با كمي دقت و تأمل در سيره عملي حضرت عبدالمطلب در بين اقوام و جامعه عصر خويش به راحتي مي‌توان دريافت كه وي به چه ديني بوده است و در اين گفتار اندك به چند نكته از زندگي آن بزرگوار و به دو روايت كه دربارة وي از پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ و حضرت امام صادق ـ عليه السّلام ـ نقل شده، اشاره مي گردد:
عبدالمطلب پس از وفات عموي خويش به رياست قريش مي‌رسد و مناصب پدرانشان كه سلسله‌وار به عمويش رسيده بود به وي واگذار مي‌شود.
آن جناب در اثر بزرگواري و حسن تدبيري كه در ادارة كارها داشت به زودي در ميان قريش نفوذ كرده و محبوبيت زيادي به دست مي‌آورد و جرياناتي مانند حفر چاه زمزم و داستان اصحاب فيل كه پيش مي‌آيد برعظمت و مقام والاي او مي‌افزايند.
در جريان اصحاب فيل عبدالمطلب در مقابل ابرهه كه وي را مورد عتاب قرار مي‌دهد كه عزّت و شرف خود و پدرانت در معرض هتك و زوال است، آن گاه تو در فكر شتران خويش هستي، ‌آن بزرگوار مي‌فرمايد: «أنا ربّ الابل و للبيتِ ربُّ سيَمنَعُه» من صاحب اين شترانم و كعبه نيز صاحبي دارد كه از آن نگاهداري خواهد كرد.
و آن گاه كه براي وداع به سوي كعبه مي‌رود دست بر پردة كعبه چنين مي‌گويد:
خداوندا براي مصون بودن از شر و گزند آنان اميدي به غير تو نيست.
پروردگارا! بندة تو در خانة خود دفاع مي‌كند. تو نيز از خانة خود دفاع كن روزي را نرسان كه صليب آنان پيروز گردد و كيد و خدعه آنان غالب شود.[1]
از حكايات و كلمات كوتاه و حكمت آميز وي چنين استفاده مي‌شود كه وي در ‌آن محيط تاريك در شماره مردان موحد و معتقد به معاد بوده است. او پيوسته اينگونه مي‌گفت كه: «مرد ستمگر در همين سراي زندگي به سزاي خود مي‌رسد و اگر اتفاقاً عمر او سپري شود و سزاي عمل خود را نبيند در روز بازپسين به سزاي كردار خود خواهد رسيد.[2]
در تواريخ اهل سنت آمده كه از عبدالمطلب سنتهايي به جاي مانده كه بيشتر آنها در قرآن كريم نيز به صورت سنت و قانون آمده و از آن جمله است: «وفاي به نذر، منع از ازدواج محارم، بريدن دست دزد، نهي از كشتن دختران، حرمت شراب و زنا و نيز قدغن كرد كه كسي با بدن برهنه طواف كند.»[3]
مرحوم كليني در اصول كافي از امام صادق ـ عليه السّلام ـ روايت كرده كه آن حضرت فرمود:
«يحشُرُ عبدالمطلب يوم القيامه أمّةً واحدة عليه سيماء الانبياء و هيبةُ الملوك؛ عبدالمطلب در روز قيامت يك امت محشور مي‌گردد (يعني در زمان خود تنها او بود كه پيرو دين حق بود) و سيماي پيمبران و هيبت شاهان را داراست.»
در حديث ديگري شيخ صدوق (ره) از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ روايتي نقل مي‌كند و خلاصه آن اين است كه آن حضرت به علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: همانا عبدالمطلب در زمان جاهليّت پنج سنت (قانون) قرار داد كه خداي تعالي آنها را در اسلام مقرّر فرمود:
1. زن پدر را بر پسران حرام كرد؛ 2. گنجي به دست آمده و خمس آن را جدا كرد و در راه خدا داد.
3. هنگامي كه زمزم را حفر كرد نامش را سقايت الحاج ناميد؛ 4. دية قتل را صد شتر قرار داد.
5. طواف كعبه را به هفت شوط مقرّر داشت.
آن گاه رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ چنين فرمود: همانا عبدالمطلب به بتها قرعه نمي‌زد و آنها را نمي‌پرستيد و از آنچه براي بت ها قرباني مي‌كردند نمي‌خورد و مي‌گفت من بر دين ابراهيم باقي هستم.[4]
با ذكر اين مطالب مي‌توان به اين نتيجه رسيد كه حضرت عبدالمطلب فردي موحّد، يكتاپرست و به دين حضرت ابراهيم بود و در تمام دوران زندگيش به جز خداي احد و واحد كس ديگر را نپرستيد و در آن زمانة تاريك و بت‌پرستي و گمراهي با ايمان راسخ خود توانست دين خود را حفظ كند. آري او يك موحد واقعي از تبار دين حنيف بود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. زندگاني حضرت محمد خاتم النبيين، رسول محلاتي.
