مـقتضاى صفات كماليه الهى اين است كه جهان بگونه اى آفريده شود كه مجموعا داراى بيشترين كمال و خير ممكن الحصول , باشد و از اينجا صفت حكمت براى خداى متعال ثابت مى گردد .
بـر هـمـين اساس اراده الهى به آفرينش انسان در شرايطى كه امكان وجود داشته باشد و وجود او مـنـشـا بيشترين خيرات باشد , تعلق گرفته و خير و كمال در حركت آگاهانه و انتخاب گرايانه اوست كه در اين سير , بكمال مطلوب خودش ورحمت جاودانه الهى نائل مى شود .
منبع: آموزش عقايد، آیت الله محمد تقى مصباح يزدى

باز هم در اين جا بايد بين دو معناى عشق تفكيك قائل شويم: يكى عشق واقعى، كه در پاسخ سؤال 2 - 1 از همين فصل توضيح داديم و اين نوع عشق، موجب خروج انسان از خودخواهى مى‏شود، و ديگرى معناى عوامانه و منحرف شده‏ى عشق كه همان طغيان شهوت است. همان نظرى كه قبلا درباره‏ى لزوم ميدان دادن به اولى و پرهيز از دومى مطرح كرديم در اين جا نيز مطرح است. همه‏ىاشكالاتى كه درباره‏ى نگاه كردن به فيلم‏هاى سكسى )در سؤال 3 - 3( گفتيم، مبنى بر اين كه تخيل انسان را در وادى نامطلوبى مى‏اندازد و اين تخيل گاه از مشاهده مضرتر است، در اين جا هم صدق مى‏كنند. اما اگر كسى مقصودش اين باشد كه داستان عشق‏هاى واقعى و حقيقى را كه در ادبيات غنى فارسى فراوان يافت مى‏شوند )نظير داستان ليلى و مجنون يا خسرو و شيرين( بخواند، قطعا اشكال فوق متوجه او نيست.
واقعا آيا حيف نيست، كسى كه كالاى اصلى و واقعى را دارد، به كالاى تقلبى دل‏خوش كند؟ اين حكايت‏ها، يعنى حكايت‏هاى عشق واقعى را رها كردن و به جاى آن‏ها رمان‏هاى مبتذل شهوانى را به نام عشق خواندن، و جام جم خويش را دور انداختن و كالاى تقلبى گمشدگان لب دريا را خريدن، واقعا چه توجيهى مى‏تواند داشته باشد، جز مرعوبيت و از خود باختگى در برابر فرهنگ ديگران؟
سال‏ها دل طلب جام جم از ما مى‏كرد
آنچه خود داشت ز بيگانه تمنا مى‏كرد
گوهرى كز صدف كون و مكان خارج بود
طلب از گم‏شدگان لب دريا مى‏كرد

در پاسخ به اين سؤال، دو مطلب بايد مورد توجه قرار گيرد: اولا آيا هر منعى موجب تحريك بيش‏تر مى‏شود؟ و ثانيا، آيا واقعا در جوامع غربى، با برداشتن منع، تحريك كم شده است؟
در مورد مطلب اول بايد گفت: »نيازهاى ما دو نوعند: اول، نيازهاى محدود و سطحى، مثل خوردن و خوابيدن، كه پس از اشباع ظرفيت اين نيازها، رغبت انسان از بين مى‏رود و حتى گاهى به تنفر تبديل مى‏شود. و دوم، نيازهاى عميق و دريا صفت، مثل پول‏پرستى، جاه‏طلبى و روحيه‏ى كسب علم، كه ظرف درخواست آن‏ها در انسان پر نمى‏شود. مثلا مصرف خوراك هر جامعه در سال مقدار مشخصى است كه بيش از آن مقدار قابل استفاده نيست و براى مثال به دريا ريخته خواهد شد. اما اگر بپرسيم چه قدر پول لازم است تا حس پول‏پرستى افراد يك جامعه اشباع شود. جواب اين است كه اين نياز و عطش پايانى نخواهد داشت. شهوت هم از لحاظ جسمى محدود است و مثلا شهوت يك مرد با يك دو زن اشباع مى‏شود؛ اما از نظر روحى، انسان در اين حس اشباع نمى‏شود و هر چه تمتع بيش‏تر شود، تنوع طلبى او نيز بيش‏تر مى‏شود و در واقع به صورت يك عطش روحى، كه تلفيقى از قوه‏ى شهويه و حس تملك بيش‏تر است، در مى‏آيد. نتيجه‏ى اين حالت، عطشى است مانند صاحبان حرم سراهاى قديم و افراد شهوتران در اين عصر.
مراد هر كه بر آرى، مطيع امر تو گشت‏
خلاف نفس كه فرمان دهد، چو يافت مراد
اشتباه اين افراد در آن است كه پنداشته‏اند تنها راه آرام كردن غرايز، ارضا و اشباع بى‏حد و حصر آن‏هاست. ولى همان طور كه محروميت‏ها سبب طغيان و شعله‏ور شدن شهوات مى‏شوند، پيروى مطلق نيز همان تأثير را دارد. انسان به چيزى حرص مى‏ورزد كه تمناى آن را در وى زنده كند و آن گاه منعش كنند. به عقيده‏ى ما براى آرامش غريزه‏ى جنسى، دو چيز لازم است: يكى ارضاى آن در حد حاجت طبيعى؛ و ديگرى جلوگيرى از تهييج و تحريك اين غريزه.« )مرتضى مطهرى، مسأله‏ى حجاب، صص 115 - 122. .
