حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ پدرش عمران و يكي از نوادگان حضرت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ شمرده مي شود.[1] بدين توضيح كه: پس از آنكه يعقوب و فرزندانش به دعوت حضرت يوسف ـ عليه السّلام ـ به مصر آمدند[2] و در آنجا سكني گزيدند، رفته رفته رشد يافتند و تعدادشان زياد شد، تا آنكه حدود دو قرن بر سرزمين مصر استيلا پيدا كردند، اراضي حاصلخيز مصب رود نيل را تحت تملك خود درآوردند، و وضع خوبي داشتند. اما بعد از مدتي كه وضعيت بدين منوال گذشت و بني اسرائيل، نسل بعد از نسل در مصر با تنعم و رفاه زندگي مي كردند و مال و رجالشان فزوني يافت، در حدود سالهاي 1560 ق . م تا 1580 ق . م، مردم اصلي مصر قيام كردند و بني اسرائيل را شكست داده و سلطنتي بزرگ تشكيل دادند، ولي با اين همه اولاد اسرائيل[3] مدت يك قرن و نيم ديگر همچنان در مصر باقي ماندند و سلاطين مصر با آنها بخوبي رفتار مي كردند تا آنكه بالاخره نوبت به سلطنت فرعوني رسيد كه مردي ديوانه مزاج بود... او اسرائيليان را به بندگي گرفت[4] و... در نتيجه مردم مصر را به دو گروه قبطيان كه بوميان آن سرزمين بودند و سبطيان كه اولاد اسرائيل بودند تقسيم كرد.[5]
سبطيان چند قرن پيش بدانجا مهاجرت كرده بودند فلذا اهل آن سرزمين محسوب مي شدند و بهمين خاطر خداوند متعال در قرآن كريم از آنها به «اهلها» تعبير كرده است.[6] از اينرو مي توان نتيجه گرفت كه حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ اهل مصر بوده است. چرا كه اولاً؛ اجداد او چندين نسل در آن سرزمين زندگي كرده بودند. ثانياً؛ در آن سرزمين به دنيا آمده بود. اما در مورد نسب حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ اتفاق نظر بر اين است كه نسب آن بزرگوار به حضرت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ مي رسد و نام اجداد او را بدين ترتيب ذكر كرده اند: «موسي بن عمران بن يصهر بن قاهث بن لاوي بن يعقوب»[7] نام ديگر يعقوب، اسرائيل به معناي عبدالله بوده است و او فرزند حضرت اسحاق يكي از دو فرزند حضرت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ بوده است.[8]
و اما فرعون زمان حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ: دربارة نام او، اقوال مختلفي نقل شده است:
1. برخي از مورخين، نام او را «رامسس دوم» بيان داشته اند.[9]
2. و بعضي ديگر از آنها، او را به نام «توتموس سوم» معرفي كرده اند.[10]
3. و قول ضعيفي هم از او به نام «وليد بن مصعب» ياد كرده است.[11]
از ميان اين سه قول آنچه مشهور و معروف است قول اول مي باشد. نتيجه آنكه حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ اگر چه از نسل ابراهيم و يعقوب ـ عليهما السّلام ـ بوده است و ليكن اهل مصر مي باشد و فرعون زمان او رامسس دوم بوده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تاريخ جامع اديان، جان. بي. ناس.
2. دانشنامة جهان اسلام، ج 4، لفظ بني اسرائيل.


[1] . طباطبايي، محمد حسين، ترجمة الميزان، جامعه مدرسين، ج 7، ص 306،‌ انعام 74 تا 83،.
[2] . دانشنامه جهان اسلام، زير نظر حداد عادل، تهران، 1377، بنياد دائرة المعارف اسلامي، ج 4، ص 439، لفظ بني اسرائيل.
[3] . مراد فرزندان و نوادگان حضرت يعقوب ـ عليه السّلام ـ است.
[4] . جان. بي. ناس، تاريخ جامع اديان، علي اصغر حكمت، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، ط نهم، 1377، ص490.
[5] . گروهي، تفسير نمونه، جامعه مدرسين، ج 16، ص 11، ‌ذيل آيات 1 تا 6، سورة قصص.
[6] . قصص‌، 4.
[7] . مجلسي، بحارالانوار، موسسه الوفاء، بيروت، 1404ه‍. ق، ج 13، ص 4.
[8] . ترجمة الميزان، جامعه مدرسين، ج 7، ص 306،‌ذيل آيات 74 تا 83، سورة انعام.
[9] . تاريخ جامع اديان، ص490
[10] . دانشنامة جهان اسلام، ج 4، ص 448.
[11] . طاطبائي، محمدحسين، ترجمة الميزان، ج 14، ص 224، ذيل آيات 9 تا 48، سوره طه.
( اندیشه قم )

حضرت يعقوب دوازده پسر داشت كه بعد از قدرت يافتن حضرت يوسف در مصر به آن سرزمين كوچ كردند و در آنجا ماندگار شدند. به آنها اصطلاحاً بني اسرائيل گفته مي شود، كه از دوازده قبيله تشكيل شده است، حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ نيز از بني اسرائيل و قبيلة لاوي مي باشد. نام پدر وي «عمران» است و نام جدش «يصهر»، نام پدر يصهر «ماهث» و نام پدر ماهث «لاوي» مي باشد.[1] بنابراين سلسله نسب حضرت موسي تا حضرت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ چنين است.
موسي. بن عمران. بن يصهر. بن ماهث. بن لاوي.‌ بن يعقوب. بن اسحاق. بن ابراهيم. نام مادر حضرت موسي در منابع اسلامي «برخانه» ذكر شده است.[2] نام پدر حضرت موسي «عمران» است و در اين امر شكي وجود ندارد و به احتمال قوي نام مادر آن حضرت نيز «برخانه»‌ بوده است. اما در مورد كه آيا در زمان حضرت موسي پيامبران ديگري نيز زندگي مي كرده اند يا نه؟ بايد گفت: هر چند در آن زمان پيامبر صاحب شريعت كه مأمور ابلاغ دين الهي باشد حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ بوده است، ولي دو نفر ديگر تير بودند، كه مقام عصمت داشته و از پيامبران الهي بوده اند و مأموريت داشتند كه شريعت حضرت موسي را تبليغ كنند، كه در ذيل به نام آنها اشاره مي شود:
1. هارون بن عمران: حضرت هارون ـ عليه السّلام ـ برادر بزرگ حضرت موسي است كه نزديك به 19 بار نامش در قرآن ذكر شده است و در آيات متعدد، تصريح شده است كه وي پيامبر الهي و مبعوث از سوي خداوند بوده است مانند:
الف) ما از رحمت خود برادرش هارون را كه پيامبر بود به او بخشيديم.[3] در اين آيه به پيامبر بودن هارون ـ عليه السّلام ـ به صراحت اشاره شده است.
ب) ما به موسي كتاب داديم و برادرش هارون را ياور او قرار داديم.[4] در اين آيه گفته شده كه هارون ـ عليه السّلام ـ شريعت و كتاب مستقلي نداشته و تنها وظيفه ياوري حضرت موسي در تبليغ شريعت موسوي را داشته است. چون پيامبران الهي دو گونه اند: گروه اول مانند حضرت موسي، حضرت عيسي و رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ صاحب شريعت و كتاب آسماني هستند و گروه دوم پيامبراني هستند كه كتاب و شريعت مستقلي نداشته و مأمور به تبليغ شريعت پيامبران قبل از خود مي باشند مانند حضرت داود، سليمان و... كه هارون ـ عليه السّلام ـ هم از زمره اين گروه مي باشد.
ج) ما به تو وحي فرستاديم، همان گونه كه به نوح و پيامبران بعد از او وحي فرستاديم و نيز به ابراهيم و اسماعيل و يعقوب و اسباط و عيسي و ايوب و يونس و هارون و سليمان وحي نموديم و به داود زبور داديم.[5] بنابراين به حضرت هارون هم وحي مي شده است.
2. يوشع بن نون: وي يكي از بزرگان بني اسرائيل است كه در زمان حيات حضرت موسي از ياوران وي بود، و بعد از وفات آن حضرت نيز جانشين و وصي حضرت موسي شد و رهبري بني اسرائيل را بر عهده گرفت.[6] همين امر نشان مي دهد كه وي مقام بالايي داشته است و چون وي حضرت موسي را بعد از وفاتش غسل داده و وصي آن حضرت بوده، معلوم مي شود كه وي مقام عصمت داشته است. چنان كه از امام صادق ـ عليه السّلام ـ نقل شده است، كه حضرت موسي، يوشع بن نون را وصي خود قرار داد و يوشع بن نون فرزندان هارون را وصي خود قرار داده.»[7]. از جمع بندي احاديث مربوط به يوشع بن نون كه در جلد 13 بحارالانوار، از ص 363 تا 376 و در فصل دوازدهم گردآوري شده مي توان به مقام بلند وي پي برد و وي را نبي دانست هر چند به صراحت به نبوت وي اشاره نشده است. بنابراين اگر قبول كنيم كه تمام اوصياء پيامبران تا زمان پيامبر اسلام نبي و پيامبر بوده اند در آن صورت يوشع بن نون هم نبي و پيامبر خواهد بود كه وظيفه تبليغ شريعت حضرت موسي را داشته است و اگر مطلب فوق را نپذيريم حداقل اين است كه يوشع بن نون وصي حضرت موسي بوده و مقام عصمت را دارا بوده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ترجمه تفسير الميزان، ج 7، ذيل آيات 74 تا 83، سورة مباركة انعام.
2. تفسير نمونه، ج 16، ذيل آيات 1 تا 6 قصص.


