علت آمدن كلمه هاي «خوب، بد و ميانه» در بالاي صفحات قرآن نشانة استخاره بودن آن مي باشد. اما ذكر چند نكته در رابطه با كلمه هاي فوق را يادآور مي شويم:
1. اين واژه ها ربطي به قرآن ندارد و در واقع با قرآن نبوده است مربوط به كساني مي باشد كه مي خواهند به قرآن استخاره نمايند و لذا در گذشته بعضي از ناشرين با كمك گرفتن از بعضي افرادي كه تا حدودي تفسيري از آيات قرآن مي فهميدند، آيات اول هر صفحه را مورد مطالعه قرار مي دادند و آن چه به نظرشان خوب، بد و ميانه مي آمد، در بالاي صفحات قرآن اين را مي نوشتند.
2. در پذيرش استخاره بين علما اختلاف وجود دارد. البته گروه زيادي از مسلمانان ( چه شيعه و چه سني) استخاره را قبول دارند؛ منتها ذكر اين مسايل را در اول قرآن ضروري نمي دانند چرا كه نقل اين واژه ها در اول صفحه براي فرهنگ عامه قابل فهم و درك نيست و گاهي ممكن است در نزد بعضي موجب وهن قرآن شود: لذا اين كلمه ها را در اول صفحه چه در قرآن هاي چاپ عثماني و چه غير عثماني ذكر نكرده اند.
3. قرآن داراي هدف هاي اصلي و فرعي است. هدف اصلي قرآن شناساندن معارف بلند قرآن و امور هدايتي و تربيتي و دانش هاي آن است، ولي متأسفانه به خاطر عدم رشد جامعه اسلامي، توجه به فرع بيش تر از اصل شده است و ناشرين توجه شان را بيش‌تر روي فرع قرار داده اند.
4. و البته استخاره كردن به نظر ما كار خوب و شايسته اي است كه در جاي خود هم روايت براي صحت آن داريم و هم سيرة عملي بزرگان و علماء بوده است و چنان‌چه با شرايط خودش و در جاي خود انجام گيرد آثار واقعيت آن ظاهر مي شود. استخاره در لغت به معني خواستن بهترين امر، طلب خير كردن و نيكويي جستن است كه اصطلاحاً عبارت از نوعي دعا و توكل و توسل به خداوند در انجام امري كه خير و شر آن بر انسان پوشيده است از خداوند مي خواهد آن امر را براي او روشن كند و يا اجازة عمل مي خواهد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
ـ دانش نامه قرآن پژوهي، خرمشاهي، ج1، ص 1299.

در قرآن كريم «حيات طيبه» تنها در يك سوره آمده است. آنجا كه مي فرمايد: «مَن عَمِلَ صالحاً مِن ذَكَرٍ اَو اُنثي وَ هُوَ مؤمِنٌ فَلَنُحيِيَنَّهُ حيوةً طَيّبةً وَ لَنَجزِيَنَّهُم اَجرَهُم بِاَحسَنِ ما كانُوا يَعمَلونَ؛[1] هر كس عمل صالح انجام دهد، در حالي كه مومن است، خواه مرد باشد يا زن، به او حيات پاكيزه مي بخشيم، و پاداش آنها را به بهترين اعمالي كه انجام دادند خواهيم داد» توضيح مختصري در مورد عمل صالح كه در آيه به آن اشاره شده است خواهيم داشت. عمل صالح آن چنان مفهوم وسيع و گسترده اي دارد كه تمام فعاليت هاي مثبت و مفيد و سازنده را در همة‌ زمينه هاي علمي و فرهنگي و اقتصادي و سياسي و نظامي و مانند آن شامل مي شود. از اختراع دانشمندي كه براي كمك به انسان ها سال ها زحمت كشيده گرفته، تا مجاهدت هاي شهيد جان بر كفي كه در صحنة مبارزة حق و باطل آخرين قطره هاي خون خود را نثار مي كند و از درد و رنجي كه مادر با ايماني به هنگام آوردن نوزاد و سپس براي تربيت او متحمل مي شود گرفته، تا زحماتي كه دانشمندان براي نوشتن كتاب هاي پرارجشان مي كشند، همه را فرا مي گيرد. از بزرگترين كارها همچون رسالت انبياء تا كوچكترين برنامه ها همچون كنار زدن يك سنگ كوچك از وسط جاده همه در اين مفهوم وسيع جمع است.