2. تاريخ پيامبر اسلام، دكتر آيتي.
3. منتهي الامال، شيخ عباس قمي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . سبحاني، جعفر، فروغ ابديت، قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات، چاپ دهم، ج اول، ص119 الي 125.
[2] . همان.
[3] . رسولي محلاتي، سيد هاشم، زندگاني حضرت محمد خاتم النبيين، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ نهم، 1375، ص 28 و 29.
[4] . همان.

هنگامي كه زمام امور مكه به دست عبدالمطلب افتاد وي تصميم گرفت كه چاه زمزم را مجدداً حفر كند، ولي متأسفانه جايگاه زمزم دقيقاً روشن نبود زيرا هنگامي كه قبيله‌ي (جرهم) در مكه زندگي مي‌كرد آب چاه خشك شده بود واين گروه از ترس حمله قبيله‌ي (خزاعه) آن چاه را در حالي كه دو مجسمه‌ي آهوي طلا و چند قبضه شمشير پرقيمت در آن مخفي كرده بودند پر كردند. عبدالمطلب پس از كاوشهاي زيادي از جاي واقعي آن اطلاع يافت و تصميم گرفت كه با فرزند خود (حارث) مقدمات حفر چاه را فراهم آورد.
عبدالمطلب، موقع حفر چاه زمزم احساس از نبود فرزندان زياد در ميان قريش احساس ضعف نمود از اين جهت نذر كرد كه هر موقع شمارة فرزندان او به ده رسيد. يكي را در پيشگاه كعبه قرباني كند (كسي را از اين پيمان مطلع نساخت.) چيزي نگذشت كه، شماره فرزندان او به ده رسيد، موقع آن شد كه پيمان خود را به مورد اجراء گذارد تصور قضيّه، براي عبدالمطلب بسيار سخت بود ولي در عين حال از آن ترس داشت كه موفقيتي در اين باره تحصيل نكند و سرانجام در رديف پيمان‌شكنان قرار گيرد. از اين لحاظ تصميم گرفت كه موضوع را با فرزندان خود در ميان بگذارد و پس از جلب رضايت آنان، يكي را به وسيله قرعه انتخاب كند، عبدالمطلب با موافقت فرزندان خود روبرو گرديد.
مراسم قرعه‌كشي انجام گرفت قرعه به نام عبدالله (پدر پيامبر اكرم) اصابت كرد. عبدالمطلب، بلافاصله دست عبدالله را گرفت و به سوي قربانگاه برد. گروه قريش از زن و مرد، از جريان نذر و قرعه‌كشي اطلاع يافت و اظهار تاسف و بي تابي كردند.
سران قريش به عبدالمطلب ‌گفتند: اگر بتوان با مال جايگزين كرد ما حاضريم ثروت خود را در اختيارت بگذاريم، عبدالمطلب در برابر امواج خروشان احساسات عمومي متحير بود چه كند، با خود مي‌انديشيد كه مبادا پيمان خود را بشكند ولي با اين همه دنبال چاره‌ نيز مي‎گشت. يكي از آن ميان گفت: اين مشكل را پيش يكي از دانايان عرب ببريد، شايد وي براي اين كار راه حلي بيانديشد. عبدالمطلب و سران قوم موافقت كردند و به سوي يثرب كه اقامتگاه آن مرد دانا بود روانه شدند، وي براي پاسخ يك روز مهلت خواست، روز دوم كه همگي به حضور او باز يافتند، كاهن چنين گفت: خونبهاي يك انسان پيش شما چقدر است؟ گفتند: ده شتر، گفت: شما بايد ميان ده شتر و آن كسي كه او را براي قرباني كردن انتخاب كرده‌ايد، قرعه بزنيد و اگر قرعه به نام آن شخص درآمد، شماره شتران را به دو برابر افزايش دهيد، باز ميان آن دو قرعه بكشيد و اگر باز هم قرعه به نام وي اصابت كرد؛ شماره شتران را به سه برابر برسانيد و باز قرعه بزنيد و به همين ترتيب تا وقتي كه به نام شتران اصابت كند. پس از بازگشت به مكه، يك روز در مجمع عمومي مراسم قرعه‌كشي آغاز گرديد و در دهمين بار كه شمارة شتران به صد رسيده بود، قرعه به نام آنها درآمد ولي عبدالمطلب براي اينكه يقين كند خدا به اين كار راضي است سه بار قرعه را تكرار كرد و هر سه بار قرعه به نام صد شتر درآمد. سرگذشت ياد شده را، بسياري از مورخان و سيره‌نويسان نوشته‌اند و اين داستان فقط از اين جهت قابل تقدير است كه بزرگي روح و رسوخ عزم و اراده عبدالمطلب را مجسم مي‌سازد و درست مي‌رساند كه تا چه اندازه اين مرد پايبند به پيمان خود با خدا بوده است و از پيامبر گرامي نقل شده است كه «أنا اِبن الذَّبيحين‌‌‌» من فرزند دو شخص محكوم به ذبح هستم و مقصود حضرت اسماعيل و حضرت عبدالله است.[1]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. فروغ ابديت، تاليف جعفر سبحاني.