[1] . كاشاني، فتح الله، منهج الصادقين، كتابفروشي اسلاميه، چاپ دوم، 1344 ش، ج 2، ص 212 همچنين، مجلسي، علامه محمدباقر، بحارالانوار، ج 11، ص 10
[2] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، دار احياء التراث العربي، چاپ سوم، 1403 ق، ج 43،‌ص 33.
[3] . مريم/53.
[4] . فرقان/35.
[5] . نساء/163.
[6] . بحارالانوار، ج 13، ص 364.
[7] . همان.
( اندیشه قم )

سرگذشت حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ ، كه به صورت داستانها و حكايات در دو كتاب از اسفار پنجگانه تورات (سفر خروج و سفر اعداد) مندرج است، سيصد يا چهار صد سال بعد از زمان وفات او به رشته تحرير در آمده است[1]، فلذا با توجه به تحريفات موجود در تورات مطالب مندرج در آن در خصوص حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ، قابل پذيرش و استدلال نمي باشند. قرآن كريم، بني اسرائيل را به جهت تحريف تورات مذمت و توبيخ مي كند. و تاريخ هم مؤيد گفتار قرآن است، زيرا بخت النصر بعد از آنكه فلسطين را فتح كرد و هيكل (معبد يهود) را ويران ساخت، و تورات را سوزانيد، در سال 588 ق.م، يهود را از فلسطين به سوي بابل كوچ داد، در سال 530 ق.م، يعني 50 سال بعد، كورش، بابِل را فتح نمود و به يهود اجازه داد تا به سرزمين خود، بروند، و در آنجا «عزراي كاهن» تورات را برايشان نوشت، پس تورات اصلي منقرض شده و آنچه مانده محفوظات «عزرا» مي باشد.[2]
اما زندگينامه حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ بر طبق متون اسلامي اين طور بيان شده است كه بعضي از كاهنان، به فرعون خبر داده بودند كه فرزندي در بني اسرائيل متولد مي شود، كه زوال ملك او به دست وي صورت مي گيرد، ناگزير فرعون دستور داد تا هر طفل پسري كه در بني اسرائيل متولد مي شود، به قتل برسانند، تا بتواند عدم زوال ملك خود را بيمه كند. امّا مدّتي نگذشته بود كه اراده خداوند لايزال عملي شد، پسري به دنيا آمد.
مادر بچه نگران حال بچه اش بود؛ خداوند وحي فرمود: تا آن را در صندوقچه اي بگذارد و به رود نيل بياندازد، مادر موسي به بچه اش شير داد و چنين كرد تا از خطر جلادان فرعون نجات يابد.
آب، موسي را به طرف قصر فرعون برد، مادر موسي دختر خود را كه همان خواهر موسي بود فرستاد تا از سرنوشت برادرش خبردار شود، خواهر، پيرامون قصر گردش مي كرد كه ديد چند نفر به دنبال زن شيردهي مي گردند، آن خواهر دلباخته برادر، آنان را به مادرش راهنمايي كرد و سرانجام وعده بازگشت موسي به مادرش تحقق يافت و خداوند به دل نگران و مظطرب مادر آرامش بخشيد. خداوند قادر در دامان فرعون ستمگر موساي مصلح را بزرگ كرد و با اظهار قدرت خويش نگذاشت فرعون طاغي نور خدا را خاموش نموده و هدف پليدش را عملي سازد.[3]
موسي سرانجام بعد از كشتن مرد قبطي، كه درباريان قبط به كشتن وي رأي داده بودند بار ديگر با منت و لطف الهي نجات يافت و هراسان راه مدين را در پيش گرفت و پس از تحمل رنج و زحمت راه به كنار چاهي رسيد كه مردم را در حال آب دادن به گوسفندانشان ديد، روح ضعيف نوازي موسي به وي اجازه نداد از مشاهده حادثه اي بي تفاوت بماند. فلذا اقدام به ياري ضعيف كرد و گوسفندان دختران شعيب را آب داد و به خاطر همين عمل نيك، به خانه شعيب دعوت شد، در آنجا با يكي از دختران عفيفهء وي ازدواج كرد و پس از مدت ده سال كار در خانه شعيب ـ عليه السّلام ـ، همراه خانواده اش راه مصر را در شب بسيار سرد، در پيش مي گيرد كه راه را گم مي كنند. و در چنين شرايطي، موسي از كوه طور كه در آن نزديكي ها بوده نور آتشي را مي بيند، او از خانواده خود مي خواهد همانجا بمانند، تا برود از آتش خبري بياورد. هنگامي كه وارد آن مكان مي شود، نداي «من پروردگار عالميان هستم»[4] گوش او را مي نوازد، و بدين ترتيب موسي مأمور به دعوت فرعون ستمگر مي شود.[5]
و خداوند حكيم، هارون را به عنوان وزير و ياور موسي، همراه او مي كند تا دو برادر به انجام امر الهي همت گمارده و مبارزه خويش را با طاغي آن زمان آغاز كنند، تا پس از سالها تلاش وكوشش، و مبارزه طلبي بي امان موفق به فرو نشاندن طغيان و سركشي فرعون نمي شوند و خداوند با اراده خويش طومار زندگي فرعون را مي پيچد و همراه لشگريانش در آب غرق مي كند تا درسي باشد براي ستمگران تاريخ.
خداوند متعال براي اثبات حقانيت موسي، به انجام معجزاتي، او را توانا كرده بود كه تبديل كردن عصاي او به اژدها، نور دادن دستش، ايجاد طوفان، مسلط كردن ملخ، شپش، قورباغه و خون بر معاندين، شكافته شدن دريا، نازل كردن منّ (=شيره مخصوص و لذيذ درختان) و سلوي (=مرغان مخصوص شبيه كبوتران)، جوشاندن 12 چشمه از يك سنگ با زدن عصا، زنده كردن مردگان، بلند كردن كوه بالاي سر مردم و انزال الواح ... از جمله آن معجزات بودند.[6]
زندگي حضرت عيسي ـ عليه السّلام ـ هم، با اختلافاتي كه در اناجيل موجود است ثابت نمي شود بلكه خصوصيات زندگي او بايد از طريق قرآن تبيين شود.
خلقت عيسي يكي از شگفتي هاي عالم آفرينش است، زيرا مادرش به اراده مستقيم خداوند و با بشارت روح خدا، كه به صورت انساني بر مريم تمثيل يافت و در حواس بينايي مريم به صورت انسان محسوس شد. به وي خطاب كرد: «من فرستاده پروردگار تو هستم تا به تو جوان پر نمو و شايسته اي را ببخشم»[7] فلذا مريم(س) باردار گرديد تا آيت و نشانه اي براي همگان باشد.
چگونگي تولد عيسي ـ عليه السّلام ـ طبق نقل قرآن چنين است. مادر او هنگامي كه باردار مي شود خداوند او را به نقطه دور دستي مي برد و درد زايمان، او را به كنار تنة درخت خرماي خشك كشاند و بعد از تولد حضرت عيسي ـ عليه السّلام ـ، آنقدر ناراحت شد، كه گفت: «اي كاش پيش از اين مرده بودم، و به كلّي فراموش مي شدم» ناگهان از طرف پايين پايش او را صدا زد كه «غمگين مباش! پروردگارت زير پاي تو چشمة آب گوارا قرار داده است. اين تنة درخت خرما را به طرف خود تكان بده، خرماي تازه اي بر تو فرو مي ريزد. و فرمود: از اين غذاي لذيذ بخور، و از آن آب گوارا بنوش، و چشمت را به اين مولود جديد روشن دار! و هرگاه كسي از انسانها را ديدي، با اشاره بگو: من براي خداوند رحمان روزه اي نذر كرده ام و با كسي سخن نمي گويم.[8]
امّا اين نوزاد مبارك در برابر نسبت هاي نارواي مردم آرام نشد و به دفاع از مادر پاكش لب به سخن گشود و در گهواره فرمود: «من بنده خدا هستم! به من كتاب داده و مرا پيامبر خويش قرار داده است».[9] و با اين بيان حزن و اندوه را از چهره مادر مهربانش بر طرف كرد و تلخي هاي گفتار مردم با معجزه الهي تبديل به شيريني گرديد.
اينكه عيسي ـ عليه السّلام ـ ، در گهواره زبان به سخن گشود گرچه معجزه است ولي از آن شگفت انگيز تر كلام اوست كه خويشتن را در اولين گفتار، بنده خدا معرفي مي كند و با اعتراف به عبوديت خود در برابر خدا، از غلو، غلوّكنندگان جلوگيري كرده و حجت را بر آنان تمام مي كند. و سپس نبوت خويش را اعلام نموده و با كلمه «مباركاً» با با بركت، دفاع از منافع و حقوق مردم را اعلان مي دارد و از وجود برخي اعمال مانند نماز و روزه، مهرباني و نيكي به مادر خبر مي دهد و خويشتن را از ظلم و جور مبرا مي سازد.[10]
و در طول زندگي همواره به ارشاد و موعظه مردم مي پردازد و با تربيت شاگردان و انجام معجزاتي به اذن خدا مانند: شفا دادن كور مادر زاد، ساختن پرنده از گل، بهبودي به مبتلايان پيسي، زنده كردن مردگان، خبر دادن از خوراك مردم و آنچه ذخيره مي كنند و سير كردن پنچ هزار تن با چند قرص نان و تعدادي ماهي ...[11] در رساندن پيام خدا دريغ نمي ورزد. و سرانجام به سبب خيانت برخي از رسولان، از ميان بني اسرائيل گرفته مي شود، و خدا او را به سوي خود، بالا مي برد گرچه آنان مي گويند ما عيسي مسيح را كشته ايم و به دار آويخته ايم ولي حقيقت مطلب آنست كه آنان نه عيسي را كشته اند و نه به دار كشيده اند بلكه اين كار بر آنان مشتبه شده است، او را به يقين نكشته اند بلكه خدا او را به آسمان برده است[12] كه پس از ظهور حضرت مهدي (عج) براي ياري اش نزول خواهد كرد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. آر چيبالد رابرتسون، عيسي اسطوره تاريخ، ترجمة حسين توفيقي.
2. ناصر مكارم شيرازي، تفسير نمونه، ج 1 و 6 و 7 و 16.


