهب كلامي و فقهي زيدي را بنيان نهادند كه به خاطر پراكندگي طرفداران زيد، از انسجام زيادي برخوردار نبود با اين همه بنيان‌گذاران اين مكتب ادعاي استقلال مذهبي داشتند و پيروان آنها خود را مكتب كلامي مستقلي مي‌دانند. به همين مناسبت بجا و شايسته است كه به چند نقد كلي در رابطه با مذهب زيدي اشاره شود:
1 . عدم پيروي زيديه از رهبر قيام:
خود زين بن علي بن حسين ـ عليه السلام ـ فردي عالم و متقي بود كه در اصول و فروع تابع اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ بود و نه تنها ادعايي در مورد امامت نداشت بلكه قيام خود را صرفاً قيامي براي برانداختن حكومت جور و رساندن حق به اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ مي‌دانست، امام صادق ـ عليه السلام ـ درباره وي مي‌فرمايد: «همانا زيد فردي عالم و راستگو بود و شما را به امامت خود فرا نمي‌خواند، بلكه شما را به «الرضا من آل محمد» دعوت مي‌كرد و اگر پيروز مي‌شد به آنچه دعوت كرده بود وفا مي‌كرد»[3] و امام رضا ـ عليه السلام ـ نيز درباره زيد مي‌فرمايد: «زيد ادعاي ناحق نمي‌كرد، او متقي ‌تر از اين بود كه چنين كند، او مي‌گفت: شما را به الرضا من آل محمد دعوت مي‌كنم...»[4]
زيد امامت امام صادق ـ عليه السلام ـ را قبول داشت و مي‌گفت: «در هر زماني فردي از ما اهل بيت است كه خداوند با او بر خلق احتجاج مي‌كند. و حجت زمان ما برادرزاده‌ام جعفر بن محمد است. هر كس از او تبعيت كند گمراه نمي‌شود. و هر كس با او مخالفت كند هدايت نمي‌يابد»[5]
حال سؤال اين است كه اگر زيديه خود را طرفدار و تابع زيد بن علي ـ عليه السلام ـ مي‌دانند چرا همانند وي از ائمه معصومين يعني امام باقر ـ عليه السلام ـ و امام صادق ـ عليه السلام ـ پيروي نمي‌كنند و تنها به امامت سه امام اول يعني حضرت اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ و امام حسن مجتبي ـ عليه السلام ـ و امام حسين ـ عليه السلام ـ اعتقاد دارند و امامت ائمه بعدي را نمي‌پذيرند. آيا زيد شهيد نگفته كه هركس از امام صادق پيروي نكند گمراه بوده و هدايت نمي‌يابد. پيروان زيديه بايد به اين تناقض پاسخ دهند كه چرا از سويي خود را پيرو زيد بن علي مي‌دانند و از سوي ديگر از وي پيروي نمي‌كنند.
2 . آميختگي مذهبي:
زيديه در واقع، مذهب مستقلي نيست و در اصول اعتقادي از معتزله پيروي مي‌كنند و در فقه و نحوه استنباط از فقه حنفي تبعيت مي‌كنند[6] و درحقيقت بين عقايد و سخنان زيد شهيد و مذهب زيدي هيچ رابطه‌اي وجود ندارد و حتي نمي‌توان روش زيديه را مذهب مستقلي ناميد، بلكه آن را بايد مذهبي التقاطي دانسته كه برنامه و هدف خاصي جز رسيدن به قدرت سياسي نداشته است. اگر آنان واقعاً به امامت حضرت علي ـ عليه السلام ـ امام حسن ـ عليه السلام ـ و امام حسين ـ عليه السلام ـ اعتقاد دارند، چگونه مي‌توانند در فقه از ابو حنيفه تبعيت كنند، كه در جبهه مقابل فقه اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ قرار دارد، يا در كلام از معتزله پيروي كنند كه مغايرت‌هاي اساسي با كلام اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ دارد، آنها مي‌توانستند همانقدر كه به احاديث منقول از طرق اهل سنت اهميت مي‌دهند به احاديث منقول از طريق اهل بيت ـ عليه السلام ـ استناد كنند، ولي چنين نكردند و همان‌گونه كه در ظاهر ادعاي پيروي از زيد را دارند و در عمل از او روي‌گردان مي‌باشند، در امامت هم در ظاهر به امامت سه نفر از امامان معصوم اعتراف كرده ولي در عمل به فقه و كلام آنها عمل نمي‌كنند..