2. سيره ي نبوي، تاليف ابن هشام، ترجمه ي محلاتي.
3. سيره ي نبوي، تاليف جعفر مرتضي عاملي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ابن هشام، السيرة النبويه، دارالكتاب العربي، چاپ ششم، 1418 هـ ، جلد اول، ص 176، تاريخ يعقوبي، ج 1، ص 206.

در جواب اين سؤال مقدمتاً و به طور خلاصه بايد گفت:
اولاً: اگر ربائي در مورد عباس عموي پيامبر مطرح باشد، مربوط به زمان جاهليت است و يا مربوط به زماني است كه هنوز حكم حرمت ربا نازل نشده بود.
ثانياً: پيامبر در مورد عباس، عموي خويش پارتي بازي نكرد بلكه او را همانند ساير اسيران كه با پرداخت فديه آزاد مي شدند، آزاد كرد.
ثالثاً: اگر عنايتي ويژه به عباس صورت گرفته بود به خاطر اسلام او مي توانست باشد، چرا كه عباس عموي پيامبر در اين زمان مسلمان شده بود. ولي اسلام خود را مخفي مي نمود.
«يعقوبي» خطبه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ را در حجة الوداع بيان كرده است. در قسمتي از اين خطبه آمده است:«و هر ربايي كه در جاهليت بود، زير پاي من نهاده است و نخستين ربايي كه فرو مي نهم رباي عباس بن عبدالمطلب است.»[1] اين عبارت نشان دهنده اين است كه اگر ربا در مورد عموي پيامبر مطرح بوده اين مربوط به زمان جاهليت بوده است و اصولاً تحريم ربا در اسلام، و آن هم در طي 4 مرحله صورت گرفت. در اين رابطه«مجتهد شبستري» مي نويسد:«تحريم ربا در اسلام در چهار مرحله مختلف انجام شده است. اولين بار در آيه 39 سورة«روم» كه ربا خواري را در پيشگاه الهي امري ناپسند و غير مقبول مي داند. دومين مرحله در آية 161 سورة«نساء» كه از عادات ربا خواري يهوديان به شدت انتقاد مي كند.
در سومين مرحله ربا حرام شد[2]، اما مخصوص نوعي خاص از آن، يعني رباي فاحش بود.
در مرحله چهارم با يك فرمان اكيد الهي هر گونه ربا خواري تحريم گرديده[3] است.» در تاريخ طبري آمده است: پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در حجة الوداع فرمود:«.... رباها از ميان رفت فقط به سرمايه خود حق داريد، رباي عباس بن عبدالمطلب هم از ميان رفت.»[4] اين نكته نيز نشان دهنده اين است كه ربا در اسلام تحريم شده و رباي عباس نيز ديگر وجود ندارد.
از اين نكته كه بگذريم اصولاً بايد گفت، پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در مورد عموي خويش عباس اصلاً پارتي بازي نكرده است بلكه چون قرار بر اين شد كه در جنگ بدر از اسرا فديه بگيرند، لذا از عباس هم فديه گرفتند و او را آزاد كردند.«پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ راي گرفتن فديه و آزاد كردن اسراي بدر را پذيرفت.»[5]
«طبري» مي نويسد:«وقتي عباس بن عبدالمطلب به مدينه رسيد، پيامبر خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ به او گفت: تو كه مالداري، فديه خودت و دو برادر زاده ات را بپرداز ..... ظاهر كار تو بر ضد ما بوده است و بايد فديه خويش را بپردازي .... آنگاه فديه خويش و دو برادر زاده و هم پيمان خود را بداد.»[6]
«يعقوبي» مي نويسد: بيشتر اسيران بدر سربها (فديه) دادند و آزاد شدند از جمله عباس بن عبدالمطلب عموي رسول خدابود ..... سرب هاي خود و دو برادر زاده و هم پيمان خود را پرداخت و آزاد شد.»[7]
اين نكته را بايد خاطر نشان كرد كه اگر بالفرض به عباس عنايت خاصي صورت مي گرفت و او بدون فديه آزاد مي شد، باز هم نمي توانستيم بر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ ايراد بگيريم كه پارتي بازي كرده چرا كه عباس عموي پيامبر مسلمان بود و اسلام خويش را مخفي مي داشته و لذا اين فديه اي هم كه از او گرفته شد به واسطه ظاهر كار او بوده طبق نقل طبري كه ظاهراً به جنگ با پيامبر اسلام آمده بود.[8]