[1] . جان. بي. ناس، تاريخ جامع اديان، ترجمة علي اصغر حكمت، انتشارات علمي و فرهنگي، تهران، نهم، 1377، ص 491.
[2] . طباطبائي، محمدحسين، تفسير الميزان، ترجمة محمد باقر موسوي همداني، دفترانتشارات اسلامي وابسته به جامعة مدرسين حوزه علميه قم، ج 16، ص 58،.
[3] . الميزان، ج 4، ص 206-208.
[4] . قصص/30.
[5] . تفسير الميزان، ج 16، ص 43-45.
[6] . تفسير الميزان، ج 16، ص 58.
[7] . مريم/19.
[8] . مريم/17-30.
[9] . مريم/31.
[10] . تفسير الميزان، ترجمه محمدباقر موسوي همداني، ج 14، ص 47-3،.
[11] . آل عمران/49.
[12] . نساء/157 و 158.
( اندیشه قم )

مقدمتاً بايد دانست كه حقيقت عصمت دربارة انبياء، عبارت از مصونيت در گناه و اشتباه مي‌باشد. اين مصونيت، لطف خاص الهي بوده كه به شكل علم و شعوري غالب بر همة اعمال انبياء سايه افكنده است. چنين مصونيتي، حجت بر مردم را، در تبعيت كامل از فرامين انبياء و عدم شك و شبهه در منسوب بودن احكام و فرامين صادره از ناحيه خداوند، تمام مي‌كند. مصون بودن انبياء از اشتباه در تلقي و دريافت احكام و فرامين الهي از سرچشمه وحي و ابلاغ آن به تمام و كمال به انسان، جايگاه در خور توجه‌اي را براي بحث از عصمت در برداشته است. از طرف ديگر بحث عصمت به همين جا خاتمه نمي‌يابد. دوري جستن و خودداري انبياء از هر گونه گناه كوچك و بزرگي كه با شخصيت پيامبر به عنوان الگوي انسان كامل، منافات داشته باشد، نيز از كمال اهميت برخوردار است. عصمت نوع اول (عصمت درناحيه دريافت و ابلاغ دستورات الهي) همواره و در رابطه با تمام انبياء از يك شكل برخوردار بوده است. ولي نوع دوم از عصمت (عصمت در ناحيه افعال و اعمال روزمره و عادي پيامبر) هر چند در رابطه با همة انبياء قطعي بوده، جريان آن به يك شكل نبوده است. اجراي مصونيت اخير، از يك طرف بستگي به نوع احكام و دستورات خاص وارد شده در آن دين، و از طرف ديگر به مقتضيات زمان و مكان و مخاطب خاص آن پيامبر، بستگي دارد.
و اما شرح حادثه‌اي كه منجر به شكسته شدن الواح مقدس از ناحيه حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ شد. داستان از آنجا شروع مي‌شود كه حضرت موسي به دعوت خداوند، به كوه سينا مي‌رود. زمان اين دعوت ابتداء از ناحيه خداوند، سي روز تعيين شده ولي بعدا به منظور آزمايش قوم بني‌اسرائيل، به چهل روز افزايش مي‌يابد. پس از گذشت سي روز و عدم مراجعت حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ قوم وي دچار شك و شبهه دربارة بازگشت او مي‌شوند. فردي به نام «سامري» از اين ترديد و دودلي، با توجه به سوابق بت پرستي قوم موسي، بهره جسته و درصدد ساخت گوساله‌اي از جنس طلا، جهت پرستش مردم بر مي‌آيد. گوساله سامري با آواز خوش خود، روح مردم را به تسخير در مي‌آورد. خداوند در دوران ميقات، موسي را از بت پرستي قومش، آگاه مي‌كند. موسي پس از سپري كردن ميقات، با عصبانيت و ناراحتي به ميان مردم باز مي‌گردد. با مشاهدة صحنه بت‌پرستي، موسي الواحي را كه با خود از كوه سينا آورده بر زمين مي‌زند. سرِ برادر خود هارون كه به عنوان جانشين در ميان قوم خود تعيين نموده گرفته و به حالت خشم به طرف خود مي‌كشد. هارون براي موسي توضيح مي‌دهد كه وي در اين رابطه بي‌تقصير است. بني اسرييل به سخنان و نصايح هارون در اين رابطه توجهي نكرده و خودسرانه دست به چنين اقدامي زده و نزديك بوده وي را بكشند. هارون از موسي مي‌خواهد عملي انجام ندهد كه موجب سرزنش دشمنان شود. و در خواست مي‌كند كه او را در زمره ستمكاران و بت پرستان قرار ندهد. پس از اثبات بي‌گناهي هارون و عدم كوتاي وي در انجام مأموريتش، موسي براي خود و برادرش هارون، از درگاه خداوند تقاضاي بخشش و رحمت مي‌كند.
در اين جا توضيحي روان شناختي پيرامون نحوه برخورد حضرت موسي لازم به نظر مي‌رسد و آن اين كه تمام پيامبران موظف بودند كه با هر گونه مظاهر شرك و بت‌پرستي به سختي مقابله و مبارزه كنند. تا زمينه ايجاد كلمه توحيد و پيروي مردم از احكام و دستورهاي خداوند، فراهم شود. براي همين منظور است كه ملاحظه مي‌شود اساس دعوت همه انبياء، توحيد و نفي شرك و بت‌پرستي مي‌باشد. ساخته شدن گوساله سامري، در ميان جامعه تازه رسته از زنجير بت‌پرستي، پرتگاهي است كه همه زحمات طاقت‌فرساي موسي در اعتلاي كلمه توحيد، را در كام خود فرو مي‌كشد. اين است كه موسي درصدد مقابله جدي با اين مسأله بر مي‌آيد. او با عصبانيت خود و كوبيدن الواح مقدس به زمين، مي‌خواهد به بني اسراييل بفهماند كه ارزش و مفهوم واقعي چنين الواحي، در صورت عدم وجود شرك و بت‌پرستي است.
وجود الواح مقدس، در جامعه‌اي كه روح و قلب مردم را شرك و گوساله طلايي، به تسخير خود در آورده است، جائي ندارد. قطعاً حضرت موسي به چنين قصد الهي، الواح را به زمين كوبيده است و هيچ گونه قصد توهين و اسائه‌ي ادب به الواح را در نظر نداشته است.
چگونه موسايي كه خود مدتها بشارت، آوردن الواح مقدس را به مردم داده، الواحي كه پس از صحف حضرت ابراهيم، از آن تبعيت نمايند، و خود مدتها در طلب آن سخت‌كوشي و مرارت ديده و دوران سرنوشت‌ساز ميقات را پشت سرگذارنده، اينك با شكستن الواح، به يكباره آن همه عهد و پيمان را به فراموشي سپارد. شيخ محمد عبده صاحب تفسير المنار در تفسير آيه مربوط به شكسته شدن الواح به دست موسي، مي‌گويد: الواح را از دستانش افكند تا سر برادرش را بگيرد،‌ از شدت خشم براي خدا و ناراحتي براي آن چه كه قومش، از شرك به خدا انجام داده بودند، و گمان مي‌كرد كه برادرش (در اين باره) مقصر است... زيرا در نظر موسي واجب بود كه اگر بتواند آنها را از پرستش گوساله باز دارد، چنان كه اين عمل را با آتش زدن گوساله و انداختن آن به دريا، انجام داد... آن چه كه ما در جواب از اين اوهام (آيا افكندن الواح و شكسته شدن برخي از آنها، متضمن كوتاهي در بزرگداشت كلام الهي است؟ و چگونه چنين چيزي از پيامبر معصوم، هر چند در حال غضب شديد، واقع مي‌شود؟) اختيار مي‌كنيم (اين است كه): انداختن الواح، متضمن اهانت به آنها نمي‌باشد. هم چنان كه انداختن عصا براي اقامة حجت در مقابل ساحران، متضمن اهانت به آن نيست، پس صرف افكندن، نه در لغت و نه در عرف، مقتضي اهانت نمي‌باشد. و تنها در صورتي اهانت واقع مي‌شود كه به قصد اهانت باشد، و در اينجا قطعاً قصد اهانت وجود ندارد، هر چند كه غضب چنين گماني را ايجاد مي‌كند.[1]
پس عكس العمل موسي ـ عليه السّلام ـ يك حركت حساب شده در برابر موج بت‌پرستي بود كه آغاز آن گوساله طلايي سامري بود. و اين حركت بر اساس آگاهي و اطلاع موسي در جريان ميقات كه خداوند به وي داده بود، شكل گرفت. چنان كه صاحب تفسير مجمع البيان گفته است: از شدت خشم و ناراحتي در مقابل رفتار قوم، لوحه‌ها را بر زمين افكند. از پيامبر گرامي روايت شده كه خداوند برادرم موسي را رحمت كند. شنونده مثل بيننده نيست، خداوند به او خبر داده بود كه قومش دچار فتنه مي‌شوند و مي‌دانست كه خبر خداوند راست است، و الواح را به همين جهت در دست گرفته بود. همين كه به سوي قوم بازگشت و آنها را بر آن حال ديد خشمگين شد و لوحه را افكند... [2]
از اين‌ها گذشته، آن چه با مقام عصمت انبياء منافات دارد، مخالفت آنها با احكام و فرامين الهي است، و چيزهايي كه مربوط به اختلاف در نحوه عملكرد حوادث روزمره زندگي، كه منشأ آن اختلاف در سليقه و خط مشي افراد است، ربطي به مسأله عصمت ندارد. چنان كه علامه طباطبايي در اين باره مي‌گويد: در اين جا ممكن است كسي بپرسد آيا اين مقدار اشتباه از موسي ابن عمران ـ عليه السّلام ـ با عصمت آن جناب منافات ندارد؟ جوابش اين است كه: نه، ادله ی عصمت انبياء اين سنخ اشتباهات را كه در حقيقت اختلاف در سليقه و مشي است نفي نمي‌كند، تنها اموري را نفي مي‌كند كه مربوط به حكم خداي سبحان باشد، نه چيزهايي كه مربوط به زندگي و مشي در زندگي است.[3]
البته شكسته شدن الواح مقدس، باعث اين نشد كه احكام الهي هرگز به قوم موسي ابلاغ نشود و خداوند بار ديگر موسي را به عنوان رسول برگزيده و فرمانبردار خود به ميقات فراخواند تا براي قومش الواح ديگري را بياورد. چنان كه در سفر خروج تورات آمده كه خداوند به موسي گفت: دو لوح سنگي (مثل اولين) براي خود بتراش... و بامدادان حاضر شو و صبحگاهان به كوه سينا بالا بيا و در آن جا نزد من بر قله كوه بايست و هيچ كس با تو بالا نيايد و هيچ كس نيز در تمامي كوه ديده نشود و گله و رمه نيز در طرف آن كوه چرا نكنند... پس موسي دو لوح سنگي (از نو) تراشيده، روز بعد بامدادان برخاسته و آنها را برداشته، بر كوه صعود فرمود و خداوند از ابر بر او نازل گرديد... (سفر خروج: 34).[4]
خلاصه مطلب اين كه موسي ـ عليه السّلام ـ با انداختن الواح، مرتكب كاري بر خلاف عصمت نشده است. چرا كه پيامبر خدا با اين عمل قصد توهين نداشته است. تمام اعمال و رفتار انبياء الهي از جمله خشم و محبت آنها به خاطر خداست. آن هم خشمي، كه پس از چهل روز رياضت و ملاقات با خدا از پيامبري چون موسي ـ عليه السّلام ـ صادر مي‌شود.
موسي دريافته بود كه تحقق احكام الهي در ميان بني اسراييل كه ساليان متمادي را در بت‌پرستي به سر برده‌اند، جز با ريشه كن نمودن آثار شرك محقق نخواهد شد. چه فايده كه الواح مقدس در دست مردمي باشد كه روح آنها گرفتار بت‌پرستي است. حركت موسي اين درس بزرگ را به جوامع مي‌آموزد كه قوانين و احكام نوشته شدة الهي، آن گاه مفيد فايده است كه در كالبد آن، روح تقوا و پرهيز از شرك موج بزند.
ديگر اين كه رفتار موسي چون در جمع صورت پذيرفته و مردم شاهد خشم موسي و درگيري وي با برادر خود هارون بوده‌اند، شوكي بر آنها وارد مي‌كند كه مسئله بت‌پرستي، شوخي بردار نيست. ضمناً اين رفتار موسي زمينه را براي اقدام مخاطره آميز بعدي او كه آتش زدن و به دريا افكندن گوساله سامري است، آماده مي‌كند. اقدامي كه اگر بدون هياهو و خشم اوليه صورت مي‌گرفت، امكان شورش عمومي را در برداشت. و سرانجام اين كه عمل متهورانه موسي توطئه سامري را خنثي و وي را مطرود جامعه نمود. و درس عبرتي را براي همة توطئه‌گران بعدي فراهم آورد كه نخواهند از اخلاق نيك و الهي موسي، سوء استفاده كنند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، آيت الله مكارم شيرازي، ج 6، ص 377، چ دوازدهم، 69، از انتشارات دار الكتب اسلاميه.
2. موسي ـ عليه السّلام ـ از ديدگاه قران، محسن بينا، مركز چ و نشر سازمان تبليغات اسلامي، چ اول، زمستان 70.