3 . ابهام در مسأله امامت:
طبق عقيده شيعه، امامت امري است عام و رياست دنيوي و اخروي را شامل مي‌شود و امام جانشين پيامبر در همه چيز است، اما زيديه فقط به جنبه دنيوي و سياسي مسأله امامت توجه دارند و معتقدند هر كسي از اولاد فاطمه زهرا ـ سلام الله عليها ـ باشد و عالم به شريعت، زاهد و شجاع بوده و آشكارا به دين خدا دعوت كرده و قيام مسلحانه كند، امام است[7] و بدين ترتيب عقيده شيعه را كه امامت را منصبي الهي مي‌داند، رد كرده و آن را امري اجتماعي و در اختيار شخص قيام‌كننده مي‌گذارد كه با داشتن نسب فاطمي وكسب صفات مذكور مي‌تواند به امامت برسد و اگر چندين نفر اين شرايط را داشته باشند، همه آنها مي‌توانند امام باشند. اما زيديه براي اين ادعاي خود نه دليل عقلي اقامه مي‌كنند و نه دليل نقلي بر آن دارند. به همين دليل دچار تناقض شده. از سويي به امامت علي ـ عليه السلام ـ اعتقاد دارند از سوي ديگر خلافت عثمان و عمر و ابوبكر را مي‌پذيرند.[8] و برخلاف دلائل عقلي، امامت مفضول با وجود فاضل را مي‌پذيرند.شايد بهتر است بگوييم كه زيديه در مسأله امامت در موارد ذيل با شيعه اماميه مخالفت كرده‌اند.
1 . بر خلاف شيعه اماميه امامت را واجب شرعي مي‌دانند نه واجب عقلي.
2 . آنان اعتقادي به عصمت امام ندارند و امام را غير معصوم مي‌دانند.
3 . به مهدويت قائل نيستند[9] و برخلاف تمام فرقه‌هاي اسلامي كه قائل به ظهور امام مهدي در آخرالزمان مي‌باشند، اعتقادي به مهدويت ندارند. و گويا همه احاديث مربوط را انكار مي‌كنند.
4 . همچنين بر خلاف شيعه تقيه و رجعت را نمي‌پذيرند، ولي معلوم نيست چگونه به اين سؤال جواب مي‌دهند كه اگر قيام، شرط امامت است و تقيه باطل پس چرا امامان زيدي كه در يمن حضور دارند، قيام نمي‌كنند و در برابر حكومت يمن كه زماني جزو بلوك كمونيست بود و الان نيز تابع نظام سكولار غرب مي‌باشد، سر اطاعت فرود مي‌آورند. آيا قيام در مقابل آنان واجب نيست؟ و اصولاً آيا كسي بدون قيام مي‌تواند امام باشد، امامان كنوني يمن كه خانه‌نشين مي‌باشند به دليل قيام در مقابل كدام حكومت جائر، امام شده‌اند؟
در نهايت نيز بايد اين سؤال مطرح شود كه اگر عصمت در امام شرط نيست چه فرقي بين امامان اهل بيت و ساير حكام وجود دارد و چرا بايد امام حتماً از اولاد حضرت فاطمه ـ سلام الله عليها ـ باشد؟ شيعه اماميه مي‌گويد: امامان فقط ائمه طاهرين هستند كه آن هم به دليل عصمت آنان است و به اعتقاد آنها تنها معصوم مي‌تواند امام باشد نه غير معصوم و اين را عقل مي‌پذيرد، اما گفتار شما نه مبناي عقلي دارد نه مبناي نقلي.