در حديثي از پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ مي خوانيم: «اذا مات ابن آدم انقطع امله الا عن ثلاث: صدقة جارية، علم ينتفع به و ولد صالح يدعو له؛[2] هنگامي كه فرزند آدم از دنيا مي رود اميد او از همه چيز بريده خواهد شد، مگر از سه چيز: صدقات جاريه (آثار خيري كه در خدمت مردم و در راه خدا در جريان است) و علم و دانشي كه مردم از آن بهره مي گيرند، و فرزند صالح كه براي او دعا مي كند» چرا كه همة‌ اينها براي خدا و در راه او هستند و رنگ ابديت دارند و نمونة‌كوچكي از اعمال صالحه به شمار مي آيند.
بحث ديگر در مورد حيات طيبه اين است كه مفسران در معني «حيات طيبه» (زندگي پاكيزه) تفسير هاي متعددي آورده اند: بعضي آن را به معني روزي حلال تفسير كرده اند. بعضي به قناعت و رضا دادن به نصيب، بعضي به رزق روزانه، بعضي به عبادت توام با روزي حلال، و بعضي به توفيق بر اطاعت فرمان خدا و مانند آن. ولي مفهوم حيات طيبه آن چنان وسيع است كه همة اين موارد را شامل مي شود.[3] علامه طباطبايي در تفسير گران سنگ الميزان چنين گفته است: «در جملة ... فَلَنُحيِينَّهُ حَياةً طيّبةً» حيات، به معناي جان بخشيدن به چيزي و افاضه حيات به آن است. پس لفظ اين جمله با صراحت دلالت دارد بر اين كه خداي تعالي مومني را كه عمل صالح كند به حيات جديدي غير آن حياتي كه به ديگران نيز داده زنده مي كند و مقصود اين نيست كه حياتش را تغيير مي دهد، مثلا حيات خبيث او را مبدل به حيات طيبي مي كند كه اصل حيات همان حيات عمومي باشد و صفتش را تغيير دهد، زيرا اگر مقصود اين بود كافي بود كه بفرمايد: «ما حيات او را طيب مي كنيم» ولي اين طور نفرمود، بلكه فرمود: «ما او را به حياتي طيب زنده مي سازيم.»
لذا روشن مي شود كه حيات طيب در اين دنيا آشکار است. يعني، خداي تعالي حياتي ابتدائي و جداگانه و جديد به او افاضه مي فرمايد. و اين آيه با آية 122 سورة مباركة‌ انعام روشن و تبيين خواهد شد كه مي فرمايد: «اَوَمَن كانَ مَيتاً فَاَحيَيناهُ وَ جَعَلنا لَهُ نوراً يمشي به في الناس...؛ آيا كسي كه مرده بود و ما او را زنده كرديم و نوري برايش قرار داديم كه با آن در ميان مردم آمد و شد مي كند مثل كسي است كه... »[4]
نتيجة‌ بحث اينكه، هر كه ايمان به خدا و معاد داشته باشد، مرد باشد يا زن در صورتي كه نيكوكار باشد در دنيا زندگي دلچسپ و در آخرت بهتر از آنچه كرده، پاداش خواهد ديد. و مشخص شد كه حيات طيبه مي تواند مفاهيم بسيار وسيعي را داشته باشد با توجه به اين كه در دنبال آن، سخن از جزاي الهي به نحو احسن به ميان آمده استفاده مي شود كه حيات طيبه مي تواند يك مصداقي مربوط به دنيا باشد و جزاي احسن مربوط به آخرت.