[1] . عبده، محمد، المنار، ج 9، عربي، ص 200 ـ 201.
[2] . طبرسي، تفسير مجمع البيان، ترجمه: دكتر احمد بهشتي، انتشارات فراهاني، چ اول، 1350، ج 10،.
[3] . تفسير الميزان، چاپ بيروت، نوبت دوم، 1971 م، ج 8، ص 251.
[4] . جان بي ناس، تاريخ جامع اديان، ص 495، بخش مربوط به مذهب يهود، ترجمه علي اصغر حكمت، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، چ هفتم، 1373(به نقل از تورات).
( اندیشه قم )

در مورد چگونگي صدا كردن گوسالة سامري چند قول بيان شده است:
قول اول آنكه، هنر و علم سامري نسبت به صنعت، باعث ايجاد آن صدا شده. بدين توضيح كه، جمعي از مفسران بر اين عقيده اند كه سامري با اطلاعات خاصي كه، در زمينة توليد صدا به كمك باد و اشياء داشت، لوله هاي مخصوصي در درون سينة گوساله طلايي كار گذاشته بود كه در اثر ورود هوا از پشت گوساله و خروج آن به صورت فشرده از آن لوله ها (انتهاي آنها در دهان گوسالة طلايي واقع شده بود) صدايي شبيه به صداي گاو بيرون مي آمد.[1]
قول دوم آنكه، نحوه ی قرار دادن دهان گوساله در جهت وزش باد باعث ايجاد صدا مي شده است. بدين بيان كه، بعضي ديگر از مفسران معتقدند، سامري گوساله را آنچنان در مسير و جهت وزش باد قرار داده بود كه بر اثر وزش باد به دهان گوساله كه به شكل خاصي نيز ساخته شده بود صدايي شبيه به صداي گوساله به گوش مي رسيد.[2]
قول سوم آنكه، خداوند متعال آن صدا را از آن گوساله خارج كرد. بدين توضيح كه، در حديثي از امام باقر ـ عليه السّلام ـ نقل شده است: حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ به خداوند متعال عرضه داشت، بار خدايا، سامري گوساله را ساخت، صداي آن از چه كسي بود؟ خداوند عزوجل در جواب از طريق وحي به او خطاب كرد: اي موسي، آن آزمايش و فتنه من بود و در آن باره زياد جستجو مكن.[3] و نيز در روايتي ديگر از راشد بن سعد آمده است، موسي ـ عليه السّلام ـ به پروردگار عرضه داشت: بار پروردگارا چه كسي روح در آن گوساله قرار داد؟ خداوند متعال در جواب فرمود: من، موسي ـ عليه السّلام ـ عرضه داشت، خدايا پس تو خودت گمراه كردي؟ خداوند عزوجل در پاسخ فرمود: اي موسي، اي سرآمد انبياء، اي پدر حاكمان، من چون اين گمراهي را در دلهايشان ديدم راه رسيدن به آن را برايشان آسان كردم.[4]
قول چهارم آنكه، سامري به قدر مشتي از خاك پاي فرستادة خداوند را در پيكر گوساله ريخت و آن موجب جان گرفتن و صدا كردن گوساله شد. در برخي روايات آمده است، حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ به سامري گفت: چگونه چنين كاري را انجام دادي؟ سامري در جواب پاسخ داد: به چيزي كه ديگران به آن پي نبردند پي بردم... برخي مفسرين طبق اين روايات گفته اند: سامري حضرت جبرائيل را هنگامي كه به حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ نازل شد تا به او وحي الهي را برساند ديد. و برخي ديگر از مفسران گفته اند: حضرت جبرائيل را هنگامي كه براي غرق كردن فرعون و لشكريانش نازل شده بود، سوار بر اسبي بهشتي ديد. به هر حال سامري در اين هنگام از موقعيت استفاده كرده و قدري از خاك زير پاي خود حضرت جبرئيل يا خاك زير پاي اسب او (بنابر تفسير دوم)، برداشته بود و نزد خود نگاه داشته بود. از خاصيتهاي اين خاك اين بوده كه به هر چيز ريخته مي شد جان مي گرفت و زنده مي شد. سامري هم چون از اين مطلب آگاه بود،‌ آن مقدار خاك را كه نزد خود داشت بعد از ساختن گوساله، در آن ريخت و اين باعث جان گرفتن و صدا كردن گوساله شد.[5]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. دايرة المعارف، تشيع، ج 9، كلمة‌سامري.
2. تفسير نمونه، ذيل تفسير سورة طه.
3. دانشنامة جهان اسلام، ج 4،‌لفظ بني اسرائيل.


[1] . جمعي، تفسير نمونه، دارالكتب الاسلاميه، ط22، ج 6، ص 371،‌ ذيل آيات 148-149 سورة اعراف.
[2] . همان، ص 372.
[3] . طباطبايي، محمد حسين، ترجمة الميزان، موسوي همداني، انتشارات اسلامي، ط5، 1374 ش، ج 14، ص 36،‌ذيل آيات 80 تا 98 سورة طه.
[4] . سيوطي، جلال الدين، دررالمنثور، دارالمعرفة، ط اول، 1365 هـ‌ق، ج 3، ص 129.
[5] . طباطبايي، محمد حسين، ترجمة الميزان، ج 14، ص 273،‌ ذيل آيات 80 تا 98 سورة طه.
( اندیشه قم )