و در آخر اين كه شرايط كلي امامت كه زيديه مطرح مي‌كند به قدري كلي مي‌باشد كه تعيين مصداق براي آن غيرممكن مي‌نمايد و نمي‌توان جامعه و امت را با چنين ابهامي رها كرد كه شايد روزي كسي قيام كند تا امام شود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1 . درآمدي بر علم كلام، علي رباني گلپايگاني.
2 . فرهنگ فرق اسلامي، محمد جواد مشكور.
3 . بحوث في الملل و النحل، آيت الله سبحاني.
4 . فرق و مذاهب كلامي، علي رباني گلپايگاني.


[1] . ر.ك:‌سبحاني، جعفر، المذاهب الاسلاميه، مؤسسه امام صادق ـ عليه السلام ـ چاپ اول، 1423 ق، ص 220.
[2] . همان، ص 241.
[3] . رجال الكشي، ص 242 رقم 144، به نقل از المذاهب الاسلامية، ص 224.
[4] . صدوق، محمد بن علي بن حسين، عيون الاخبار الرضا، ج 1، ص 516 و 517، ترجمه حميد رضا مستفيد و علي اكبر غفاري، نشر صدوق. ص 1 ـ 516، 517.
[5] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، داراحياء التراث العربي، ج 46، ص 173.
[6] . المذاهب الاسلامية، ص 241.
[7] . رباني گلپايگاني، علي، درآمدي بر علم كلام، قم، انتشارات دارالفكر، چاپ اول، 1378، ص 208.
[8] . ر.ك: مشكور، محمدجواد، فرهنگ فرق اسلامي، انتشارات آستان قدس رضوي، چاپ سوم، 1375، ص 216.
[9] . همان.

( اندیشه قم )

زيديه به كساني گفته مي‌شود كه پس از امام حسين ـ عليه السّلام ـ قائل به امامت زيد[1] فرزند امام سجاد ـ عليه السّلام ـ شدند و امام سجاد ـ عليه السّلام ـ را به عنوان امام واجب الطاعه قبول نداشتند.
دانشمندان و بزرگان اماميّه شخصيت زيد را ستوده و او را به علم و دانش، تهجّد و تقوي، زهد و پرهيزگاري و شجاعت و ظلم‌ستيزي وصف كرده‌اند. شيخ مفيد در اين باره مي‌فرمايد: زيد بن علي پس از حضرت باقر ـ عليه السّلام ـ شخصيت ممتاز در ميان برادران خود بود. فردي عابد، پرهيزگار، فقيه، سخاوتمند و شجاع به شمار مي‌رفت، كثرت انس او با قرآن سبب شده بود كه به او لقب حليف القرآن يعني هم‌پيمان با قرآن بدهند.[2]
زيديان به اصول پنج‌گانه‌ي ذيل معتقد هستند:
1. توحيد: يعني هر مكلّفي بايد اعتقاد به خدا و وحدانيّت و اقرار به ربوبيّت او داشته باشد.
2. عدل: يعني خداوندكار قبيح انجام نمي‌دهد و افعال انسان چه خوب و چه بد منتسب به خداوند نيست و هر كس به اندازة عملش ثواب و يا عقاب خواهد ديد.
3. منزلة بين المنزلتين: يعني انساني كه مرتكب گناه كبيره شده است، نه مؤمن است و نه كافر. بلكه در درجه‌اي ميان اين دو است. كه فسق باشد، بنابراين مرتكب كبيره، فاسق است، كه در صورت اصرار بر گناه خود اگر بدون توبه بميرد مخلّد در آتش جهنّم خواهد بود و از شفاعت هم بي‌نصيب خواهد شد.