اما در خصوص جوامع غربى هم بايد اذعان داشت كه بر خلاف تصور رايج، چنين نيست كه آن‏ها ديگر غريزه‏ى شهوت بصرى‏شان اشباع و ديدن زنان بى‏حجاب برايشان عادى شده باشد. بهترين شاهد بر اين مطلب، حضور دائمى زن در تبليغات است. اگر دقت كنيد در اغلب تبليغات وسايل غربى، از زيبايى‏هاى زنان استفاده مى‏شود و مهم اين ا ست كه اين تبليغات فقط در كشورهاى داراى زنان محجبه نيست - خصوصا كه در كشور ما تا حدودى جلوى آن‏ها گرفته مى‏شود - بلكه در جوامع خودشان فراوان هم هست. يعنى همان مردى كه هر روز در خيابان صدها زن بى‏حجاب را مى‏بيند، باز هم از آن نوع تبليغات تأثير مى‏پذيرد. و گرنه دليلى نداشت كه غربيان هم چنان از اين گونه تبليغات براى بهتر فروش رفتن كالاهايشان استفاده كنند.

در اين باره، توجه به سه نكته لازم است: نكته‏ى اول كه از همه مهم‏تر است و همان فلسفه‏ى حجاب به شمار مى‏رود آن است كه برخورد زن بايد حاكى از شخصيت متين باشد. آيه‏ى قرآن هم چنين دليل مى‏آورد كه فلسفه‏ى حجاب عبارت است از: »ذلك ادنى ان يعرفن فلا يؤذين.« )نور 24 / 31: اين بهتر است كه ]به عفت[ شناخته شوند تا مورد اذيت واقع نگردند. .
البته حجاب داشتن فقط در لباس پوشيدن نيست. به عبارت ديگر، نحوه‏ى حركت كردن، راه رفتن، سخن گفتن و همه‏ى اين‏ها بخشى از حجاب داشتن فرد است هر فردى با حركات ظاهرى‏اش شخصيت خود را به ديگران اعلام مى‏كند و نشان مى‏دهد كه آيا ديگران حق دارند بيايند و مزاحم او بشوند يا خير. اگر در جامعه هم توجه كنيد غالبا مزاحمت‏ها براى كسانى است كه خود زمينه‏ى ايجاد مزاحمت را براى مخاطب خويش فراهم مى‏كنند. در چنين فضايى است كه برتر بودن چادر بر حجاب‏هاى ديگر معنا پيدا مى‏كند. نكته‏ى دوم اين است كه گاه با وجود حجاب و متانت زن، افراد معدود و فوق‏العاده لاابالى وجود دارند كه حرمت هيچ چيز را نگه نمى‏دارند. قرآن كريم نحوه‏ى برخورد با اين گونه افراد را چنين معرفى كرده است: »و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما«. )فرقان 25 / 63: و هنگامى كه نادانان آن‏ها را مخاطب قرار دهند ]با جاهلان برخورد كنند[، با ملايمت پاسخ مى‏دهند. .
يعنى بندگان واقعى خدا كه همه‏ى شؤونات خود را رعايت مى‏كنند، وقتى با افراد جاهل و لاابالى مواجه مى‏شوند كه آنان را مخاطب قرار مى‏دهند، و طعنه و كنايه مى‏زنند و ساير مزاحمت‏ها را برايشان ايجاد مى‏كنند، سلام مى‏گويند. يعنى بى‏اعتنا و با بزرگوارى مى‏گذرند و همين بى‏اعتنايى كردن، كوبنده‏ترين پاسخ به آن‏هاست. افراد لاابالى با اين كارشان بيش‏تر مى‏خواهند برخورد و تنش ايجاد كنند و اگر كسى بى‏اعتنايى كند، دقيقا خواسته‏شان را نقص كرده و پاسخ خلاف انتظار و دندان‏شكنى به آنان داده است. البته حكومت دينى هم به نص قرآن كريم بايد با چنين افرادى برخورد شديد انجام دهد و آنها را مجازات كند. )سوره احزاب، آيه 60 - 61. .
سومين مطلب، قرار گرفتن در شرايط نامطلوب است. يعنى اقتضاى پاره‏اى از مكان‏ها، پرده‏درى و بى‏حرمتى به زنان است )نظير كاباره‏ها و مجالس عيش و نوش و امثال آن(. انسان عاقل اساسا به چنين جايى نمى‏رود و اگر برود و مورد مزاحمت واقع شود، نبايد كسى جز خودش را ملامت كند. )»فلا يلومن الا نفسه.«. در برخى احاديث، ترسو بودن را از صفات خوب زنان برشمرده‏اند. شهيد مطهرى در توضيح اين گونه احاديث، بيان مى‏دارد كه مقصود، ترسو بودن در موقعيت‏هاى اجتماعى و سياسى نيست، زيرا شجاعت در اين مواقع همان گونه كه براى مرد خوب است، براى زن هم خوب است. و اقدامات حضرت زينب )س( بعد از حادثه‏ى عاشورا به خوبى نشان مى‏دهد كه شجاعت زن نيز مى‏تواند به مراتب ستودنى‏تر از شجاعت هزاران مرد باشد؛ بلكه اين ترسو بودن دقيقا براى ورود به چنين مجامعى مورد نظر است. يعنى زن نبايد بگويد: من شجاعم و از اين گونه مجامع نمى‏ترسم و از مزاحمت مردان نامحرم ناراحت نمى‏شوم. )مرتضى مطهرى، تعليم و تربيت در اسلام، صص 166 - 171. .
اساسا ناموس زن حق شخصى او نيست كه هر گونه خواست خرجش كند؛ بلكه حق‏الله است. به همين دليل در منطق اسلام، اگر زن زنا كند، و خودش و همسرش يا پدرش بگويند ما راضى هستيم، چنين نيست كه حد الهى از او ساقط شود؛ همان طور كه در مورد مرد زناكار نيز چنين است. حرمت و حيثيت زن، حق‏الله است و رضايت همه‏ى انسان‏ها نمى‏تواند موجب اسقاط آن شود. بنابراين، كسى حق ندارد بگويد من به نداشتن حجاب همسرم رضايت دارم و از اين كه قرآن كريم مى‏گويد: »هر گروهى، اگر راضى هم باشند، شما حد الهى را در برابر آلودگى اجرا كنيد«، معلوم مى‏شود كه عصمت زن، حق‏الله است و به هيچ كس ارتباط ندارد. از نظر قرآن، زن به عنوان »امين حق‏الله« مطرح است. )عبدالله جوادى آملى، زن در آينه‏ى جمال و جلال، ص 437. .