يعقوب فرزند اسحاق، كه او را اسرائيل (بنده خدا) مي‌گويند، دوازده فرزند داشت، كه فرزند چهارمش يهودا بود. يهودا و برادرانش با پدر خود يعقوب، در كنعان (فلسطين) سكونت داشتند، و پس از واقعة معروف حضرت يوسف كه يهودا هم در آن شركت داشت. و در سال 1740 قبل از ميلاد، كنعان را به عزم مصر ترك گفتند.[1] يهود معاصر، كه اكنون در فلسطين سكونت دارند از حيث آن كه به يهودا فرزند يعقوب مي‌رسند يهودي گفته مي‌شوند.[2]
نخستين دولتي كه يهود تشكيل دادند وقتي بود كه طالوت يا ( شاوول ) در حوالي سال 1095ـ 1055 ق.م پادشاه آن‌‌ها شد و پايتخت خود را حبرون ( خليل ) قرار داد. ولي چون داوود، پادشاه گشت، پايتخت را در سال 1049 ق.م به يبوس (بيت المقدس) انتقال داد، سليمان فرزند داوود، كه پس از پدرش مقام پادشاهي و نبوت را حائز گشت، بزرگترين پادشاهان آن‌ها شناخته شده است.
پس از مرگ سليمان پيامبر، دولت آن‌ها به دو قسمت تقسيم شد: يكي در شمال كه پايتختش سامره (نابلس) و ديگري در جنوب كه پايتختش اورشليم (بيت‌المقدس) بود. اين دو دولت مدت دويست سال با هم جنگيدند تا آن كه سرحون، امپراطور آشوري‌ها بر آن‌ها چيره گشت و فرمان داد تا همة يهود را از آن منطقه خارج سازند.
سرزمين فلسطين منطقه‌اي عربي است كه از طرف غرب به درياي مديترانه و از طرف شمال، به جمهوري لبنان و از جانب شرق به نهر اُردن و جمهوري سوريه و از ناحية جنوب به شبه جزيرة سينا كه قسمتي از مصر است محدود مي‌باشد، و به لحاظ جغرافيايي براي ممالك عربي موقعيت بسيار مهمي دارد و در حقيقت پلي است كه ممالك عربي آسيا را به بلاد عربي آفريقا متصل مي‌كند و راه ارتباط و اتصال جزيرة ‌العرب، به درياي مديترانه است. در دوران‌هاي گذشته به فلسطين «ارض كنعان» گفته مي‌شده چون از ابتداء تاريخ، عرب كنعاني در آن جا زندگي مي‌كرده‌اند و نام فلسطين به مناسبت يكي از قبائل « كريتي » كه تقريباً دوازده قرن قبل از ميلاد مسيح در سواحل مديترانه، ميان «يافا» و «غزه» رحل اقامت افكنده بودند و بعداً بنام فلسطينيون معروف شدند، ‌(بر اين سرزمين نهاده شده است.)[3]
صهيونيسم كه يك تشكيلات سياسي بود، هدفش ايجاد يك دولت مستقلّ يهودي در فلسطين و بلاد عربي بود، اين جمعيت بمناسبت يكي از قلّه‌هايي كه در شهر بيت‌المقدس به نام « صهيون » وجود دارد، نام صهيونيسم را براي خود انتخاب كردند.
مظالم و فشارهايي كه در روسيه، لهستان و روماني بر يهود وارد آمد اين فكر را تقويت كرد و كشتار يهوديان روسية در سال 1882 اين آتش افروخته را شعله‌ور نمود.
در نتيجه، يكي از سران يهود «بينسكر» كتابي، به نام «خودمختاري» تأليف كرد و يهود را تحريك نمود كه هرچه زودتر متشكّل شوند، او در اين كتاب مي‌گويد: دنيا با نظر حقارت به يهود مي‌نگرد، زيرا ما در تمام روي زمين وطن و مركز و استقلال نداريم، و همه جا بيگانه به حساب مي‌آييم و علاج اساسي اين است كه يهود عالم، در ارض وطن (فلسطين) جمع شوند و ملت يهودي مستقل تشكيل دهند... .
بدنبال اين پيشنهاد جمعيت عشاق صهيون به وجود آمد و هدف اين جمعيّت؛ احياء زبان عبري، دعوت يهود به مهاجرت به فلسطين و تملّك و آباد نمودن اراضي آن‌جا بود. اين حزب از مجراي كمك‌هاي يهوديان مخصوصاً «بارون ادموند روچيلد» تأمين مي‌شد و در نتيجه موفق شدند كه چند قطعه از اراضي فلسطين را به چنگ بياورند و مشغول عمران آن‌ها شوند.
اين نهضت ابتداءً قابل توجه نبود و هدف سياسي درستي نداشت، تا اين كه «تئودور هرتزل» كه يك نفر نويسنده يهودي از اهل اُتريش است وارد معركه شد. اين مرد تحت تأثير حادثه‌اي كه براي يك يهودي رخ داد، وارد فعاليت‌ گرديد. در اين حادثه يك نفر يهودي فرانسوي به نام «ديفوس» در فرانسه به اتهام جاسوسي به نفع دشمنان فرانسه به محاكمه كشيده شد و پس از چندين محاكمه تبرئه شد.
«هرتزل» كه از اين حادثه سخت متأثر شده بود در سال 1895 كتابي به نام «دولت يهود» تأليف و منتشر نمود. او در اين كتاب نوشت كه راه حلّ گرفتاري‌هاي يهود، تأسيس يك كشور مستقل است.
«هرتزل» در اين كتاب پيشنهاد نمود كه آژانس يهود تشكيل شود تا برنامة مذاكرات و نقشه‌هاي سياسي حزب را تنظيم نمايد و يك شركت يهودي بوجود آيد كه احتياجات اقتصادي و مالي نهضت را تأمين كند.
اولين كنگره حزب صهيونيسم در سال 1897 در شهر «بال» سوئيس تشكيل شد و پس از مشاورت و مذاكرات زياد قطعنامه‌اي صادر شد. دراين قطعنامه برنامة نهضت مشخص شد و فلسطين منطقة مهاجرت و محل تشكيل «ملت واحد يهودي» معلوم گشت، اسم فلسطين به « ارض اسرائيل » مبدل گرديد. پرچم صهيوني و شعار ملي يهود هم معلوم شد، پس از پايان نشست، «هرتزل» اظهار نمود كه : همين امروز ما دولت يهودي را بوجود آورديم.[4]
در سال 1901 همين «هرتزل» به تركيه مسافرت كرد، و از سلطان عبدالحميد در خواست كرد كه در مقابل دريافت مبالغ زيادي به يهود اجازه بدهد تا داخل فلسطين شوند، ولي عبدالحميد اين پيشنهاد را رد كرد.[5]
تصادفاً در همين موقع، در «مرج ابن عامر» يهوديان مقداري زمين خريدند، نمايندگان عرب در پارلمان عثماني، در مورد اين اراضي كه به چنگ يهود افتاده اعلام خطر كردند و مبارزات عليه انتقال اراضي به يهود شروع شد و رفته رفته كار را بر يهود سخت گرفتند.
مشكلات فراواني كه در راه پيشرفت يهود در فلسطين ايجاد شد، آن‌ها را بفكر انتخاب جاي ديگري انداخت، بعد از مشورت «عريش» (عريش بلده‌اي بين مصر و فسطين كه متعلق به مصر است) را انتخاب كردند، ‌هرتزل در اين باره با دولت مصر تماس گرفت و مذاكراتي نمود و حكومت مصر هم تقاضاي او را رد كرد.
دولت انگليس امتياز استعمار «اوگاندا» كه در شمال افريقا واقع است، به هرتزل عرضه كرد؛ يهوديان براي بررسي و مطالعة وضع «اوگاندا» يك كميسيون فني تشكيل دادند و مشغول مطالعة شدند، در اين اثناء عمر «هرتزل» پايان رسيد و در سال 1902 از دنيا رخت بربست.
كنگرة يهود با پيشنهاد مركزيت «اوگاندا» مخالفت نموده و تأكيد كرد كه در فلسطين و يا حداقل منطقه‌اي كه در جوار فلسطين، كه بعداً به فلسطين دست يابند، بايد دولت يهود را تكشيل دهند‌‌ (بايد دولت يهود را تشكيل دهند).
با شروع جنگ جهاني اول ـ كه دامنة آن تا حدود فلسطين كشيده شد ـ يكي از رهبران حزب صهيونيسم بنام «هربرت صموئيل» يادداشتي به اعضاء كابينة انگلستان و نمايندگان مجلس عوام آن كشور تقديم كرد، و پيشنهاد نمود كه يك دولت يهودي تحت نظارت انگلستان در فلسطين بوجود آيد و سه تا چهار ميليون نفري كه در اروپا متفرق‌اند، به آنجا بروند. و بدين ترتيب انگلستان يك حكومت دست نشانده و حافظ منافع خود را در كنار كانال سوئز و مصر ايجاد كرده و نقطه‌اي حساس را از منطقه در اختيار داشته باشد.
مذاكرات در اين زمينه ادامه يافت و موافقت كشورهاي فرانسة و امريكا نيز جلب شد؛ تا سرانجام «بالفور» وزير خارجه انگلستان رسماً قول تشكيل كشور يهودي را به صهيونيسم‌ها داد.
اعلاميه «بالفور» در روز دوم نوامبر 1917 ـ يعني درست يك سال و نيم پس از شروع انقلاب عرب ـ براساس وعده‌هاي انگلستان در مورد استقلال بلاد عربي صادر شد. اين اعلاميه، مخالفت‌هاي عرب‌ها را در پي داشت و «شريف مكه» در اين باره از انگلستان توضيح خواست، ولي انگليس و امريكا به آن‌ها اطمينان دادند كه هرگز استقلال كشورهاي عربي تهديد نخواهد شد و يهوديان فقط قصد مهاجرت و سكونت در فلسطين را دارند و آزادي آن‌ها در حدودي است كه با آزادي سياسي و اقتصادي عرب سازگار باشد.[6]
با پايان جنگ جهاني اول، ‌انگليس براي تحقق دولت يهودي مصمّم‌تر شد. فلسطين به‌طور كامل در اختيار انگلستان قرار گرفت و به عنوان دولت قيّم، ‌قوانين مناسب خود را در آنجا وضع مي‌كرد؛ در عين حال اجازه داد كه آژانس يهود در اين منطقه به فعاليت اقتصادي بپردازد و زبان عبري و انگليسي را در كنار زبان عربي قانوني كرد.
تلاش‌ها براي يهودي كردن منطقة فلسطين و انتقال يهوديان به اين سرزمين ادامه مي‌يافت و مخالفت‌ها و گاه شورش‌هاي كشورهاي عربي با وعده‌هاي فريبنده‌ء انگلستان فروكش مي‌كرد؛ اما همزمان افراد با نفوذ يهودي بر مناصب مهم در فلسطين گمارده مي‌شدند و آنان از راه امتيازات اقتصادي كه به دست مي‌آوردند،‌ مسلمين را تحت فشار مي‌گذاردند به گونه‌اي كه فلسطيني‌ها مجبور به فروش اراضي خود شدند.
درهاي فلسطين به روي مهاجران يهود باز شد در نتيجه، در ده سال اول حكومت سرپرستي (1918-1928) يكصدوده هزار نفر يهودي از اطراف عالم وارد فلسطين شدند. در اين مدت تمام تسهيلات به يهودي‌ها براي توليدات اقتصادي و صادرات و واردات داده مي‌شد؛ ولي بر فلسطيني‌ها سخت‌گيري شده و طرح‌هايي براي خارج كردن آنان از عرصه‌ء اقتصاد به كار گرفته مي‌شد.[7]
تا اينجا مي‌توان گفت بريتانيا نقش اصلي را بازي مي‌كرد، ولي از اين به بعد امريكا وارد كار شده و سرانجام اسرائيل به‌دست او تأسيس شد. در اواخر جنگ جهاني دوم «ترومان» رئيس جمهوري اسبق امريكا درخواست كرد كه تعداد (100000) صد هزار يهودي به فلسطين مهاجرت كرده و فلسطين را بين يهود و مسلمانان تقسيم كنند، با آنكه همين شخص در سال 1947 در پارلمان امريكا اعلام كرده بود كه امريكا هرگز راضي نيست كه سرنوشت ملتي بدون رضايت آنان تعيين گردد. در آن زمان هرچه «مارشال» وكيل وزارت امورخارجه خواست، خطرهاي تقسيم را به «ترومان» گوشزد كند و او را از آن منصرف سازد، فايده‌اي نبخشيد، و پيش از آنكه قواي نظامي بريتانيا از فلسطين خارج شوند، ‌دولت امريكا به اسرائيل اعتراف كرد! اين اعتراف حتي نسبت به نمايندة امريكا در سازمان ملل متحد غير منتظره و ناگهاني بود. در اثر اين اعتراف ناگهاني جنگ خونيني ميان عرب‌ها و اسرائيل شروع شد.
مطابق همين زمان، سازمان ملل متحد، ‌تشكيل جلسه داده و براي رفع اختلافات عرب‌ها و اسرائيل و پايان دادن به جنگ در آن منطق قطع‌نامه تقسيم را صادر كرد. به موجب اين قطع‌نامه، ‌صحراي «نقب» مي‌بايست در دست يهود و «جليل» در دست عرب‌ها باشد،‌سازمان ملل براي اجراي اين قطع‌نامه شخصي به نام «كونت برنادوت» را به فلسطين اعزام كرد و چون عرب‌ها حاضر نشدند صحراي نقب را به يهود واگذار كنند، «برنادوت» پيشنهاد كرد كه اگر عرب‌ها به هيچ نحو راضي نيستند «نقب» را به يهود بدهند، بر يهود لازم است كه «جليل» را گرفته و از «نقب» صرف‌نظر كنند. در اثر اين پيشنهاد، يهود «برنادوت» را كشتند و با آنكه «برنادوت» نمايندة سازمان ملل بود، معذلك قاتل آن آزاد شد.
اين را هم بايد اضافه كرد كه سران كشورهاي عربي در آن جنگ خيانت كردند و در عوض آنكه زمين‌هاي فلسطين را از يهود بگيرند، ‌زمين‌هاي زيادي را هم به آن‌ها دادند در اين جنگ (000/1000) يك ميليون نفر را آوراه كردند و در نتيجه، جنگ به نفع يهود تمام شد.
اسرائيل پس از جنگ، تعداد (202) قريه را تغيير داد و بيش از (200) مسجد را خراب كرد و اكثر مقابر را نبش نمود و حتي سنگ‌هاي روي آن‌ها را دزديده و به يهود فروخت.[8]
در نتيجه، مي‌توان گفت كه اسرائيل با قدرت امريكا و انگليس و غفلت مسلمانان و تلاش يهود به وجود آمد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
ا. تايخ الاسرائيليين، ‌شاهين مقاريوس.
2. تاريخ الحركة الصهيونيه، دكتر آلن تايلر.
3. عصر ظهور، علي كوراني.