4. وعد و وعيد:
«وعد» يعني خبر دادن به ثواب و به وعده دهنده بشير مي‌گويند. وعيد هم به معناي خبر دادن به عقاب است كه به آورندة آن نذير گويند. معناي اين اصل در ميان زيديه اين است كه خداوند در آنچه كه وعده داده است تخلّف نمي‌كند، زيرا خداوندي كه قدرت بر وفاي به وعده و وعيدها دارد، خلف وعده از طرف او جايز نيست. چون مي‌فرمايد: «انّ الله لا يخلف الميعاد» [3] زيديان طبق همين اصل شفاعت را براي اصحاب كبائر باطل دانسته و معتقدند كه اگر مرتكبان كبيره هم شامل شفاعت باشند، خلاف وعدة خداوند است كه فرموده: «ما للظّالمين من حميم و لا شفيع يطاع»[4] و نيز مي‌گويند: شفاعت مخصوص مؤمنين است. بدين معنا كه ترفيع درجه براي آنان مي‌باشد و شفاعت به معناي ريختن گناهان مجرمين است.
5. امر به معروف و نهي از منكر:
در تفكّر زيديه اين اصل آن‌قدر اهميّت دارد كه از جملة قواعد سلامت و امنيت فرد و جامعه محسوب شده و معتقدند كه وجوب اين فريضه از راه نقل يعني آيات و روايات ثابت است و براي آن شرايط و مراتبي را قائل هستند.
از جملة شرايط علاوه بر شرايط عمومي مانند قدرت و بلوغ و ... اين موارد را ذكر مي‌كنند:
الف: آمِر يا ناهي بايد عالم به مأمور به يا منهي عنه باشد.
ب: تحمل آزار مردم در برابر انجام اين فريضه را داشته باشد.
ج: بداند كه نهي از منكر او منجر به انجام منكر بزرگ‌تري نمي‌شود.
د: لازم نيست آمر به معروف انسان كاملي باشد. و ....
بعضي از عقايد ديگر زيديه به صورت اختصار چنين است:
صفات خداوند عين ذات اوست.
خداوند در دنيا و آخرت ديده نمي‌شود.
حُسن و قبح عقلي را قبول دارند.
توبه ناكثين صحيح است.
معاويه فاسق است و ...
امامت:
اين بحث در واقع اصلي‌ترين بحث پيرامون فرقة زيديه است. چون نقطة افتراق و جدايي شيعه اماميه و زيديه در همين بحث مي‌باشد. زيديه براي امامت شرايط زير را لازم دانسته‌اند:
1. امام بايد از اولاد فاطمة زهرا ـ سلام الله عليها ـ باشد، خواه از اولاد امام حسن ـ عليه السّلام ـ باشد يا از فرزندان امام حسين ـ عليه السّلام ـ
2. عالِم به شريعت باشد تا بتواند مردم را به احكام ديني هدايت كند.
3. زاهد، عادل، شجاع و سخي باشد.
4. آشكارا به دين خدا دعوت كند، و براي ياري دين خدا قيام مسلّحانه كند.
5. امامت مفضول با وجود أفضل جايز است و ...
به عقيدة آنان پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ و ائمة بعد از او تصريح كرده‌اند، كه هر كس داراي صفات ياد شده باشد، امام خواهد بود و اطاعت از او بر مسلمانان واجب است. و اين مطلب را نصّ خفي ناميده‌اند، با اين حال در مورد امام حسن ـ عليه السّلام ـ و امام حسين ـ عليه السّلام ـ قيام مسلّحانه را لازم نمي‌دانند، چون رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ دربارة آنان فرمود: «هما امامان قاما او قعدا» يعني حسن و حسين چه قيام كنند و چه قيام نكنند امام خواهند بود. از نظر زيديه خالي بودن زمان از امام جايز است، چنانكه وجود دو امام در يك زمان در دو منطقه دور از هم نيز جايز مي‌باشد.[5]
«عصمت امام»:
زيديه معتقد به عصمت همة ائمه نيستند در نظر آنان فقط اصحاب كساء ( يعني پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ ، علي ـ عليه السّلام ـ ، فاطمه، حسن و حسين ـ عليهم السّلام ـ ) معصوم هستند و مي‌گويند: امام مانند ساير مردم است و از خطا معصوم نيست.
«علم امام»:
علم ازلي براي امام را قبول ندارند، و مي‌گويند علم در كتب مختلف موجود است و همه به آن دسترسي دارند، از اين رو اختصاص به فرد يا گروه خاصّي ندارد.