خلاصه اين كه: راه مقابله با مزاحمت‏ها در سه مرحله انجام مى‏پذيرد:
- در مرحله‏ى عادى، گذاشتن حجاب و حفظ متانت و حرمت خود؛
- در مرحله‏ى مواجهه با افراد لاابالى‏تر، بى‏اعتنايى كردن؛
- در مرحله‏ى ورود به محل‏هاى ناامن براى ناموس زنان، خوددارى كردن به طور كامل و قاطعانه.

اين مطلب كه زن در نماز هم بايد حجاب داشته باشد، شاهد ديگرى است بر اين حقيقت كه از منظر اسلام، حجاب براى حرمت و احترام زن است، نه براى محدود كردن او. بگذاريد مسأله را از منظرى ديگر بررسى كنيم. اسلام اجازه نداده است كه مرد هم با بدن كاملا لخت نماز بخواند. چرا؟ به اين دليل كه آن حالت، حالت محترمانه‏اى براى مرد نيست. انسان در مقابل شخص محترم چگونه ظاهر مى‏شود؟ اگر مرد فقط با حداقل واجب براى پوشش در مقابل شخصى ظاهر شود، آيا اين نوعى بى‏احترامى به آن مخاطب نيست؟ پس مقدار پوشش در ميزان احترام گذاشتن موضوعيت دارد و اين فقط احترام گذاشتن نيست، بلكه در درجه‏ى اول، حفظ حرمت خويش است. اگر مردى با حداقل پوشش در مقابل ديگران ظاهر شود، پيش از هر چيز حرمت خويش را از بين برده است. چنان كه قبلا گفتيم مهم‏ترين فلسفه‏ى حجاب در اسلام، بالا بردن ارزش و احترام زن است و از نظر اسلام محترمانه‏ترين حالت زن، رعايت حجاب شرعى است و شايد به همين دليل هنگام نماز هم بايد همين گونه محترمانه ظاهر شود.

در آيه‏ى 31 سوره‏ى نور كه يكى از آيات حجاب است، دو استثنا براى آشكار كردن زينت‏ها مطرح شده است: يكى محارم و ديگرى اين كه: و لا يبدين زينتهن الا ما ظهر منها. )و زينت‏هايشان را آشكار نكنند جز آن مقدارى كه آشكار است. .
از اين عبارت معلوم مى‏شود كه زينت‏هاى زن دو نوع است: يكى زينت آشكار، و ديگرى زينتى كه مخفى است مگر آن كه زن عمدا بخواهد آن را آشكار كند؛ و فقط پوشاندن زينت نوع دوم واجب است. حال اين پرسش پيش مى‏آيد كه: مقصود از زينت آشكار چيست؟ آن طور كه استاد شهيد مرتضى مطهرى توضيح داده‏اند، مقصود »آشكار بودن آرايش‏هاى عادى و معمولى است كه غالبا در چهره و دست وجود دارد؛ نظير سرمه و خضاب كه معمولا زن از آن‏ها خالى نيست و پاك كردن آن‏ها يك عمل فوق‏العاده به شمار مى‏رود.« )مسأله‏ى حجاب، ص 151. براى تفصيل شرح اين بحث، ر. ك:همان، صص 152 - 154. البته ايشان در ادامه تأكيد داشته‏اند كه اين مطلب بر اساس استنباط خود ايشان از آيه و روايات مربوط است و هر كس در اين مسأله بايد از فتواى مرجع تقليد خود تبعيت كند. )هر چند به نظر ايشان فتواى مخالفى وجود ندارد و آنچه هست، احتياط است نه فتواى صريح.(
شهيد مطهرى، اين موضوع را چنين توضيح مى‏دهد:
»در ميان مسلمانان در خصوص نحوه‏ى حجاب زنان، دو رويكرد هست، عده‏اى طرفدار فلسفه‏ى پرده‏نشينى زن و ممنوعيت او از هر نوع كارى جز در محيط خاص خانه يا محيطهاى صد در صد اختصاصى زنان هستند؛ و عده‏اى ديگر طرفدار اين فلسفه‏اند كه لزومى ندارد زن الزاما به درون خانه رانده شود و پرده‏نشين باشد، بلكه مطلب در اين حد است كه هر نوع لذت جنسى بايد صرفا به محيط خانواده اختصاص يابد و كانون اجتماع بايد پاك و منزه باشد و هر گونه كام‏جويى بصرى يا لمسى يا سمعى نبايد در خارج از حيطه‏ى همسرى صورت بگيرد. گروه اول طبيعتا معتقد به وجوب پوشاندن وجه و كفين )خصوصا چهره( براى زن شده‏اند، اما كسانى كه طرفدار واجب نبودن آن هستند، فلسفه‏ى دوم را پذيرفته‏اند. در واقع، استثناى وجه و كفين، به منظور رفع حرج و امكان دادن به فعاليت زن است و اگر زن قصد اغواگرى نداشته باشد، پوشيدن يك لباس ساده كه تمام سر و بدن، جز چهره و دست تا مچ را بپوشاند، مانع هيچ فعاليت بيرونى نخواهد بود.« )مرتضى مطهرى، همان، صص 184 - 187. .
برخى مى‏گويند، اگر زيبايى زن عامل وجوب پوشش است، همان گونه كه موها زيباست، صورت زن هم زيباست. پس اگر قرار بر پوشش است، بايد هر دو پوشيده باشد و اگر قرار بر پوشش نداشتن صورت است، چه فرقى بين اين دو است؟ پاسخ مسأله اين است كه وجه حرمت داشتن يا نداشتن بيرون بودن مو و ساير اندام‏هاى زن، با صورت و دست او متفاوت است. اگر اسلام قائل به واجب نبودن پوشش صورت شده، نه به اين دليل است كه صورت زن زيبا نيست، بلكه به اين دليل است كه در صورت پوشاندن آن، زن عملا امكان بسيارى از فعاليت‏هاى اجتماعى عادى - نظير رانندگى و... - را نخواهد داشت. در واقع، اين جواز ناشى از همان امرى كه موجب وجوب پوشش بقيه‏ى بدن شده نيست، بلكه ناشى از رفع سختى و حرجى است كه پوشاندن اين قسمت‏ها بر زن تحميل مى‏كند.