[1] . شيرازي، سيدمحمد، دنيا و يهود، چاپ فروغ دانش، انتشارات امين، ص 3
[2] . همان، ص 103
[3] . هاشمي رفسنجاني، علي اكبر، سرگذشت فلسطين يا كارنامة سياه استعمار، ص 21
[4] . همان ص 91 و 92
[5] . شيرازي، سيدمحمد، دنيا و يهود، انتشارات امين، ص 49-48.
[6] . همان، ص 105ـ100.
[7] . مكارم شيرازي، مهدي، بربال انديشه‌ها،‌‌ قم، مدرسة الامام علي بن ابي‌طالب، چاپ اول، ص 399.
[8] . شيرازي، سيدمحمد، دنيا و يهود،‌ ص 58-52.
( اندیشه قم )

قوم يهود، قومي است كه پيامبران زيادي در ميان آنها مبعوث گرديده اند. اين قوم بعد از به قدرت رسيدن حضرت يوسف داراي نام و نشان گرديده و پا به عرصه دين و سياست گذاشتند. در وجه تسميه اين قوم به «يهود» دو قول وجود دارد:‌
يك قول اينست كه، «يهود» از ماده «هود يا هيادت» كه ماضي آن «هاد» و مضارع آن «يهود» مي باشد گرفته شده است كه به معناي توبه مي باشد. و قوم يهود به خاطر اينكه، گفتند: «انا هدنا اليك»[1] (ما به سوي تو بازگشته ايم) يهود ناميده شدند. زيرا آنان بعد از اينكه گوساله پرست شدند، از گوساله پرستي توبه نمودند.
قول دوم اينست كه، يهود به علت نسبت آنها به بزرگترين فرزند حضرت يعقوب ـ عليه السلام ـ كه «يهوذا» نام داشت، يهود ناميده شدند، و در تعريب، «ذال» به «دال» تبديل گشته است.[2]
به اين قوم بني اسرائيل نيز گفته مي شود، به خاطر اينكه آنان از اولاد حضرت يعقوب كه ملقب به اسرائيل بود، مي باشند. و امروزه بر يهودياني كه فلسطين را اشغال كرده اند صهيونيست اطلاق شده به علت اينكه آنان كنار كوهي بنام صيهون در اورشليم سكونت دارند و هيكل سليمان و مسجدالاقصي و مسجد صخره بر آن بنا شده است.[3]
اما اينكه اين قوم يكي از قوم هاي خداوند است يا خير، جواب آن از بيان مطالب زير روشن مي گردد.
خداوند متعال موجود بي مثالي است كه وجود همه ممكنات از او ناشي مي شود. بنابراين بشر و جامعه انساني كه پديده قوم و قوميت در ميان آنان وجود دارد نيز از مخلوقات خدا بوده و وجودشان به وجود خداوند بستگي دارد. از طرفي قوم به گروه و طائفه اي از مردم اطلاق مي شود كه داراي يك نژاد و فرهنگ بوده و يا اينكه در تحت يك مجموعه واحد ديني يا سياسي قرار داشته باشند.[4]
خداوند بر اين اعتبار، هيچ كسي را قوم خودش ندانسته و نمي داند چه اينكه در رابطه با خداوند اطلاق قوميت به هر معنايي كه باشد محال است، چون خداوند هيچ نوع سنخيت قومي و غيرقومي با هيچ كسي ندارد.
امّا اينكه خداوند متعال بعضي از اقوام يا مجموعه اي از انسان ها را برگزيده باشد و يا بعضي از افراد را بر بعضي ديگر برتري داده باشد اين مسئله اي است كه قابل بحث و توجه مي باشد.
در قرآن آياتي وجود دارد كه خداوند قوم بني اسرائيل را بر جهانيان برتري داده است. از آن جمله اين آيه شريفه است كه مي فرمايد: «همانا بني اسرائيل را كتاب، حكم و پيامبري داديم و از چيزهاي پاكيزه به آنها روزي داديم و آنان را بر جهانيان برتري داديم.»[5]
اين آيه شريفه و آيات ديگري كه به همين مضمون مي باشند دلالت دارند بر اينكه در يك برهه از زمان، بني اسرائيل قوم برگزيده و برتر بر ساير مردمان هم عصر خودشان بوده اند. زيرا در هر زماني كه پيامبر الهي در ميان هر قومي مبعوث مي گرديد، آن قوم به خاطر برخورداري از نعمت بزرگ الهي، خود بخود برتر مي گرديدند. لكن اين برتري در يك زمان موقت و محدود دليل بر اين نمي شود كه اين قوم ذاتاً و بصورت مطلق در هر زمان و عصري برتر و برگزيده خدا باشد.
علامه طباطبائي(ره) در اين رابطه سخنان قاطعي دارد و مي فرمايد: همه افراد بني اسرائيل در همان زمان محدود برگزيده و برتر نبوده اند، بلكه اين فضيلت اختصاص به بعضي داشته و وصف بعض به كل نسبت داده شده است.[6] چنانچه «كنتم خير امّة» نيز شامل همه افراد امت اسلامي نمي شود، بلكه اين وصف بالابردن شأن و تعظيم مقام، اختصاص به بعضي از امت اسلامي دارد؛[7] منتهي از باب اينكه يك جامعه داراي افرادي با اين وصف مي باشد، اين وصف بر همة جامعه اطلاق شده است مثل خاكي كه داراي گوهر باشد و به خاطر گوهرش همة خاك قبضه مي شود.[8]
علامه(ره) در جاي ديگر مي فرمايد: تفضيل و برتر داشتن بني اسرائيل بر جهانيان منافات با تفضيل غير آنان بر جهانيان ندارد بلكه حتي منافات با تفضيل غير آنان بر خود آنها هم ندارد. زيرا تفضيل و برتري يك قوم يا اقوام بر غير آنها مستلزم تقدم آنها در فضيلت دنيوي و اخروي بر كسي است كه پائين تر از آنان باشد.[9] پس بني اسرائيل در زمان تفضيل و برتري شان بر كسي برتر بوده اند كه در مرتبه پائين تر از آنان قرار داشته اند و هيچ نوع دلالتي بر اين ندارد كه قوم برتر ديگر نه تنها در زمان بعد يا قبل بلكه در همان عصر خود بني اسرائيل وجود ندارد.
افزون بر اين مطالب خداوند متعال در مورد فضيلت و برتري انسان ها معيار ثابت و محكمي براي همه اعصار در اختيار بشر گذاشته است و راه بدست آوردن اين معيار و ملاك براي همگان باز است. آنجا كه مي فرمايد: «اي مردم ما شما را از يك مرد و زن آفريديم و شما را ملّت، ملّت و قبيله، قبيله گردانيديم تا همديگر را بشناسيد (لكن) ارجمندترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شما است و همانا خداوند داناي آگاه مي باشد.»[10]
و با وجود اين معيار الهي، هيچ كس و هيچ قومي نمي تواند خود را برتر از ديگران بداند چون ادعاي برتري بر ديگران خودش منافات با تقوي دارد. مگر اينكه اهداف عالي تر و مهم تري مثل هدايت مردم بر اظهار برتري و فضيلت و علميت شخص متوقف باشد، كه در اين صورت نه تنها اين اظهار منافات با پرهيزگاري ندارد، بلكه اين منافات در عدم اظهار تحقق پيدا مي كند.
سخن آخر اينكه در قرآن كريم آيات بي شماري در رابطه با مذمّت، نكوهش و لعن قوم يهود به خاطر عصيان و ارتكاب گناهان زيادشان وجود دارد.
علامه(ره) مي فرمايد: تاريخ يهود از زمان بعثت حضرت موسي ـ عليه السلام ـ تا زماني كه خداوند پيامبر اسلام را مبعوث گردانيد كه بيشتر از دو هزار سال مي شود، مملو از انواع گناهاني بوده است كه آنان مرتكب مي شدند و بر اين گناهان شان اصرار كرده و استكبار مي ورزيدند.[11]
و به خاطر سربرتافتن از خضوع در برابر حق و متابعت از آن و ايمان به خداي متعال، لعن الهي بر آنها استقرار يافته است.[12] و اينك به برخي از گناهان آنان كه در قرآن آمده اشاره مي شود:
1. كشتن انبياء و صالحين از ملت خودشان.[13] 2. تحريف كلم از مواضع آنها.[14] 3. طغيان و ظلم. [15] 4. كتمان آيات خداوند و كفر به آنها.[16] 5. دروغگويي و گوش دادن به دروغ.[17] 6. فساد در زمين و بلندپروازي.[18] 7. متهم نمودن حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ را به سحر و جادوگري.[19] 8. گفتن اينكه دست خدا بسته است[20] و...
و خداوند هم آنان را در برابر اين گناهان شان به عذاب هاي مختلف و مسخ و امثال آنها مبتلا نموده و مورد لعن خود قرار داده است[21] و آنان را بدترين دشمن براي مؤمنين معرفي نموده است.[22]
پس با اين وصف قوم يهود نه تنها قوم خدا نيست، بلكه حتي آن لياقت و شايستگي اجمالي از براي برگزيدگي و تفضيل الهي را نيز از دست داده اند. و امروز در قالب رژيم صهيونيستي با جنايات و فتنه هاي بي نظير خودشان در سراسر جهان نفرت و انزجار جامعه بشري را براي خودشان خريده اند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. دنيا بازيچه يهود، تأليف سيدمحمد شيرازي.
2. يهوديت، تأليف عبدالرحيم سليماني اردستاني.
3. فضائح اليهود متلبسون بالاسلام، تأليف نجاح عطا الطائي.