در پايان مناسب است قسمتي از دعاي روز عرفة امام سجاد ـ عليه السّلام ـ كه در آن حيات طيبه خواسته شده و در ادامة‌ آن تفسير و چگونگي حيات طيبه استفاده مي شود، ذكر شود: آن حضرت به خدا عرض مي كند: «فاحيني حيوة طيبة تنتظم بما اريد و تبلغ ما احب من حيث لا اتي ما نكره و لا ارتكب ما نهيت عنه؛[5] خدايا مرا با زندگي پاكيزه (حيات طيبه) زنده بدار كه به آنچه مي خواهم پيوسته شود و به آنچه دوست دارم پايان يابد در صورتي كه آنچه را نمي پسندي بجا نياورم و آنچه را نهي كرده اي مرتكب نشوم.»
در روايتي از امير المومنان علي ـ عليه السّلام ـ در ذيل آية مورد بحث آمده كه مي فرمايد: «و سُئِلَ عن قوله تعالي «فلنحيينّه حياة طيبة فقال هي القناعة؛[6] از امام پرسيدند: منظور از جملة «فلنحيينه حياة طيبة» چيست؟ فرمود: قناعت است.
توضيح اينكه، بدون شك مفهوم اين تفسير محدود ساختن حيات طيبه به قناعت نمي باشد؛ بلكه بيان مصداقي بسيار روشن است، چرا كه اگر تمام دنيا را به انسان بدهند ولي روح قناعت را از او بگيرند هميشه در آزار و رنج و نگراني بسر مي برد، و به عكس اگر انسان روح قناعت داشته باشد و از حرص و آز و طمع بركنار گردد، همشه آسوده خاطر و خوش است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. علامة طباطبايي، تفسير الميزان، ترجمة سيد محمد باقر موسوي همداني، انتشارات دفتر انتشارات اسلامي، جلد 12، ذيل آية مورد بحث.
2. استاد مكارم شيرازي، تفسير نمونه، ناشر، انتشارات دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1376 ش، جلد 11، ص 395.
3. آية‌ الله هاشمي رفسنجاني، تفسير راهنما، ناشر، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزة‌ علمية قم، 1378 ش، جلد 9، ص 525.
4. سيد علي اكبر قرشي، تفسير احسن الحديث، ناشر. انتشارات بنياد بعثت تهران، 1370 ش، جلد 5، ص 496.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . نحل/ 97.
[2] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، انتشارات دارالكتب الاسلاميه، 1376 ش، چاپ پانزدهم، جلد 11، ص 391.
[3] . ر. ك: تفسير نمونه، ج 11، ص 394.
[4] . طباطبايي، سيد محمد حسيني، تفسير الميزان، ترجمة سيد محمد باقر موسوي همداني، قم، انتشارات اسلامي وابسته به جامعة مدرسين حوزة‌ علمية، جلد12، ص 491.
[5] . صحيفة كاملة سجاديه، با ترجمه و شرح سيد علي نقي فيض، دعاي عرفه، (47)، رقم 118.
[6] . نهج البلاغه، با ترجمة محمد دشتي، حكمت شمارة 229.

درباره‌ي استخاره سه ديدگاه وجود دارد:
1. ديدگاه افراطي: كه اين ديدگاه از آنِ كساني است كه عقل را محدود دانسته و مشورت را نيز رايزني با عقل‌هاي محدود تلقي مي‌كنند. از نظر اين گروه در همان ابتداي كار بايد به سراغ تسبيح يا قرآن رفت و از خداوند راه صحيح و خير را طلب نمود.
2. ديدگاه تفريطي: اين ديدگاه به كلي منكر استخاره و تفأل است.
3. ديدگاه معتدل: كه صاحبان آن معتقدند با توجه به جايگاه عقل و مشورت، استخاره و تفأل عين خردورزي است. بسياري از روايات وجود دارد كه در آن‌ها استخاره و تفأل مورد تأييد و سفارش امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ واقع شده است. در اين نوشتار ضمن تبيين مفهوم استخاره دلايل جواز استخاره با قرآن را ذكر مي نماييم و نيز رواياتي راكه در آن‌ها تفأل به قرآن مورد نهي واقع شده است را بررسي مي نماييم.