حال در مورد آرايش‏ها هم همين دو مطلب را بايد با هم در نظر گرفت. در واقع آرايش‏هاى ظاهرى زنان بر دو قسم است: برخى آرايش‏ها اساسا براى جلب توجه و تحريك مخاطب انجام مى‏شود كه اصطلاحا به آن آرايش زننده مى‏گويند. اما برخى آرايش‏ها براى زنان كاملا طبيعى و معمولى است، يعنى اساسا خانم‏ها بدون اين گونه آرايش‏ها نيستند. شايد بهترين مثال اين آرايش‏ها در جامعه‏ى قديم همان سرمه و خضاب، و در جامعه‏ى جديد، برداشتن موهاى صورت و مرتب كردن ابرو باشد. پس مبناى بحث اين است كه اگر آرايشى به لحاظ عرفى - البته مقصود عرف جامعه‏ى اسلامى است نه عرف جامعه‏اى كه معيارهاى غربى و غير اسلامى بر آن مسلط باشد - عادى باشد، بدون اشكال است و تشخيص مصداق در اين گونه موارد بر عهده‏ى خود مكلف است.

آنچه درباره‏ى حرمت نگاه به نامحرم گفتيم تقريبا در اين جا نيز مطرح است. حرمت اين نگاه‏ها به جهت تحريك نامناسب غريزه‏ى جنسى است كه خود اين تحريك نا به جا اشكال دارد. در جامعه هم، وقتى انسان نامحرمى را از نزديك مشاهده كند، لزوما به اين معنا نيست كه با وى ارتباط جنسى برقرار مى‏كند. بلكه مشكل اصلى اين است كه دائما غريزه‏ى جنسى‏اش به اشكال مختلف تحريك مى‏شود و چنين حالتى باعث مى‏شود كه به تدريج مرد و زن از هم دل‏سرد مى‏شوند. مردى كه دائما زيبايى اندام زنان مختلف را مشاهده كند، ديگر زيبايى بدن همسر خودش به چشم او نخواهد آمد. خوب است به ياد داشته باشيم كه يكى از عوامل اولى و مهم در جذب مرد به زن، همين زيبايى ظاهرى است. اساسا محدود شدن زيبايى در شخص خاص است كه موجب پيدايش عشق مى‏شود و عشق است كه استحكام خانواده را به ارمغان مى‏آورد. براى همين، در افراد و جوامعى كه مشاهده‏ى نامحرمان - چه مستقيم و چه به صورت فيلم و عكس - رواج دارد، آن عشق‏هاى عميقى كه در ادبيات غربى به »عشق شرقى« معروف است، يافت نمى‏شود. بر اين موضوع كه ذهن مرد متوجه زيبايى همسر خودش باشد، در اسلام بسيار تأكيد شده و حتى شديدا مكروه دانسته شده است كه مرد هنگام برقرارى رابطه‏ى جنسى با همسرش، زن ديگرى را تخيل كند.
نكته‏ى دوم در خصوص اين دسته از عكس‏ها و فيلم‏ها اين است كه رابطه‏ى بين زن و مرد را تنزل مى‏دهد و به رابطه‏ى جنسى محدود مى‏كند. در حالى كه نياز زن و مرد به همديگر بيش از هر چيز، يك نياز عميق عاطفى است و نياز جنسى آنان فرع بر اين نياز روحى است. در واقع، درست است كه زن و مرد به هم متمايلند، اما اين تنگ‏نظرى است كه تمايل آنان به همديگر را فقط تمايل جنسى صرف بدانيم؛ در حالى كه اين گونه فيلم‏ها و تصاوير، عملا چنين تنگ‏نظرى را به انسان تحميل مى‏كنند. آنچه با ديدن اين گونه تصاوير در انسان زنده مى‏شود، اين است كه جنس مخالف خود را )حتى اگر همسرش هم باشد( تنها و تنها از منظر نياز جنسى بنگرد و اين اهانت به مقام هر دوى آنان است.
براى اين كه معلوم شود نياز زن و مرد به يكديگر بسيار عميق‏تر از حد يك نياز جنسى است، خوب است، به اين توجه كنيم كه آيا ديده‏ايد يك زن يا مرد تحصيل كرده و با فرهنگ و مبادى آداب، وقتى همسرش را از دست مى‏دهد، چه قدر ناراحت مى‏شود و حتى در مقابل انظار ديگران، زارزار مى‏گريد؟ آيا مى‏توانيد باور كنيد كه گريستن چنين كسى آن هم در مقابل چشمان ديگران، فقط براى اين است كه ديگر نمى‏تواند غريزه‏ى جنسى خود را اشباع كند؟ پس حقيقت رابطه‏ى يك زن و مرد به مراتب بيش از يك رابطه‏ى جنسى است و تنزل آن در اين حد، اهانت به شخصيت هر دوى آن‏ها است.