[1] . اعراف/ 156.
[2] . طوسي، ابن جعفر محمد بن الحسن، التبيان، مكتب الاعلام الاسلامي، اول 1409 ق، ج 1، ص 281.
[3] . شيرازي، سيدمحمد، دنيا بازيچه يهود، ترجمه سيدهادي مدرسي، بينش آزادگان، قم،1381 ش، ص 105.
[4] . دهخدا، لغت نامه، ماده قوم.
[5] . جاثيه/ 16.
[6] . طباطبائي، محمدحسين، تفسير الميزان، ج 1، ص 321.
[7] . همان، ج 1، ص 297.
[8] . همان، ج 5، ص 382.
[9] . همان، ج 3، ص 167.
[10] . حجرات، 13.
[11] . الميزان، ج 5، ص 251.
[12] . همان، ج 4، ص 372.
[13] . مائده 70 و بقره 61.
[14] . نساء/46.
[15] . نحل/118.
[16] . بقره/159.
[17] . مائده/41.
[18] . اسراء/4.
[19] . صف/6.
[20] . مائده/64.
[21] . مائده/60، 64.
[22] . مائده/82.
( اندیشه قم )

يهوديان كه نام ديگر آنان بني اسرائيل است، از نسل حضرت يعقوب ـ عليهم السلام ـ مي باشند و به علت اينكه فلسطين را ملك پدري و اجدادي خود مي پندارند آن را سرزمين موعود براي خودشان مي دانند.[1]
يهوديان اولين ساكنين فلسطين نبودند، بلكه زماني بسيار طولاني، قبل از اين كه آنها به اين سرزمين بيايند فلسطين داراي سكنه بود، و از سابقة تمدن ده هزار ساله برخوردار است كه قدمت بيش از 9 هزار ساله «اريحا»، قديمي ترين شهر «بارودار» شاهد همين واقعيت است.
اولين ساكنين شناخته شدة فلسطين كنعاني ها بودند كه سه هزار سال قبل از ميلاد، در اين سرزمين سكني گزيدند و مردماني شهرنشين و داراي تمدني پيشرفته بودند.[2]
و به اين مطلب، تورات نيز در (سفر اعداد، باب 34، آيه 1؛ و باب 35، آيه 10؛ و در سفر خروج، باب 3، آيه 17) تصريح دارد.
و هم چنين «ژر فومن» بناي شهر «اورشليم» را به كنعانيها نسبت مي دهد و مي گويد: باني اين شهر، شاهزاده اي از كنعان بود كه به خاطر تقوي و پرهيزگاري اش وي را «درستكار» مي خواندند. وي در اين شهر معبدي ساخت و به خدا تقديم كرد و نام اين شهر را از «سهاليم» به اورشليم تبديل نمود.
و از اين گذشته، مطابق روايات و گزارشات تاريخي، در حدود سال 1703 قبل از ميلاد چندين قبيلة عبري، از كلده به سرزمين كنعان آمدند. ولي اين قبايل در سرزمين كنعان مستقر نشدند، بلكه به مصر رفتند و در زير سلطه فراعنه به زندگي خود ادامه دادند.
بعد از چند قرن، عبريها با اسرائيلي ها، مصر را ترك كرده و براي چندين سال در بيابان آواره بودند. و در حدود سال 1200 قبل از ميلاد، اسرائيلي ها از مشرق به سرزمين كنعان و در نتيجه به شهر «اريحا» حمله كرده و بعد از تخريب شهر و كشتن ساكنين آن به طور پراكنده در طول حدود دو قرن در سرتاسر كنعان مستقر شدند ولي باز نتوانستند كرانه هاي جنوبي و جلگة مجاور دريا، تا نقطه اي در شمال «يافا» را از فلسطيني ها بگيرند.[3]
پس از مدتي در سال 520 قبل از ميلاد كورش پادشاه ايران به يهوديان اجازه داد كه به بابل برگردند. و آنان هم برگشته و تحت فرمانروايي ايران و سپس مقدونيان و روميان زندگي كردند؛ گرچه گاه بي گاه بر فرمان روايان خود طغيان مي كردند ولي هرگز نتوانستند رهبري كشور را دوباره قبضه كنند. بزرگترين شورش يهوديان، شورش مكابيان عليه مقدونيان در سال 167 قبل از ميلاد؛ و دو قيام ديگر عليه روميان در سالهاي 70 و 132 بعد از ميلاد بود، كه پس از آخرين شورش، كشته و تار و مار شدند.
از آن زمان تا قرن 20 كه صهيونيست تحت قيموميت بريتانيا توانست مهاجرت گروه كثيري از يهوديان را به فلسطين ترتيب دهد در طول 19 قرن، فلسطين عاري از يهوديان بود، به گونه اي كه در حدود سال هاي 1170 - 1917 م فقط 1440 نفر يهودي و بنا به گفته «نهمان جروندي» در سال 1267 م فقط دو خانوادة يهودي در بيت المقدس زندگي مي كردند.[4]
اما در قرن 20، ورق بر مي گردد و سردمداران استعمار، خواب هاي آشفته اي را براي سرزمين فلسطين مي بينند و ادعانامه اي را مبني بر حق تاريخي اسرائيل بر فلسطين، براي اولين بار به وسيله سازمان صهيونيستي به شوراي عالي نيروهاي متفق در كنفرانس صلح پاريس در سال 1919 م تسليم مي كنند. اين سازمان در يادداشتي كه تاريخ 3 فوريه 1919 م به شوراي عالي نيروهاي متفق در كنفرانس صلح داد، در آن قبول راه حلي مبني بر به رسميت شناختن حق حاكميت تاريخي مردم يهود را بر سرزمين فلسطين، به عنوان وطن ملّي، پيشنهاد كرد.[5]
بنابراين جاي هيچ شك و ترديد باقي نمي ماند كه ادعاي سرزمين موعود، ساخته و پرداخته سياست بازان عصر حاضر مي باشد؛ زيرا از بررسي هاي به عمل آمده، چنين استنتاج مي شود كه سران صهيونيسم در خصوص سرزمين موعود اتفاق نظر نداشتند و داراي اهداف و انگيزه هاي گوناگون بودند. افرادي نظير «تئودور هرتزل» و «لئوپينسكر» اعتقاد داشتند كه صهيونيست ها در هر نقطه اي از جهان كه ميسر باشد، تجمع كنند و حساسيت خاصي به سرزمين موعود نداشته باشند.
و در مقابل اين گروه، افراد ديگري مانند اسمولنسكين، ديويد گوردون، احدهاآم و حاييم وايزمن، حساسيت ويژه اي به سرزمين موعود داشتند و اعتقادشان بر اين بود كه فلسطين، يگانه مركز يهود و سرزمين موعود مي تواند باشد و با استقرار صهيونيسم در كشورهاي ديگر به علل گوناگون موافقت نكردند.[6]
و امروز پيروان صهيونيسم به عنوان ملّت برگزيدة ابرقدرتهاي غرب به خاطر اشتهار آنها در عداوت و كينه توزي نسبت به اهل ايمان و تحريف كلمات خدا، و لجاجت و عنادي كه نسبت به فرامين الهي دارند، از گوشه و كنار دنيا با كمك استعمار گران خصوصاً انگليس، جمع آوري گرديده و سرزمين مقدس فلسطين در تحت اشغال آنان قرار گرفته است و به پايگاه اصلي امريكا و ساير دشمنان اسلام و مسيحيت تبديل گرديده است.
ولي به هر حال نه خواست معنوي و نه ايمان و عقيدة مذهبي، هيچ گاه نمي تواند حقي را براي آنان اثبات كنند و مجوزي براي غصب سرزمين مردم ديگر باشد؛ چنانچه «لود سيدنهام» اين مسأله را بازگو مي كند و مي نويسد:
ممكن است ما با آرزوهاي معنوي، پيروان مذهبي الهي براي بازگشت به منطقه ي كوچكي كه در آن، زماني براي مدت محدود حكومت كرده اند كاملاً موافق باشيم. ولي قبول هرگونه حقي نسبت به سرزمين مقدس براي يهوديان قرن 19 و 20 كه اكثراً از اعقاب يهودياني كه در اورشليم بوده اند، نيستند جداً غير ممكن است.[7]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. سرگذشت فلسطين يا كارنامه سياه استعمار، اكرم زعيتر، مترجم: اكبر هاشمي رفسنجاني.
2. دربارة فلسطين، ماكسيم رودنسون، ايزاك دويچر، ترجمة منوچهر هزارخاني.
3. درآمدي بر تاريخ اديان ديگر، عبدالرحيم گواهي.