عباس قبل از هجرت اسلام آورد اما اسلام خود را مخفي نگه داشته بود و اخبار قريش را براي برادر زاده اش در مدينه فرستاد. در زمان هجرت خواست با ديگر مسلمانان به مدينه هجرت كند، اما رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: ماندن تو در مكه بهتر است.»[9] عباس مسلمان بود اما به جهت مصالحي اسلام خويش را مخفي كرد. حال اين مخفي كردن به جهت آن بود كه طبق بعضي از نقل ها، اخبار مكّه را مخفيانه به پيامبر برساند، از جمله نقل ابن اثير ذكر شده و يا به جهت اين بود كه اموال خويش را كه در مكه بود حفظ كند. طبري از قول«ابو رافع» غلام عباس بن عبدالمطلب مي نويسد: من غلام عباس بن عبدالمطلب بودم. و اسلام به خانه ما رسيده بود و ام الفضل مسلمان شده بود. من نيز مسلمان شدم. و عباس از قوم خويش بيم داشت و نمي خواست خلاف آنان رفتار كند و اسلام خويش را نهان مي داشت. از آن رو كه مال بسيار داشت كه ميان كسان پراكنده بود[10]
«جعفر سبحاني» مي نويسد:«عباس عموي پيامبر از صميم قلب خواهان اسلام بود.»[11] «او به برادر زاده اش ايمان قطعي داشت. ولي مصالح روز اقتضا مي كرد كه ايمان خود را پنهان دارد و از اين طريق رسول خدا را كمك كند چنانكه در جنگ احد نيز! اين كار را انجام داد.»[12] پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ از عباس راضي بود و اين رضايت نشان دهنده اين است كه اولاً او مسلمان بوده و ثانياً برخلاف مصالح اسلام عمل نكرده است.
دكتر آيتي بعد از اينكه جريان فتح مكه را در سال 8 هـ بيان مي كند مي نويسد:«عباس عموي پيامبر تا اين تاريخ همچنان در مكه مي زيست و منصب سقايت را در عهده داشت و رسول خدا هم از وي راضي بود.»[13]
نتيجه:
عباس عموي پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ مسلمان بود و اسلام خويش را مخفي مي داشت ربا خواري او در اسلام ثابت نيست. پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ از ايشان راضي بوده است و در جنگ بدر هم كه اسير شد پيامبر با او همانند ساير اسرا رفتار كرد يعني با گرفتن فديه او را آزاد ساخت.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تاريخ پيامبر اسلام، دكتر آيتي.
2. فروغ ابديت، جعفر سبحاني.
3. تاريخ طبري، طبري، ج3و4.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . يعقوبي، تاريخ يعقوبي، ترجمه محمد ابراهيم آيتي، تهران، مركز انتشارات علمي و فرهنگي، 1362، ج1، ص 505.
[2]. آل عمران/130.
[3] آل عمران/130 و بقره/278 و 279 و: طباطبائي، الميزان، ج اول، تفسير آيات فوق.
[4] . محمد بن جريري طبري، الرسل و الملوك، ترجمه ابوالقاسم پاينده، تهران، انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1352، ج4، ص 1377.
[5] . همان، ج3، ص 912.
[6] . همان، ج3، ص 983.
[7] . آيتي، محمد ابراهيم، تاريخ پيامبر اسلام، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ چهارم، 1366، ص 281.
[8] . طبري،‌ پيشين، ج3، ص 983.
[9] . ابن اثير، اسدالغابه، تهران، انتشارات كتابفروشي اسلاميه، ج2، ص545.
[10] . طبري، پيشين، ج3، ص 979.
[11] . سبحاني، جعفر، فروع ابديت، تهران، دارالتبليغ اسلامي، 1351، ج1، ص420.
[12] . همان، ج 1، ص 227.
[13] . آيتي، محمدابراهيم، پيشين، ص 555.