حجاب اساسا با آزادى زن مخالف نيست، بلكه زنان براى رسيدن به هدفى بالاتر، اين حدود را رعايت مى‏كنند و چنين كارى براى هر انسان عاقلى پذيرفتنى است كه براى رسيدن به يك هدف بالاتر، از برخى آسايش‏هاى خود چشم‏پوشى كند. اما در اين جا خوب است، به يك فايده‏ى ديگر حجاب كه در قرآن كريم تصريح شده و مستقيما متوجه خود زنان است نيز اشاره كنيم. براى حجاب چهار فايده ذكر شده كه عبارتند از: آرامش روانى، استحكام پيوند خانوادگى، استوارى اجتماع، و ارزش و احترام زن )براى تفصيل بحث، ر. ك: مرتضى مطهرى، مسأله‏ى حجاب، صص 83 - 95؛ و نيز صص 67 - 74. ؛ كه آخرين مورد در قرآن كريم به عنوان فلسفه‏ى حجاب ذكر شده است:
يا ايها النبى قل لازواجك و بناتك و نساء المؤمنين يدنين عليهن من جلابيبهن ذلك أدنى أن يعرفن فلا يؤذين. )احزاب 33 / 59:اى پيامبر به همسران و دخترانت و به زنان مؤمنين بگو كه روسرى‏هايشان را به خويش نزديك كنند )و گريبان خود را هم بپوشانند(. اين برايشان بهتر است كه ]به عفت[ شناخته شوند تا مورد اذيت واقع نشوند. براى شرح جمله‏ى اين آيه از منظر بحث كنونى، ر. ك: مرتضى مطهرى، مسأله‏ى حجاب، صص 172 - 180. .
پس حجاب براى اين است كه به عنوان افراد عفيف شناخته شوند و معلوم شود كه خود را در اختيار مردان قرار نمى‏دهند و در نتيجه، حشمت آنان مانع مزاحمت افراد سبك سر شود. در واقع از نظر اسلام، زن مسلمان حرمتى دارد كه به خاطر آن حرمت بايد احترامش حفظ شود، مورد تعرض قرار مى‏گيرد، يا نامحرمان با ديد حيوانى و شهوانى به او ننگرند. تجربه همه نشان داده است كه در جامعه، هر چه حجاب خانمى متين‏تر و بهتر باشد، كم‏تر مورد تعرض جوانان لاابالى قرار مى‏گيرد. در واقع، با اين حجاب، او شخصيت خود را به مخاطبان اعلام مى‏كند و اين، حريمى براى حفظ اوست. به تعبير استاد مطهرى:
»در مسأله‏ى پوشش، سخن در اين نيست كه آيا زن خوب است پوشيده در اجتماع ظاهر شود يا عريان؟ بلكه روح سخن در اين است كه: زن و تمتعات مرد از زن بايد رايگان باشد يا نه؟ آيا مرد بايد حق داشته باشد كه از هر زنى در هر محفلى حداكثر تمتعات را به استثناى زنا ببرد يا نه؟ در حالت اول، چنين وانمود شده كه مسأله‏ى اصلى آزادى يا اسارت زن است، در حالى كه حقيقت امر اين است كه آيا مرد بايد در بهره‏كشى جنسى از زن، جز از جهت زنا، آزادى مطلق داشته باشد يا نه؟« )مرتضى مطهرى، همان، ص 82. .

در باب حرمت نگاه به نامحرم، تأكيد اصلى درباره‏ى نگاه مرد به زن بوده است. هر چند نگاه زن به بدن مرد نامحرم نيز حرام است، ولى تأكيد اصلى دين، به دلايل روان‏شناختى زن و مرد - يعنى اين نكته كه زن با مشاهده‏ى جنس مخالف، به اندازه‏ى مرد تحريك نمى‏شود - در باب نگاه مرد به زن است و ظاهرا مقصود سؤال كننده هم بيش‏تر همين بوده است. در مورد اين نگاه ابتدا بايد معلوم شود كدام نگاه حرام است تا فلسفه‏ى حرمتش معلوم شود. مطلب مورد اتفاق بين همه‏ى فقها اين است كه نگاه از روى »تلذذ« و »ريبه« از جانب هر يك از زن و مرد نامحرم به يكديگر، حرام است. مقصود از تلذذ و ريبه آن است كه در اين نوع نگاه كردن، نوعى لذت بردن جنسى وجود داشته باشد كه اين امر چه براى بيننده به صورت قطعى معلوم باشد و چه احتمال قوى بدهد كه اين نگاه توأم با آن گونه لذت است، برايش حرام است فلسفه‏ى حرمت آن نيز همان فلسفه‏ى وجوب پوشش براى زن است؛ يعنى حفظ حريم‏ها براى محدود كردن روابط جنسى به محدوده‏ى خانواده و سالم ماندن محيط اجتماع.
در خصوص نگاه كردن بدون قصد تلذذ و ريبه، همه‏ى فقها نگاه مرد به بدن زن نامحرم را غير از وجه )صورت( و كفين )دو دست تا مچ(، به طور قطعى حرام دانسته‏اند، ولى در باب نگاه به صورت و دست‏ها تا مچ دست، اگر بدون قصد لذت باشد، بين فقها اختلاف نظر وجود دارد كه وارد اين بحث نمى‏شويم. )براى تفصيل اين بحث و آراى مختلف، ر. ك: مرتضى مطهرى، مسأله‏ى حجاب، صص 248 - 251. .
آنچه در اين جا مى‏تواند مورد بحث قرار گيرد، نگاه به بدن نامحرم بدون قصد لذت است و اين سؤال به خصوص درباره‏ى موهاى زنان مطرح مى‏شود. بسيار ديده مى‏شود كه مردان مى‏گويند: ما با ديدن موها چندان تحريك نمى‏شويم، پس چرا نگاه به موها حرام است؟ آشكار است كه اين بحث به طور جدى با بحث پوشش زن گره مى‏خورد. يعنى شايد عده‏اى به همين دليل بگويند كه چرا پوشاندن موها واجب شده است. در پاسخ بايد گفت:
اولا مسلم است كه نگاه كردن به اندام‏هاى جنس مخالف، ولو بدون هيچ قصدى از پيش، موجب تحريك غريزه‏ى جنسى مى‏شود و بر همين اساس، مقدارى از پوشش را همه‏ى انسان‏ها، )البته مقصود ما انسان‏هايى است كه قبول دارند بايد تحريك غريزه‏ى جنسى به محيط خانواده محدود شود و محيط اجتماع بايد از اين حيث مصون بماند. هم براى مرد و هم براى زن لازم مى‏دانند. ثانيا به لحاظ علمى ثابت شده است، بسيارى از امور هستند كه به طور ناخودآگاه بر آدمى تأثير مى‏گذارند، يعنى شايد انسان در آن لحظه احساس تأثير نكند، اما تأثيرش به طور مخفى در عمق وجود آدمى وارد مى‏شود. به همين دليل، در علم روان‏كاوى بسيارى از رفتارهاى آدمى را ناشى از انعكاس اين تأثيرها در گذشته مى‏دانند؛ اگر چه خود شخص متوجه نباشد.