معناي استخاره:
استخاره دو معني دارد: يكي از آن‌ها معناي حقيقي استخاره است (يعني استخاره‌ي مطلق) و در اخبار و روايات[1] ما از آن بيشتر نام برده شده و پيش خواص، متعارف است و آن، طلب خير نمودن از خدا است. اين نوع استخاره در تمام كارهايي كه انسان مي‌كند، خوب و مستحب است.
ديگر استخاره اين است كه پس از آن‌كه انسان به كلي در امري متحير و وامانده شد، به طوري كه نه عقل، او را به خوبي و بدي آن، راهنمايي كرد و نه عقل ديگري، راه خير و شر را به او فهماند و نه خداي جهان در باره‌ي آن كار، تكليفي و فرماني داشت كه راهنماي او باشد، در اين صورت كه هيچ راهي براي پيدا كردن خوب و بد در كار نيست، اگر يكي پيدا شود و انسان را به يك سوي كار، دلگرم كند و با اراده‌ي راسخ و اميدوارانه به كار وادار كند، چه منّت بزرگي به انسان دارد. اين‌جا دين‌داران مي‌گويند: خداي عالم كه پناه بيچارگان و دادرس افتادگان است، در حالت تحير و دودلي، يك راه اميدي بر روي انسان باز كرده و اگر انسان با اين حال اضطرار به او پناه ببرد و از او راهنمايي جويد، خداي جهان كه قادر بر پيدا و نهان است، يا دل او را به يك‌سو مي‌كشاند و راهنماي قلب او مي‌شود (در استخاره قلبي) كه او مقلب القلوب است، يا دست او را به يك طرف تسبيح مي‌اندازد (در هنگام استخاره با تسبيح) يا به وسيله‌ي قرآن، دل او را گرم مي‌كند (در استخاره با قرآن).[2] لازم به ذكر است كه از روايات، صحّت هر دو معني استفاده مي‌شود.
دلايل جواز استخاره با قرآن:
در باره‌ي استخاره با قرآن رواياتي از پيشوايان معصوم ـ عليهم السلام ـ نقل شده است كه به برخي از آن‌ها اشاره مي‌شود:
1 ـ روايت شده است كه: يسع بن عبدالله قمي به امام صادق ـ عليه السلام ـ عرض كرد: گاهي مي‌خواهم كاري انجام دهم ولي متحير هستم كه آيا انجام دهم يا نه؟ امام صادق ـ عليه السلام ـ به او فرمود: هنگام نماز ـ كه شيطان از هر وقت ديگر از انسان دورتر است ـ قرآن را بگشا، اولين آيه‌اي كه در آغاز صفحه دست راست مي‌بيني، عمل كن.[3]
2 ـ از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل شده است كه فرمود: هنگام استخاره با قرآن، ابتدا سه بار سوره‌ي توحيد را بخوان سپس سه بار صلوات بر محمد و آلش بفرست، سپس بگو: «اللهم تفألت بكتابك و توكلت عليك فأرني من كتابك ماهو مكتوم من سرك المكنون في غيبك». يعني : خدايا به كتاب تو تفأل مي‌زنم، و بر تو توكل مي‌كنم و از كتابت آن‌چه را كه در نهان غيب تو، پوشيده شده به من بنمايان.» پس از اين دعا، قرآن را بگشا و از سطر اول، صفحه‌ي سمت راست، مقصود خود را به دست آور.[4]
3 ـ وقتي خبر تولد زيد را به پدر بزرگوارش امام سجاد ـ عليه السلام ـ ، امام ـ عليه السلام ـ به اصحاب خود رو كرد و فرمود: نام اين كودك را چه بگذارم؟ هر كس، نامي گفت، حضرت قرآن طلبيد قرآني را به آن حضرت دادند، به قران تفأل زد، اين آيه آمد: «وفضل الله المجاهدين علي القاعدين اجراً عظيماً»[5]
بار ديگر قرآن را گشود، اين بار در آغاز صفحه‌ي اول قرآن، اين آيه آمد: «ان الله اشتري من المؤمنين انفسهم و اموالهم بان لهم الجنه يقاتلون في سبيل الله... وذلك هو الفوز العظيم»[6]. امام سجاد ـ عليه السلام ـ به اين دو آيه نظر انداخت و ديد هر دو در مورد جهاد در راه خدا است و از آنچه كه رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و علي ـ عليه السلام ـ در مورد «زيد» فرموده بودند كه در صلب امام سجاد ـ عليه السلام ـ پديد مي‌آيد، دريافت كه اين كودك همان زيد است، آن‌گاه مكرّر به حاضران فرمود: «سوگند به خدا اين همان «زيد» است و نام او را زيد گذاشت.»[7] روايتي كه از تفأل به قرآن نهي مي‌كند:
شيخ بزرگوار كليني (ره) از امام صادق ـ عليه السلام ـ روايت كرده است كه «به قرآن تفأل مكن»[8].