پيامبر اكرم حضرت محمّد ـ صلي الله عليه و آله ـ در هفدهم ربيع الاول[1] و در سالي كه اصحاب فيل براي خراب كردن كعبه معظّمه وارد مكّه شدند به دنيا آمد[2] و در هنگام ولادت آن حضرت معجزات و اتّفاقاتي به وقوع پيوست كه به آنها اشاره مي‌شود:
از حضرت صادق ـ عليه السلام ـ روايت شده است كه ابليس به هفت آسمان مي‌رفت و خبرهاي سماويّه را مي‌شنيد، وقتي كه حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ متولّد شد او را از سه آسمان منع كردند و چون پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ متولّد شد او را از همة آسمانها منع كردند و شياطين را با تيرهاي شهاب از درهاي آسمان راندند، پس قريش گفتند: حتماً وقت تمام شدن دنيا و آمدن قيامت است كه اهل كتاب (يهود و نصاري) ذكر مي‌كردند و ما شنيديم، عمرو بن اميه كه داناترين اهل جاهليّت بود گفت: نگاه كنيد به ستاره‌هاي معروف كه مردم با آنها زمانهاي زمستان و تابستان را مي‌شناسند اگر يكي از آنها بيفتد، بدانيد وقت آن است كه همة خلايق هلاك شوند و اگر آنها به حال خود و ستاره‌هاي ديگر ظاهر شوند پس امر غريبي اتّفاق خواهد افتاد.[3]
وقتي رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ متولّد شد، ديوها رانده شدند و مردم را زمين لرزه اي فرا گرفت كه به همه جاي دنيا رسيد تا آنجا كه كليسا ها ويران گشت و چيزي كه جز خدا پرستش مي‌شد از جاي خود كنده شد و ستارگاني هويدا گشت كه پيش از آن ديده نمي‌شد و كاهنان يهود از آن در شگفت ماندند.[4]
ايوان كسري بلرزيد و چهار كنگره آن افتاد و آتشكدة فارس كه هزار سال خاموش نشده بود در آن شب خاموش شد و داناترين علماي مجوس در آن شب در خواب ديد كه شتراني عربي اسباني سركش را مي‌كشند و از دجله گذشتند و داخل بلاد ايشان شدند،[5] و طاق كسري از ميانش شكست و دو حصّه شد و آب دجله شكافته شد و در قصر او جاري گرديد و نوري در آن شب از طرف حجاز ظاهر شد و در عالم منتشر گرديد و پرواز كرد تا به مشرق رسيد، هر بتي كه در هر جاي عالم بود بر رو افتادند و درياچه ساوه كه سالها آن را مي‌پرستيدند فرو رفت و خشك شد و وادي سماوه كه سال ها بود كسي آب در آن نديده بود آب در آن جاري شد.[6] و تخت هر پادشاهي در آن صبح سرنگون شده بود و جميع پادشاهان در آن روز لال بودند و سخن نمي‌توانستند بگويند و علم كاهنان ـ پيشگويان ـ برطرف شد و سحر ساحران باطل شد وهر كاهن و پيش گوئي كه بود ميان او و همزادي كه داشت و خبر ها را به او مي‌داد جدايي افتاد و قريش در ميان عرب بزرگ شدند و ايشان را آل الله گفتند، چونكه آنان در خانة خدا بودند.[7] و آمنه مادر پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ گفت: كه چون پسرم بر زمين رسيد دست ها را بر زمين گذاشت و سر به سوي آسمان بلند كرد و به اطراف نظر كرد پس از او نوري ساطع شد كه همه چيز را روشن كرد و به سبب آن نور قصرهاي شام را ديدم و در ميان آن روشني صدايي شنيدم كه قائلي ـ گوينده‌اي ـ مي‌گفت: زاييدي بهترين مردم را، پس نام او را محمّد بگذار.[8]
از حضرت امير المؤمنين ـ عليه السلام ـ روايت شده است؛ كه چون آن حضرت متولّد شد بت ها كه بر كعبه گذاشته بودند همه بر رو افتادند و چون شام شد اين ندا از آسمان رسيد كه: جاءَ الحق و زهق الباطل إنَّ الباطل كان زهوقا؛[9] حق آمد و باطل نابود شد همانا باطل نابود شدني است.[10] و جميع دنيا در آن شب روشن شد و هر سنگ و كلوخي و درختي خنديد و آنچه در آسمانها و زمين ها بود تسبيح خدا گفتند و شيطان گريخت و مي‌گفت: بهترين امّتها و بهترين خلايق و گرامي ترين بندگان و بزرگ ترين عالميان محمّد ـ صلي الله عليه و آله ـ است.[11]
مرحوم طبرسي در كتاب احتجاج از امام موسي ـ عليه السلام ـ روايت كرده است كه چون پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ از مادر متولد شد، دست چپ را بر زمين گذاشت و دست راست را به سوي آسمان كرد و لبهاي خود را به توحيد به حركت آورد و از دهان مباركش نوري ساطع شد كه اهل مكّه قصرهاي بصري و اطراف آن را كه از شام است ديدند و قصرهاي سرخ يمن و نواحي آن را و قصرهاي سفيد اصطخر فارس و حوالي آن را ديدند و در شب ولادت آن حضرت دنيا روشن شد تا آن كه جنّ و انس و شياطين ترسيدند و گفتند در زمين امر غريبي رُخ داده است. ملائكه را ديدند كه فرود مي‌آمدند و بالا مي‌رفتند و تسبيح و تقديس خدا مي‌كردند و ستاره ها به حركت آمدند و در ميان هوا مي‌ريختند.[12] و در آن وقت شيطان در ميان اولاد خود فرياد كرد تا همه نزد او جمع شدند و گفتند: چه چيز تو را آشفته ساخته است اي سيّد ما، گفت: واي بر شما از اول شب تا حال احوال آسمان و زمين را متغيّر مي‌يابم و بايد كه حادثه عظيمي در زمين واقع شده باشد كه تا عيسي به آسمان رفته است مثل آن واقع نشده است، پس برويد و جستجو كنيد كه چه امر غريبي حادث شده است، پس متفرّق شدند و گرديدند و برگشتند و گفتند چيزي نيافتيم، ابليس بزرگ شيطانها گفت كه دانستن اين، كار من است، پس جستجو كرد در تمام دنيا تا به حرم رسيد، ديد ملائكه اطراف حرم را فرو گرفته اند، چون خواست كه داخل شود ملائكه بر او بانگ زدند و او برگشت؛ پس كوچك شد مانند گنجشكي و از جانب كوه حري داخل شد، جبرئيل گفت: برگرد اي ملعون، گفت: اي جبرئيل يك سوال از تو مي‌كنم، بگو امشب در زمين چه اتّفاقي افتاده است، جبرئيل گفت: محمّد ـ صلي الله عليه و آله ـ كه بهترين پيغمبران است امشب متولّد شده است، پرسيد كه آيا مرا در او بهره اي هست؟ گفت: نه، پرسيد آيا در امّت او بهره دارم؟ گفت: بلي، ابليس گفت: راضي شدم.[13]
معرفي منابع، جهت مطالعه بيشتر:
1ـ منتهي الآمال، شيخ عباس قمي، جلد 1.