اگر مقدمه‏ى سوم را مبنى بر اين كه: »خداوند بر زواياى پنهان وجود آدمى آگاه‏تر از خود آدمى است و وضع قوانين دين بر همين اساس صورت گرفته است«. به دو مطلب فوق ضميمه كنيم، آن گاه به روشنى در مى‏يابيم كه نگاه به جاهايى از بدن كه پوشش و حرمت نگاه به آن‏ها واجب شده است، در روان آدمى تأثير مى‏گذارد؛ اگر چه در مورد برخى از آن‏ها، انسان به خوبى متوجه نباشد.
اما حتى اگر بخواهيم مصداقى‏تر و عينى‏تر به مسأله بنگريم، بايد اذعان كنيم كه همين موها نقش مهمى در تحريك مردان دارد. اگر شما به آگهى‏هاى تبليغاتى غربى كه مخصوصا در محل‏هايى مثل اينترنت دائما در معرض ديد هستند توجه كنيد، مى‏بينيد كه همه‏ى آن‏ها لزوما از عكس‏هاى سكسى استفاده نمى‏كنند. بلكه در بسيارى از موارد، فقط به قيافه‏ى يك زن با موهاى خاص بسنده مى‏شود. اگر همين عكس عادى تأثيرات تحريك كننده در مخاطب نمى‏گذاشت، آنان از اين راه استفاده نمى‏كردند.
در پايان خوب است دانش‏آموزان را به اين نكته‏ى قرآنى نيز توجه دهيم كه اگر آيات 16 تا 28 سوره‏ى اعراف را با دقت مطالعه كنيم، در مى‏يابيم كه وقتى براى شيطان گمراه كردن آدم تصميم قطعى گرفت، كوشيد آن دو را به كارى وا دارد كه لباس‏هايشان بيفتد و پوشيدگى‏هاى آن‏ها آشكار شود. قرآن كريم در آيه‏ى 26 و 27 همين سوره صريحا به آدميان عبرت مى‏دهد كه فلسفه‏ى اصلى پوشيدن اصلى - نه فقط حفظ بدن از سرما و گرما - بلكه پوشيده بودن محل‏هايى است كه رؤيت آن‏ها موجب شرمگين شدن آدمى مى‏شود و هشدار مى‏دهد كه مهم‏ترين عامل خروج شما از بهشت، همين برهنگى است و مبادا شيطان شما را همانند پدر و مادرتان بفريبد و لباس‏هاى شما را از بدنتان بيرون آورد تا قسمت‏هاى پوشيده‏ى بدن شما در معرض ديد همگان قرار گيرد؛ چرا كه شيطان از زوايايى وارد مى‏شود كه شما متوجه آن نيستيد )يعنى به تدريج و از امور ظاهرا ساده و كم اهميت آغاز مى‏كند( در آيه‏ى بعد هم نتيجه مى‏گيرد، كسانى كه از همين نكات كوچك فريب شيطان را مى‏خورند، كم‏كم كارشان به جايى مى‏رسد كه به راحتى نسل به نسل مرتكب فحشا مى‏شوند و منافاتى بين اين كار و خداپرستى احساس نمى‏كنند!
يا بنى آدم لا يفتننكم الشيطان كما اخرج ابويكم من الجنة ينزع عنهما لباسهما ليريهما سوءاتهما انه يريكم هو و قبيله من حيث لا ترونهم انا جعلنا الشياطين اولياء للذين لا يؤمنون؛ و اذا فعلوا فاحشة قالوا وجدنا عليها آبائنا و الله امرنا بها قل ان الله لا يأمر بالفحشاء أتقولون على الله ما لا تعلمون )اعراف 7 / 27 - 28:اى فرزندان آدم، مبادا شيطان فريبتان دهد و آن گونه كه پدر و مادرتان را از بهشت بيرون كرد، در حالى كه جامه‏شان را بر مى‏كند تا شرمگاهشان را بدان‏ها بنماياند. او و گروهش از جايى كه آن‏ها را نمى‏بينيد شما را مى‏بينند. ما شيطان‏ها را دوست و سرپرست كسانى قرار مى‏دهيم كه ايمان نمى‏آورند. و هنگامى كه كار زشت و فحشا مرتكب مى‏شوند مى‏گويند پدرانمان را بر اين روش يافتيم و خدا ما را بدان فرمان داده است. بگو خداوند به زشتكارى فرمان نمى‏دهد. آيا بر خدا چيزى مى‏گوييد كه نمى‏دانيد؟. .
پس بياييد توصيه‏ى خدا را جدى بگيريم و نگذاريم شيطان ما را برهنه كند. به خداوند اعتماد كنيم، و سخن او را بپذيريم، و حدودى را كه او گفته رعايت كنيم تا شيطان نتواند در ما رخنه كند. ان شاء الله تعالى.

قبل از پاسخ به اين سؤال، ابتدا بايد اشاره كنيم كه اساسا يك سلسله معيارها مقدم هستند كه شايد مهم‏ترين آن‏ها پاى‏بندى به دين و عقل، داشتن صداقت در صحبت‏ها و برخوردها، و خودخواه و خودبين نبودن است. به نظر مى‏رسد اگر اين سه معيار وجود داشته باشند، شايد اكثريت قريب به اتفاق مشكلات زندگى خانوادگى مردم به سادگى قابل حل باشد. بعد از اين معيارهاست كه معيارهاى ديگرى نظير زيبايى مطرح مى‏شوند.