علامه مجلسي (ره) مي‌فرمايد: « اين حديث را تأويل ‌كرده‌اند به اين كه از فال گشودن قرآن براي استنباط احوال آينده از آيات نهي شده است، چنان كه برخي از جاهلان، اين روش را وسيله‌اي براي كسب روزي خود قرار داده‌اند و به اين صورت، مردم را فريب مي‌دهند و ممكن است مقصود، نهي ازتفألي باشد كه بيشتر مردم از ديدن يا شنيدن بعضي امور اعتقاد پيدا مي‌كنند و برخي را مبارك و برخي ديگر را شوم مي‌گيرند، بدين صورت كه از آيات قرآن كريم نيز فال نيك و فال بد گرفته شود. و شايد يك حكمتش اين باشد كه اگر موافق نيفتاد باعث كم اعتقادي مردم به قرآن نگردد.[9]
تذكر اين نكته نيز لازم است كه كساني كه با قرآن، انس و الفتي ندارند و محكم و متشابه آن را نمي‌شناسند و از علم تفسير، بهره‌اي ندارند، بايد از استخاره و تفأل با قرآن، سخت بپرهيزند و آيات خدا را به بازي نگيرند، شايد اين حديث شريف در اصول كافي، خطاب به اين دسته از افراد باشد. زيرا استخاره و فال معمولاً معناي يكساني دارند، چنان‌كه در دعاي استخاره با قرآن مي گوييم: «اللهم تفألت بكتابك، يعني خدايا به كتاب تو فال مي زنم» شايد بتوان اين فرق را هم قائل شد كه از ميان انواع استخاره، استخاره‌هايي كه ابزار محسوسي مثل قرآن، تسبيح، ديوان، شعر، كاغذ و .... دارند، آنها را فال هم مي‌گويند؛ و استخاره‌هايي كه هيچ ابزاري جز دعا و قلب ندارند، آنها را فقط استخاره مي‌گويند؛ مثل استخاره‌هاي مطلق، قلبي، مشورتي.[10]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ شيخ ميرزا ابوالمعالي، الاستخاره، (قم؛ مؤسسة الامام المهدي، چ اوّل، 1411، هـ . ق).
2ـ بهاء الدين خرمشاهي، دانشنامة قرآن، (تهران، انتشارات دوستان، چ اوّل، 1377)، ج 1، ص 198.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. ر.ك: وسائل الشيعه، باب صلوه استخاره.
[2]. ابوالفضل طريقه‌دار، كندوكاوي در باره‌ي استخاره و تفأل، قم، انتشارات مدين، چاپ دوم، 1374، ص 98 الي 100، به نقل از كشف اسرار، امام خميني، قم، انتشارات پيام اسلام، ص 89.
[3] ـ مجلسي، محمد باقر، مفاتيح الغيب، ص 42 و 43.
[4] ـ مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج 91، ص 241.
[5] ـ نساء/ 95.
[6] ـ توبه/ 111.
[7] ـ ابوالفضل طريقه‌دار، استخاره و تفأل، ص 26 به نقل از عيون اخبار رضا، ج 1، ص 195.
[8] ـ كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، ج 2، ص 629.
[9] ـ مجلسي، محمد باقر، مفاتيح الغيب، ص 42 و 43.
[10] ـ ابوالفضل طريقه‌دار، كندوكاوي در باره‌ي استخاره و تفأل، قم، انتشارات مدين، چاپ دوم، 1374، ص 21.