«مهدويّت»:
زيديه شناسان معتقدند كه اين گروه قائل به مهدويت نيستند، چون امامت را براي برپايي مصالح عامّه مي‌دانند، لذا به شخص وابسته نيست، بلكه در همه زمان‌ها بايد از امام أصلحي پيروي كنند، از اين رو نمي‌توان گفت امام مستور و پنهان است و بايد منتظر او بود. لذا مهدي در شخص معيّن خلاصه نمي‌شود. گرچه گفته شده است برخي از بزرگان زيديه مانند امام هادي إلي الحق معتقد به مهدي آخر الزمان بوده‌اند.
«نظر زيديه در مورد امام علي ـ عليه السّلام ـ و خلفا»:
براي آشنايي با اين بحث لازم است به برخي از فرقه‌هاي زيديه اشاره شود، تا در ضمن بحث عقايد و افكار آنان، اين بحث نيز روشن شود: فرقه‌هاي اصلي زيديه و عقايد آنان عبارتند از:
الف: سليمانيه يا جريريه كه پيروان سليمان بن جرير الرقي بودند و معتقد بودند كه:
1. پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ كسي را به اسم انتخاب نكرد، از اين رو امام بايد از راه شوري تعيين شود.
2. امامت منحصر به فرد خاصي نيست و همة قريشيان در آن شريكند.
3. امامت مفضول با وجود افضل جايز است.
4. علي ـ عليه السّلام ـ افضل مردم بعد از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ و شايستة خلافت است و انتخاب كنندگان خلفاء در انتخاب خود اشتباه اجتهادي مرتكب شده‌اند، لذا فاسق نيستند (از اين راه خلافت آنان را صحيح مي‌دانند)
5. عثمان، عايشه، زبير و طلحه را كافر مي‌دانند.
6. تقيّه و بداء را قبول ندارند و ...
ب: جاروديّه يا سرحوبيّه كه پيروان ابي جارود زياد بن منذر هستند و مي‌گفتند:
1. پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ با نصّ خفي، علي ـ عليه السّلام ـ را به خلافت منصوب كرد و نه به اسم، صحابه با انتخاب خلفاء و پيروي نكردن از علي ـ عليه السّلام ـ كافر شدند.
2. امامت مخصوص فرزندان علي ـ عليه السّلام ـ است.
3. قائل به مهدويت هستند.
ج: صالحيّه و بتريّه: كه به پيروان حسن بن صالح و اصحاب كثير النواء كه لقب او ابتر بود مي‌گويند، عقايد آنان عبارتند:
1. امامت مفضول با وجود أفضل جايز است، به شرط آنكه افضل راضي باشد. علي ـ عليه السّلام ـ هم أفضل بود ولي از روي ميل و رغبت خلافت را به ديگران واگذار كرد.
2. تقيه و رجعت را انكار مي‌كنند.
3. كساني را كه با علي ـ عليه السّلام ـ جنگيدند كافر مي‌دانند مانند طلحه و زبير و ...
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. امامان شيعه و جنبش‌هاي مكتبي، محمد تقي مدرّسي، ترجمه حميد رضا آژير،
2. جنبش‌هاي شيعي در تاريخ اسلام، هاشم معروف الحسني، ترجمه سيد محمد صادق عارف،
3. ملل و نحل شهرستاني، ج1، ص 154.
4. الشهيد زيد بن علي و الزيديه، سيد محسن امين.
5. معارف و معاريف، (دائرة المعارف جامع اسلامي) سيد مصطفي حسيني دشتي، ج6، ص 124.
6. آشنايي با اسلام و فرقه‌هاي آن، مهرداد ايزد پناه، ص 152 به بعد.
7. ناسخ التواريخ، عباسقلي خان سپهر، ج8، ص 80.


[1] . زيد در سال هشتاد هجري قمري متولد و در سال 122 هـ . ق به شهادت رسيد.