2ـ حيوة القلوب، تاريخ پيامبر اسلام، علّامه محمّد باقر مجلسي، جلد 3.
3ـ يعقوبي، تاريخ يعقوبي، ترجمه دكتر آيتي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . شيخ كليني، الكافي، تحقيق: علي اكبر غفاري، دارالكتب الاسلاميه، 1389، جلد 1، صفحه 439، و مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، الطبعه الثانية، الوفاء، لبنان، بيروت، 1403 هجري، جلد 15، صفحه 348.
[2] . يعقوبي، احمد بن اسحاق، تاريخ يعقوبي، ترجمه: محمد ابراهيم آيتي، انتشارات علمي و فرهنگي، چاپ نهم، تهران، 1382، جلد 1، صفحه 358.
[3] . سروي مازندراني، ابن شهرآشوب، مناقب، قم، انتشارات علامه، بي تا، جلد 1، صفحه 31؛ و مجلسي، علامه محمد باقر، پيشين، جلد 15، صفحه 257.
[4] . يعقوبي، احمد بن اسحاق، پيشين، جلد 1، صفحه 359.
[5] . ابن كثير، ابوالفداء الحافظ، البداية و النهايه، بيروت، مكتبة المعارف، 1410 هجري، جلد 2، صفحه 268؛ و مجلسي، علّامه محمّد باقر، پيشين، جلد 15، صفحه 257 ؛ و يعقوبي، احمد ابن اسحاق، پيشين، جلد 1، صفحه 359.
[6] . ابي كثير، ابوالفداء الحافظ، پيشين، جلد 2، صفحه 268 و 269؛ و مجلسي، علامه محمد باقر، پيشين، جلد 15، صفحه 257 و 258.
[7] . سروي مازندراني، ابن شهرآشوب، پيشين، جلد 1، صفحه 30.
[8] . ابن هشام، سيره النبويه، داراحياء التراث العربي، بيروت، لبنان، جلد 1، صفحه 166.
[9] . سوره اسراء، آيه 81.
[10] . سروي مازندراني، ابن شهرآشوب، پيشين، جلد 1، صفحه 31، و علّامه محمد باقر مجلسي، پيشين، جلد 15، صفحه 274.
[11] . مجلسي، علّامه محمّد باقر، حياة القلوب، تحقيق: سيد علي اماميان ، چاپ چهارم، قم: انتشارات سرور، 1382، جلد 3، صفحه 141؛ و مجلسي، محمّد باقر، بحار الانوار، پيشين، جلد 15، صفحه 274.
[12] . مجلسي، علّامه محمّد باقر، پيشين، جلد 15، صفحه 275 و 274.
[13] . راوندي، قطب الدين، الخرائج و الجرائح، التحقيق: مؤسسة الامام المهدي،قم، جلد 1، صفحه 69-71. و مجلسي، محمّد باقر، بحارالانوار، پيشين، جلد 15، صفحه 257.

پيامبر گرامي اسلام در دوره شيرخوارگي فقط سه روز از مادر خود شير خورد و پس از او دو زن بافتخار دايه گي پيامبر نائل شده اند:
1. ثويبه: وي کنيز ابولهب بوده که قبل از پيامبر حمزه عموي پيامبر را نيز شير داده بود. وي چهار ماه افتخار دايگي پيامبر را دارد.
2. حليمه: پس از چهار ماه دايگان قبيله بني سعد به مکه آمدند و در آن سال قحطي شديدي بود به اين لحاظ بيش از پيش به کمک اشراف نيازمند بودند. حليمه دختر ابوذويب تنها زني بود از ميان دايگان که پيامبر گرامي از او شير خورد، حليمه پنج سال افتخار دايگي پيامبر را داشت.
پيامبر اسلام همواره به دو دايه خود احترام گذارده و ايشان را مادر خطاب مي فرمود.