[1] . علم الهدي، سيد جواد: شناخت صهيونيسم بين الملل و انقلاب اسلامي ايران، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ اول، قم، ص18، 1368.
[2] . هنري كتان، فلسطين و حقوق بين الملل، ترجمة غلامرضا فدائي عراقي، اميركبير، دوم، تهران، 1368، ص13.
[3] . همان، ص 14.
[4] . فلسطين و حقوق بين الملل، ص 15 و 16.
[5] . همان، ص 18 و 19؛ و به، فؤاد بن سيدعبدالرحمن الرفاعي، نفوذ صهيونيسم بر رسانه هاي خبري و سازمان هاي بين المللي، ترجمة حسين سروقامت، دوم، كيهان، تهران، 1381.
[6] . جديد بناب علي، عملكرد صهيونيسم در برابر جهان اسلام، مركز انتشارات مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني ـ رحمة الله عليه ـ اول، قم، 1382، ص 48.
[7] . همان، ص 23.
( اندیشه قم )

در رابطه با تاريخ ورود يهود به ايران با بررسي آثار باستاني به جاي مانده از يهوديان مي‌توان رد پاي آنان را در استر آباد گرگان و دره موسي در انتهاي تپه‌هاي آب علي، دهكده گيلعاد دماوند و ده‌ها، قصبه و جايگاه‌هاي ديگر كه با نام مسجد سليمان، بارگاه سليمان، تخت سليمان، دكان داوود، مقبره دانيال، مقبره استر و مردخاي و ديگر نام‌هاي موجود در كشور، پي‌ گرفت كه اينها دلالت بر گستردگي وجود اين قوم در ايران داشته است.
آن چه مسلّم است اين كه مهاجرت اين قوم به ايران در عهد باستان و در قبل از ميلاد مسيح بوده و آن هم سه بار، و تقريباً تمام مهاجرت‌ها اجباري و توسط حكومت‌هاي منطقه بين النهرين بوده است.
اولين كوچ اجباري اين قوم در بين سال‌هاي 741 تا 749 قبل از ميلاد، در روزگار حكومت تيگلات پلاسر، پادشاه آشور بوده؛ زيرا آشوريها پس از تسلط بر اورشليم مردم آن سرزمين را به صورت اسير به سمت ايران مي‌فر‌ستند كه‌ در مناطق غربي و بخش‌هاي جنوب غربي درياي خزر و دامنه‌ كوه‌هاي قفقاز ساكن مي‌شوند. در عهد باستان مردمان آن روزگار، كرانه‌هاي درياي خزر و كوه‌هاي قفقاز را پايان دنيا به حساب مي‌آوردند. اصطلاح كوه قاف را امروزه نيز مردم براي اشاره به دورترين نقطه عالم استعمال مي‌كنند. و آن از كلمه قفقاز، گرفته شده است.[1] به گمان آشوريان، فلسطين را مركز جهان و كوه‌هاي قفقاز را پايان آن مي‌دانستند كه با تبعيد يهوديان به آن ديار، خواسته‌اند براي هميشه مركز جهان را از اين قوم پاك سازي كنند.
شهر گيلعاد كه امروزه گيليارد خوانده مي‌شود، داراي گروه كثيري يهودي بوده و سنگ‌هاي قبر آنجا گواه اين مدعا است. سنگ‌هاي مذكور تا قبل از تصرف املاك يهوديان آن ناحيه توسط سيد نقيب زاده مشايخ، در 1929م بر سر قبرهاي آنجا باقي بود.[2]
دومين مرحله از ورود اجباري يهوديان به مرزهاي ايران، بيست سال پس از فرمانروايي تيگلات پلاسر، در روزگار فرمانروايي شلمانصر پنجم ( 722ـ 728) پادشاه ديگر آشور صورت گرفت. وي پس از ويراني كشور يهود آن قوم را به خابور (موصل كنوني) تبعيد كرد.[3]
سومين مرحله تبعيد يهود، در زمان سلطنت بخت النصر، پادشاه بابل بود. وي در سال 597 قبل از ميلاد، فلسطين را تصرف كرد و حاكم يهودي اورشليم را با افراد خانواده‌اش به اسارت گرفته و به بابل آورد. 9 سال بعد يهوديان شورش كردند و لشكريان بخت النصر وارد اورشليم شدند و پس از قتل و غارت شهر 50 هزار نفر از يهوديان را به اسارت گرفته و آنها را به سمت بابل به تبعيد فرستادند. كه تا زمان كوروش در آن شهر در اسارت بودند.[4]
رابطة يهوديان با زرتشتيان:
هخامنشيان، دين و آيينشان زرتشتي بود و از تعليمات زرتشت پيروي مي‌نمودند. و يهوديان از حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ تبعيت مي‌كردند، اما با بررسي تاريخ آن زمان و مد نظر قرار دادن اديان آن دوره متوجه مي‌شويم كه آشوريان و سومريان و ديگر اقوام آن دوره داراي مذهب چند گانه‌ پرستي بوده اند و خدايان مختلفي را پرستش مي‌كرده اند. فلذا تنها اديان توحيدي آن روزگار آيين زرتشت و يهود بوده كه طبيعتاً باعث ايجاد علقه‌اي ديني و اشتراك معنوي و مذهبي در بينشان مي‌شده و با توجه به اين كه اين دو دين از اديان (با قبول پيامبر بودن زرتشت) الهي بوده‌اند، ناخود آگاه اشتراكات عقيدتي و توحيدي در ميانشان به وجود مي‌آمده است. فلذا آن چه كه در كتب تاريخ نمود پررنگي يافته است، نجات قوم يهود به دست كوروش بوده، كه شايد انگيزه اين اقدام نيز جنبه ديني داشته است. از اينرو در تورات و كتب مذهبي يهوديان از كوروش به نيكي ياد شده.
خداوند به مسيح خويش، يعني كوروش، كه دست راست او را گرفتم تا امّت‌ها را به حضور وي گشاده گردانم، و دروازه‌ها ديگر بسته نشود چنين مي‌‏فرمايد:
«كه من پيش روي تو خواهم خراميد و جا‌هاي ناهموار را، هموار خواهم ساخت، و درهاي برنجين را شكسته، پشت بندهاي آهنين را خواهيم بريد، و گنج‌هاي ظلمت و گنجينه‌هاي پنهاني را به تو خواهم بخشيد، تا بداني كه من، يهوه كه تو را به نام‌ات خوانده‌ام خداي اسرائيل مي‌باشم.[5]»
همان طور كه اشاره شد در سومين تبعيد يهوديان به بابل پس از حدود هفتاد سال، با ظهور كوروش پادشاه هخامنشي و حمله وي به بابل، يهوديان به اسارت گرفته شده توسط بخت النصر، از اسارت آزاد مي‌شوند.
موقعي كه بخت النصر به استقلال يهوديان خاتمه داد و آنها را به اسارت برد. در بين اسرا مردان فاضل و صاحب قلم و سياسي و آشنا و مؤمن به مذهب حضرت موسي ـ عليه السّلام ـ زياد وجود داشت، به همين جهت توانستند توجه كوروش و سلاطين بزرگ بعدي هخامنشي را به خود معطوف و آنها را متوجه نفع كشور پارس در تجديد استقلال يهود بنمايند و در نتيجه بعد از يك پراكندگي 48 ساله عده‌اي از آنها به كشور اجدادي مراجعت نمودند.[6]
به همين دليل يهوديان كوروش را منجي خود مي‌دانند و همواره خود را مديون كوروش و پارسيان مي‌دانند، و حتي امروز نيز زرتشتيان و پارسيان نسبت به ساير اديان و اقوام، مورد احترام يهوديان مي‌باشند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ايرانيان يهودي، علي اصغر مصطفوي و آتوسا مصطفوي.
2. تاريخ يهود ايران، دكتر حبيب لوي.
3. يهوديان و اليگارشي يهودي، عبدالله شهبازي.


[1] . مصطفوي، علي اصغر، سرزمين موعود، تهران 1360، ص66 ـ 67.
[2] . لوي، حبيب، تاريخ يهود ايران، ج3، ص192.
[3] . هادي، خزران در منابع اسلامي، نشريه دانشكده الهيات و معارف اسلامي دانشگاه تهران، شماره 47 ـ 48، سال 68، ص87.
[4] . مصطفوي، علي اصغر، ايرانيان يهودي، انتشارات بامداد، 1369، ص26.
[5] . اشعيا، عهد عتيق،4ـ1: 45، قائمي، محمد، هخامنشيان در تورات، ص1.
[6] . دكتر لوي، تاريخ يهود ايران، ص16.
( اندیشه قم )