[2] . مفيد، الارشاد، ترجمة محمد باقر ساعدي، نشر اسلاميه، چاپ سوم، 1376، ص 520.
[3] . رعد/31، و آل عمران/9.
[4] . غافر/18.
[5] . ربّاني گلپايگاني، علي، در آمدي بر علم كلام، قم، نشر دارالفكر، چاپ دوم، 1381، ص 208.

( اندیشه قم )

پيدايش فرقه زيديه به قرن دوم هجري باز مي گردد، آنان پس از امام حسين(عليه السلام) زيد شهيد فرزند امام زين العابدين(عليه السلام) را امام مي دانند و امام سجاد(عليه السلام) را تنها پيشواي علم و معرفت مي شمارند; اكثر نويسندگان زيدي بجاي امام سجاد(عليه السلام) حسن مثني فرزند امام حسن مجتبي(عليه السلام)را امام خود مي دانند.[1] و زيد امام پنجم شمرده مي شود و پس از وي فرزندش «يحيي بن زيد» و پس از وي «محمد بن عبدالله» و «ابراهيم بن عبداللّه» را امام مي دانند (كه همگي بر ضد خلفاي ناحقِ اموي قيام كردند و شهيد شدند) بعد از آن كار زيديه انتظام نيافت تا اينكه «ناصر اطروش» كه از اعقاب برادر زيد بود، در خراسان ظهور كرد و در اثر تعقيب حاكم محل، از آنجا فرار كرده به سوي مازندران كه هنوز مسلمان نشده بودند رفت و پس از سيزده سال تلاش عده زيادي را مسلمان و به مذهب زيديه در آورد، سپس به ياري آنان ناحيه طبرستان را مسخّر ساخته و به امامت پرداخت و پس از وي اعقاب او تا مدتي در آن سامان امامت كردند.[2]
چگونگي پيدايش زيديه:
نهضت زيد در اصل مورد تأييد امام باقر و امام صادق(عليه السلام)بود. و بدين جهت آن دو امام به شيعيان خود به طور مخفيانه توصيه مي كردند كه با زيد بيعت نمايند و عهد و پيماني هم ميان امام(عليه السلام) و زيد منعقد شده بود كه مسلماً اگر زيد پيروز مي شد، به آن عهد وفا و حكومت را تحويل امام معصوم(عليه السلام) مي داد، ولي بسياري از شيعيان خيال مي كردند رهبر نهضت زيد بن علي است كه با شمشير قيام و خروج كرده و مردم را به رضا از آل محمد(صلي الله عليه وآله) فرا مي خواند و مقصود از آل محمد(صلي الله عليه وآله) هم خودش است; بدين جهت برخي از شيعيان كه از مظالم «امويان» به تنگ آمده بودند، زيد را امام واجب الاطاعة مي دانستند و در مقابل اين فكر انحرافي كه به شدت گسترش مي يافت كاري ساخته نبود چون باقرين(عليهما السلام) واقع امر را به خاطر رعايت «تقيه» علناً نمي توانستند بگويند. زيد هم به خاطر حفظ جان امام عهد و پيماني را كه با امام بسته بود نمي توانست بگويد. بنابراين جلوي اين فكر انحرافي گرفته نشد و باعث شد زيديه پديد آيد كه خود زيد در پيدايش آن كوچكترين نقشي نداشته و بعيد نيست كه عقيده به امامت او بعد از شهادت دليرانه اش پيدا شده باشد چون جايي ديده نشده كه زيد خود را امام ناميده باشد.[3]
زيد بن علي(عليه السلام): در بين سالهاي 75 تا80 هجري متولد و در بين سالهاي 120 تا 122 شهيد شده است.[4] او در كوفه اقامت گزيد. سپس به شام و در مجلس هشام بن عبدالملك حاضر شد با او مكابره كرد و پنج ماه زنداني شد و بعد از آن به مدينه و عراق بازگشت در سال 120 هجري چهل هزار تن از مردم كوفه با او بيعت كردند، مردم را به «كتاب» و «سنت» و «جهاد» دعوت مي كرد. فرمانرواي عراقين در زمان او، يوسف بن عمر ثقفي بود. جنگ ميان او و لشكريان اموي درگرفت، بعد از چند روز زيد كشته شد، سر او را به دروازه دمشق آويزان كردند، جسدش را در خاكروبه كوفه عريان بر دار كردند و بعداً سوزانيدند.