به شهادت قرآن پيامبر در دوران کودکي يتيم بوده است و مورد توجّه خاص خداوند متعال بوده «أَلَمْ يَجِدْک يَتِيماً فَاوي» و همه تاريخ نويسان و دانشمندان به دوران کودکي پيامبر که بسيار شگفت انگيز و حيرت آور بوده است اشاره کرده اند و از زبان حليمه سعديه دايه پيامبر حوادث شگفت انگيز و کرامات بسياري از دوران شيرخوارگي پيامبر نقل کرده اند و صفحات تاريخ گواهي مي دهد: زندگاني رهبر عاليقدر مسلمانان از آغاز کودکي تا روزي که براي پيامبري مبعوث شد، متضمن يک سلسله حوادث شگفت انگيز است و تمام اين حوادث شگفت انگيز جنبه کرامت داشته و روي هم رفته گواهي مي دهند که زندگي حضرت و سرگذشت وي عادي نبوده است.
پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ که در کودکي تحت سرپرستي جدي عبدالمطلب بود و به دايه اي سپرده شد که درست پنج سال در صحرا پيش او بسر برد که داستان هاي حيرت آور در اين دوره از زبان دايه اش و خود پيامبر در منابع تاريخي ذکر شده از جمله اخلاق و سيره آن حضرت در اين دوره، اين بود که بسيار باحيا و عفت بود و مثل بچه هاي عادي برخورد نداشت و از روزي که در خانواده حليمه حضور يافت وسعت و برکت و رزق و روزي در آن خاندان به وضوح قابل مشاهده بود و از ابن عباس نقل شده که وقتي چاشت براي اطفال طعام مي آوردند آنها از يکديگر مي ربودند و آن حضرت دست دراز نمي کرد و چون کودکان از خواب بيدار مي شدند ديده هايشان آلوده بود و آن حضرت با روي شسته و خوشبو از خواب بيدار مي شد. از حليمه نقل شده که هيچ وقت عورات او را کسي نمي ديد و نخست مراقبت از پوشش خود مي نمود و در اين مدت همواره کسي مراقب او بود و کسي او را هنگام تخلي نديد و بسيار باحيا و عفيف و نوراني بود و نيز نقل شده که هيچ وقت اظهار گرسنگي و تشنگي نمي کرد و از آب زمزم مي نوشيد.
اميرالمؤمنين(ع) در نهج البلاغه مي فرمايد: خداوند پيامبر خويش را از کودکي با ملکي بزرگ همراه نمود و در شبانه روز حضرت را بر مکارم و آداب و اخلاق واميداشت و راهنمايي مي کرد.
در مدتي که حضرت در پيش حليمه بود حليمه او را هر از چند گاهي پيش مادرش در مکه مي برد حضرت در بين قبيله سعد که به فصاحت در بين عرب شهرت داشتند زبان عربي فصيح را ياد گرفت که خود حضرت به آن اشاره فرموده اند. بعد از بازگشت به آغوش خانواده به همراهي مادر عزيزش به يثرب براي زيارت قبر پدرش روانه شدند در همين سفر غم فقدان پدرش با غم فقدان مادر افزون شد و دل رهبر و پيامبر آينده مسلمانان از غم فقدان مادر متألم شد.
امّا فقدان مادر و پدر عزت و احترام او را در پيش خاندانش بيشتر نموده که اين از الطاف خفيه الهي بود. عبدالمطّلب جدش، سرپرستي او را به عهده گرفت و خيلي او را دوست مي داشت امّا چيزي نگذشت که او را نيز از دست داد و بنابر وصيت او سرپرستي محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ به عمويش ابوطالب سپرده شد که با پدر پيامبر برادر تني بودند لذا خيلي به او علاقه داشت.
در نوجواني حضرت به همراه عمويش در جنگ هايي بنام «فجار» شرکت کرده بود که سن حضرت در اين دوران تقريباً ده سال بود.
و هم چنين به همراهي عمويش در مسافرت تجاري به شهر شام شرکت نمود در دوازده سالگي اين مسافرت براي حضرت بسيار شيرين و جالب توجّه بود. در همين مسافرت بود که مطلبي براي ابوطالب روشن شد که او را بر آن مي داشت که از اين نوجوان مواظبت کامل بنمايد. ملاقات با بحيرا که خبر از نبوت حضرت داد در اين سفر واقع شد.
دوران کودکي و نوجواني حضرت بسيار پرحادثه و شگفت انگيز بوده است که همه گان را در حيرت و خيرگي فرو مي برد به طوري که عده اي از مستشرقين نيز به اين قضيه با حيرت نگريسته اند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ فروغ ابديت، جعفر سبحاني.
2ـ تاريخ اسلام، جعفر سبحاني.
3ـ منتهي الآمال، شيخ عباس قمي.

پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در سال 570 ميلادي 17 ربيع الاوّل روز جمعه از وجود مادري مهربان بنام «آمنه» به دنيا آمد و پدر بزرگوارش عبدالله بود. قبل از به دنيا آمدن پيامبر اسلام عبدالله در سفر تجارتي راه شام را همراه كارواني كه از مكه حركت مي كرد، در پيش گرفت. هنگام مراجعت در شهر يثرت مريض شده و در آنجا از دنيا رفت.[1] بعد از تولّد آن حضرت سرپرستي وي را عبدالمطلب جد بزرگوارش به عهده گرفت. پيامبر اسلام بيش از 3 روز از زمان تولد از شير مادر خود نخورد. و مدت چهار ماه از كنيز ابولهب به نام «ثويبه» كه قبلاً حمزه عموي پيامبر را نيز شير داده بود، شير خورد. رسم اشراف و بزرگان عرب اين بود كه فرزندان خود را به دايه ها مي سپردند و دايگان معمولاً در بيرون شهرها زندگي مي كردند تا كودكان را در هواي سالم صحرا پرورش دهند، و رشد و نمو كامل، و استخوان بندي آنها محكمتر شود. و ضمناً از بيماري «وبا» كه شهر مكّه را گرفته بود و خطر آن براي نوزادان بيشتر بود مصون بمانند. و زبان عربي را در يك منطقه دست نخورده فرا گيرند. در اين قسمت دايگان قبيلة بني سعد مشهور بودند. آنها در موقع معين به مكه مي آمدند و هر كدام نوزادي را گرفته و همراه خود مي بردند. بعد از چهار ماه که از تولّد پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ سپري شده بود دايگان قبيلة بني سعد به مكّه آمدند و آن سال قحط سالي عجيبي بود، از اين نظر به كمك اشراف بيش از حد نيازمند بودند «حليمه» دختر ابي ذويب تنها زني بود از ميان دايگان كه حضرت محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ از او شير خورد در اين لحظه سرور و خوشحالي خاندان عبدالمطلب را فرا گرفت. عبدالمطلب رو به حليمه كرد و گفت: از كدام قبيله اي؟ گفت: از بني سعد، گفت: نامت چيست؟ جواب داد: «حليمه»، عبدالمطلب از اسم و نام قبيله او مسرور شد و گفت: آفرين آفرين دو خوي پسنديده و دو خصلت شايسته، يكي سعادت وخوشبختي و ديگري حلم و بردباري در تو وجود دارد؟ حليمه داية مهربان پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ پنج سال از وي محافظت كرد، و در تربيت و پرورش او كوشيد در طي اين مدت زبان عربي فصيح را آموخت، كه بعدها آن حضرت به اين افتخار مي كرد. سپس «حليمه» او را به مكه آورد و مدتي نيز آغوش گرم مادر را ديد و مجدداً تحت سرپرستي جد بزرگوارش قرار گرفت[2]، در شش سالگي آن حضرت همراه مادرش در اوّلين سفر راه يثرب را در پيش گرفتند متأسفانه در موقع بازگشت به مكّه مادر عزيز خود را در ميان راه در محلي به نام «أبْواء» از دست داد. هنوز تلخي يتيمي در كام آن حضرت باقي بود و هشت بهار بيشتر از عمر شريفش نگذشته بود كه سرپرست و جد بزرگوارش (عبدالمطلب) را نيز از دست داد. بعد از عبدالمطلب عمويش ابوطالب سرپرستي او را به عهده گرفت. ابوطالب شخصيتي بود معروف به سخاوت و نيكوكاري از اين لحاظ عبدالمطلب او را براي نگاهداري نوة ارجمند خود برگزيده بود و ابوطالب هيچ وقت حمايت ها و دلسوزيهاي خود را از برادر زادة خود دريغ نكرد. به طوري كه هيچ وقت حاضر نبود حضرت محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ را غمگين ببيند. از اين رو هنگامي كه بازرگانان «قريش» طبق معمول، هر سال يك بار به سوي شام مي رفتند «ابوطالب» تصميم گرفته بود كه در سفر سالانه قريش شركت كند و مشكل برادر زادة خود را كه آني او را از خود جدا نمي كرد، چنين حل كرد كه او را هم در مكّه بگذارد و عده اي را براي حفاظت او بگمارد ولي موقع حركت كاروان اشك در چشمان حضرت محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ حلقه زد و جدايي سرپرست خود را سخت شمرد. سيماي غمگين محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ طوفاني از احساسات در دل ابوطالب پديد آورد به گونه اي كه ناچار شد تن به مشقّت بدهد و حضرت محمّد ـ صلّي الله عليه و آله ـ را همراه خود ببرد.[3]
معرفي منبع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ جعفر سبحاني، فروغ ابديت، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي، چاپ هشتم.
----------------------------------------
[1] . سبحاني، جعفر، فروغ ابديت، قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي، چاپ هشتم، ص154.
[2] . سيرة ابن هشام، بيروت، دارالكتاب العربي، ج1، ص167.
[3] . فروغ ابديت، همان، ص172.
( اندیشه قم )