براى اين كه ظرافت نظرات اسلام در خصوص لازم بودن يا نبودن زيبايى معلوم شود، خوب است بدانيم كه در احاديث معصومان )ع( با توجه به شرايط زمانى، گاه زيبايى را يك شرط مهم دانسته‏اند و گاه اساسا اهميت آن را انكار كرده‏اند. توضيح مطلب اين كه در بسيارى از احاديث نقل شده از پيامبر اكرم )ص( تأكيد شده كه در انتخاب همسر فقط به دين‏دارى توجه كنيد، نه به ظاهر؛ و زيبايى اصلا نبايد مهم باشد. اما در برخى از احاديث امام صادق )ع(، علاوه بر دين‏دارى بر زيبايى زن نيز بسيار تأكيد شده است. شايد سر اين اختلاف در آن است كه دوره‏ى پيامبر اكرم )ص( اوايل شكل‏گيرى جامعه اسلامى بود و مسلمانان در اقليت بودند و اكثر جامعه‏ى اسلامى در فقر به سر مى‏بردند. در آن زمان تشكيل يك جامعه‏ى اسلامى و پيوند بين مسلمانان اهميت و اولويت داشت. براى همين، اگر كسى با معيار زيبايى حركت مى‏كرد، شايد اصلا نمى‏توانست همسرى پيدا كند. اما در دوره‏ى امام صادق )ع( جامعه‏ى اسلامى شكل گرفته بود و مسلمانان زياد بودند. در آن زمان، مشكل عمده اين بود كه با روى كار آمدن حكومت اموى به تدريج بى‏بندوبارى در كشور اسلامى شدت گرفته بود و اين خطرى جدى براى عفيف ماندن مسلمانان بود. در اين شرايط، امام صادق )ع( بر زيبا بودن همسر تأكيد مى‏كند، زيرا كسى كه غريزه‏ى زيبايى جويى‏اش را با همسر شرعى‏اش اشباع كند، ديگر به زنان بيگانه چشم نخواهد دوخت. در واقع، اين زيبايى همسر، عاملى بود براى مقابله با عوامل تخريب خانواده. در جامعه‏ى ما نيز با توجه به مشكلات روزافزونى كه از اين حيث وجود دارد، بعد از دين‏دارى، زيبايى نيز مى‏تواند به عنوان يك معيار مهم مطرح باشد.
اما در اين بحث، نكته‏ى شايان توجه اين است كه زيبايى مورد نظر ما تا حدودى نسبى است. يعنى زيبايى مطلق كه همگان آن شخص را زيبا بدانند مورد نظر نيست، بلكه مهم آن است كه در نظر مردى كه به خواستگارى رفته، زيبا جلوه كند؛ ولو از نظر شخص ديگرى چندان زيبا نباشد. به همين دليل، اگر بخواهيم واژه‏ى دقيق‏ترى در ادبيات فارسى به كار ببريم، شايد بايد به جاى »زيبايى«، واژه‏ى »ملاحت« را به كار ببريم؛ ملاحتى كه حافظ در اين بيت مى‏گويد:
حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت‏
آرى به اتفاق جهان مى‏توان گفت‏
يعنى يك حسن و زيبايى داريم كه امرى مشترك بين همه است، اما يك مليح بودن و دل‏ربايى داريم كه نسبى است. و اين همان خصوصيتى است كه مجنون در ليلى مى‏ديد. گويند يك روز هارون‏الرشيد كه وصف ليلى و مجنون را شنيده بود، دستور داد ليلى را احضار كردند تا ببيند اين چگونه زنى است كه مجنون را مجنون كرده است. وقتى ليلى آمد، هارون او را زنى بسيار عادى و معمولى يافت. از مجنون پرسيد: »تو عاشق چنين زنى هستى؟! من زنانى به مراتب زيباتر در اختيار تو قرار مى‏دهم.« اما مجنون در پاسخ گفت: »آن زيبايى كه مرا شيفته‏ى خود كرده، تناسب اندام نيست. زيبايى ليلى را بايد از دريچه‏ى چشم مجنون دريافت:
اگر در ديده‏ى مجنون نشينى‏
به غير از حسن، از ليلى نبينى«
لازمه‏ى چنين زيبايى، علاوه بر زيبايى ظاهرى، نوعى زيبايى باطنى، و در واقع همان اخلاق پسنديده است. تأثير اين زيبايى باطنى به قدرى است كه مى‏تواند چهره‏ى ظاهرا زيبا را زشت و چهره‏ى ظاهرا زشت را زيبا نشان دهد. بهترين شاهد اين مدعا آن است كه اگر يك فرد زيبا رو به شما شديدا و به ناحق اهانت كند، حق شما را پايمال كند و موجبات رنج و زحمت شما را فراهم آورد، ديگر در نظر شما او نه تنها زيبا نيست، بلكه زشت نيز به نظر مى‏رسد. در نقطه‏ى مقابل، بسيارى از استادان واقعى اخلاق را وقتى مى‏نگريد احساس زيبا و دل‏نشينى وجود شما را پر مى‏كند. در حالى كه اگر با معيارهاى عادى و ظاهرى بسنجيم، شايد قيافه‏شان چندان بهره‏اى هم از زيبايى نداشته باشد؛ و اين همان ملاحت مورد نظر است. ملاحت و زيبايى معنوى به قدرى مى‏تواند چشم‏گير شود كه تمام عيب‏هاى ظاهرى را از ديدگان دور سازد:
گر هنرى دارى و هفتاد عيب‏
دوست نبيند به جز آن يك هنر
همسر شهيد چمران گفته است: »چند ماه بعد از ازدواج ما، يكى از دوستانم به من گفت: چگونه حاضر شدى كه با يك مرد كچل ازدواج كنى؟ به او پرخاش كردم كه: »همسر من كچل نيست.« و تازه آن روز بود كه وقتى به خانه برگشتم متوجه شدم كه همسر من بسيار پيش از ازدواج با من موهايش ريخته بوده و من در اين همه مدت، متوجه اين مطلب نشده بودم.