زيد بن علي(عليه السلام) در نظر امامان اهل بيت(عليهم السلام):
امام صادق(عليه السلام) بسيار مي فرمود: خدا عمويم را رحمت كند.[5]
شيخ صدوق در كتاب «عيون اخبار الرضا(عليه السلام)» بابي به نقل روايات ائمه معصوم(عليهم السلام) در مدح و منقبت زيد اختصاص داده است. به عنوان نمونه امام هشتم(عليه السلام) فرمودند:... زيد بن علي از دانشمندان آل محمد(صلي الله عليه وآله) بود وي براي خشنودي خدا خشمگين شد و با دشمنان خدا جهاد كرد، و در راه خدا به شهادت رسيد.
امام باقر(عليه السلام) فرمودند: اي زيد مادري كه تو را به دنيا آورده است برگزيده است.[6]
اصل قيام و جهاد زيد هم مورد تأييد ائمه(عليهم السلام) بوده است.[7] دانشمندان اماميه مثل شيخ مفيد و شيخ بهائي و... توصيف زيد كرده اند.[8]
از مطالعه آثار[9] منسوب به وي بدست مي آيد كه در مسايل مبدأ و معاد با عقايد اماميه هماهنگ است.[10] و بطلان بعضي عقايد زيديه دليل بر انحراف زيد بن علي نمي شود.
مختصري از عقايد زيديه (مربوط به اصول مذهبي): كلام زيديه از نظر روش، عقل گراست چنانكه از نظر اصول و مبادي كلامي نيز با كلام عدليه (اماميه و معتزله) هماهنگ است و مهم ترين اصول عدليه را قبول دارند:
الف ـ درباره صفات خبريه روش تأويل دارند، مثلا يد اللّه را به نعمت و قدرت تفسير كرده اند، بر خلاف اهل حديث و حنابله.
ب ـ رؤيت بصري خداوند را محال و مستلزم جسمانيت مي دانند (موافق اماميه اند)
ج ـ عدل و حكمت الهي را مثل اماميه قبول دارند. (خدا را عالم و بي نياز مي دانند)
د ـ در مورد جبر يا اختيار انسانها مي گويند: خداوند خالق افعال بندگان نيست، چگونه خداوند آنان را به كاري كه خود مي آفرينند، امر كرده، و از كاري كه قضاي الهي به تحقق آن تعلق گرفته است نهي كند؟ (مطابق نظر مفوضه اند)
هـ ـ خداوند فعل قبيح انجام نمي دهد و كساني كه گناه كبيره انجام دهند فاسق اند نه كافرند و نه... مومن عقيده زيديه درباره امامت بر خلاف ديدگاه شيعه رفته است آنها معتقد اند كه امام بايد داراي ويژگيها ذيل باشد:
1ـ از اولاد فاطمه زهرا(عليها السلام) باشد. حسني يا حسيني، چون پيامبر فرمود: (اَلْمَهدِي مِن وُلْدِ فاطمة)
2ـ عالم به شريعت و زاهد و شجاع باشد تا از جهاد با دشمنان فرار نكند.
3ـ آشكارا به دين خدا دعوت كند و براي ياري دين قيام مسلحانه كند. (مثل زيد بن علي) وجود چند امام در زمان واحد در كشورهاي مختلف جايز است و گاهي هم زيديه بدون امام بوده اند.[11]
مختصري از احكام فقهي و فروع دين مربوط به زيديه: مجموعه فقهي و حديثي كه به مسند امام زيد معروف است، نخستين كتاب در فقه و حديث زيديه است كه علماي زيديه بر آن شرح هايي زده اند كه مفصل ترين آنها «الروض النظير في شرح مجموع الفقه الكبير» تأليف قاضي شرف الدين سياغي است.[12] در عبادات زيديان در بعضي از مسايل كه مايه تمايز شيعه و سني است، روش شيعه را دارند، مانند: «حي علي خير العمل» گفتن در اذان، پنج بار تكبير گفتن در نماز ميت، نخوردن ذبيحه (كشتار حيوان) نا مسلمان، آنها به حرمت زناشوئي با غير زيدي معتقدند و متعه (ازدواج موقت) را جايز نمي دانند; بنا به آنچه گفته اند، زيديه در اصول مذاق معتزله و در فروع فقه مذاق «ابو حنيفه» را دارند.[13]
امر به معروف و نهي از منكر را واجب و تقيه كردن را حرام مي دانند. براي ائمه خود قايل به معجزات و كرامات نيستند.[14]
خود زيديه به فرقه هاي ذيل منشعب شده كه هر كدام در اصول و فروع عقايدي ويژه دارند: جاروديّه، سليمانيه، صالحيه، بتريه، ابرقيه و... تا نوزده فرقه ذكر كرده اند.
اسامي تني چند از مشاهير و دانشمندان زيديه به قرار ذيل است:
1ـ احمد بن عيسي بن زيد (247ـ157 هـ) كتاب وي امالي است بنام «رأب الصدع» و مشتمل بر 2790 حديث از رسول اكرم(صلي الله عليه وآله) و ائمه اهل بيت(عليهم السلام) است.
2ـ القاسم الرسي (246ـ169 هـ) وي جد يحيي بن الحسين مؤسس حكومت زيديه در يمن است.
3ـ الامام الهادي (298ـ245 هـ) مؤسس حكومت زيديه در يمن است، تأليفات زيادي دارد.
4ـ الحاكم الحبشي (494ـ413) از اساتيد جار اللّه زمخشري مفسر معروف است.
5ـ ابو سعيد نشوان حميدي (متوفاي 573 هـ) از نوادر عصر خود در لغت و نحو و تاريخ بود.
6ـ عبداللّه بن حمزه (614ـ561 هـ) از نوادگان حسن مثني پسر امام حسن مجتبي(عليه السلام).
7ـ المؤيد باللّه (749ـ669 هـ) از نوادگان امام جواد(عليه السلام)، كتاب «الطراز» و «الانتصار» از اوست.
8ـ احمد بن يحيي بن المرتضي (840ـ764 هـ) مؤلف كتاب «البحر الزخار» برجسته ترين علماي زيديه در فقه و اصول است و در علوم عقلي و نقلي داراي تأليفات است.[15]


[1] . رباني گلپايگاني، علي، فرق و مذاهب كلامي، قم، دفتر تحقيقات و تدوين كتب اسلامي، ص 99.
[2] . الهامي، داود، سيري در تاريخ تشيع، قم، مكتب اسلام، 1375، ص 401.
[3] . همان مدرك، ص 400 و 401 (با تصرف).
[4] . رباني گلپايگاني، علي، همان مدرك، ص 100. اعيان الشيعه، ج 7، ص 108.
[5] . عيون اخبار الرضا، ج 10، ص 248. صدوق، ح 11 همان مدرك، ص 100 و 101.
[6] . همان مدرك، ص 107 و 108.
[7] . همان مدرك، ص 100.
[8] . همان مدرك، ص 106.
[9] . آثار علمي كه به زيد منسوب است عبارتند از: «تفسير غريب القران، الصفوة، رسالة اي علما الامة، مناسك الحج و مجموعه فقهي و حديثي»
[10] . رياض الاخران، ص 181. قاموس الرجال، ج 4، ص 262 (به نقل از فاضل رضوي، شخصيت و قيام زيد بن علي، جامعه مدرسين، چاپ دوم، ص 307).
[11] . همان مدرك، ص 104.
[12] . الهامي، داود، همان، ص 401.
[13] . همان، ص 403.
[14] . شكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامي، مشهد، آستان قدس، ص 218.
[15] . رباني گلپايگاني، علي، همان، ص 125ـ126.

( اندیشه قم )