اين همان زيبايى‏هاى معنوى شهيد چمران بوده كه چنان چشمان همسرش را به خود خيره كرده كه وى متوجه ظاهر او نشده است!

حقيقت اين است كه ارزش كلمات در عالم انسانى فقط رد و بدل شدن يك سلسله اصوات نيست. ارزش كلمات به قدرى است كه خداوند ايجاد كردن موجودات را به سخن گفتن تشبيه كرده است: انما أمره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون. )يس 36 / 82: قطعا كه »امر« او آن گونه است كه به چيزى مى‏گويد »باش« و »موجود مى‏شود«. .
اگر كسى به ديگرى فحش و ناسزا بگويد، آن شخص ناراحت مى‏شود و اين ناراحتى امرى واقعى است. چگونه است كه يك انسان با غيبت كردن يا تهمت زدن، جهنمى مى‏شود؟ مگر غير از اين است كه فقط چند كلمه از زبان وى خارج شده است؟ به عبارت ديگر، افعال انسان، فقط آن چيزى نيست كه با دست و پايش انجام مى‏دهد، بلكه با سخن گفتن هم مى‏تواند افعالى انجام دهد. به همين دليل است كه جملات را به خبرى و انشايى تقسيم مى‏كنند. جملات خبرى از واقع حكايت مى‏كنند، اما انسان با جملات انشايى، عملى را انشا ]مساوى ايجاد[ مى‏كند و بر اين عملش فوايد فراوانى مترتب است. براى مثال، وقتى يك وزير حكم مى‏دهد كه فلان كس مدير كل فلان اداره باشد، با همين سخنش حقوق فراوان مادى و معنوى براى آن شخص منظور مى‏شود، به طورى كه اگر مثلا حقوق مادى او را ندهند، مى‏تواند شكايت كند. به همين ترتيب، با خواندن چند كلمه، »عقد« انشا ]مساوى ايجاد[ مى‏شود و با انشاى عقد، دو نفر با هم محرم مى‏شوند.

در اين جا به نظر مى‏رسد دو گونه تخيل مطرح باشد: يكى تخيل درباره‏ى جسم او، كه در واقع مشغول شدن ذهن به خيال‏هاى شهوانى است و از اين جهت، مانع كمال انسان مى‏شود، بلكه انسان را به سقوط مى‏كشاند. بحث تخيل را در پاسخ سؤال 3 - 1 تا حدودى مطرح كرديم. اما به نظر مى‏رسد مقصود از اين سؤال، حالت دوم باشد؛ يعنى انسان پيشاپيش درباره‏ى صفات همسرى كه مى‏خواهد با او ازدواج كند بينديشد. پيش خود فكر كند كه خوب است او چه صفاتى داشته و چه صفاتى نداشته باشد و در واقع، در جست‏وجوى معيارهاى يك همسر خوب باشد. چنين مطلبى نه تنها ناروا نيست، بلكه بسيار خوب است و موجب مى‏شود انسان با چشم باز و آگاهانه همسر خويش را انتخاب كند. هم چنين خوب است جوان مجرد، اگر چه هنوز قصد ازدواج ندارد، اما همواره از خدا بخواهد كه همسر خوبى نصيبش كند؛ ولو به اين صورت كه: »هر وقت خواستم ازدواج كنم، همسر خوبى نصيبم شود« و اين آيه را نيز در دعاهايش بخواند كه: »ربنا هب لنا من ازواجنا و ذرياتنا قرة أعين و اجعلنا للمتقين اماما«. )فرقان 25 / 74: پروردگارا، همسران و فرزندانمان را مايه روشنى چشم ما قرار بده و ما را امام متقين گردان. .

در اين جا بايد به دو مسأله بپردازيم: يكى اين كه وضعيت روابط پيش از ازدواج چگونه بايد باشد، و دوم اين كه چنين شناخت‏هايى تا چه اندازه مى‏توانند بر بهتر شدن ازدواج مؤثر واقع شوند.
درباره‏ى مطلب اول، در پاسخ سؤال 1 - 1 توضيح داديم كه چرا روابط دختر و پسر نبايد كاملا آزادانه و بى‏قيد و بند باشد. اكنون مى‏افزاييم، اسلام براى اين كه دختر و پسر بتوانند قبل از ازدواج دائم شناختى نزديك از يكديگر كسب كنند، راه‏حلى معرفى كرده كه هم حريم‏ها همگى شكسته نشوند و هم امكان شناخت از نزديك وجود داشته باشد، و آن ازدواج موقت است.ازدواج موقت از طرفى حريم مى‏سازد، يعنى روابط دختر و پسر را كاملا همگانى نمى‏كند، بلكه اولا دختر را محدود مى‏كند تا فقط با يك پسر رابطه برقرار كند و وقتى دختران در جامعه محدود شدند، پسران نيز محدود مى‏شوند.
ثانيا براى هر دو طرف، مسأله‏ى شناخت را جدى مى‏كند و از هوسرانى صرف خارج مى‏سازد. هر دو مى‏دانند اين مقدمه‏اى براى ازدواج دائم آنان است، پس صرفا به روابط بسنده نمى‏كنند.ثالثا در ازدواج موقت مى‏توانند شرط ضمن عقد كنند كه روابط بين آنان تا چه اندازه باشد. مثلا مى‏توانند اين روابط را تا حد محرم شدن )و نه ارتباط جنسى( محدود كنند. چون اين اقدام زير نظر شرع انجام گرفته است، تقيدات دينى دو طرف مانع از تجاوز از حدود مى‏شود. خلاصه، اگر قرار است روابط براى شناخت باشد، باز بايد اين روابط كنترل شده و مشخص باشد، نه هر پسرى با هر دخترى رابطه برقرار كند و توجيهش را شناخت براى ازدواج بگذارد.
مطلب دوم اين كه بر خلاف تصور رايج كه مى‏پندارند »هر چه شناخت دو طرف بهتر و دقيق‏تر باشد، انتخاب بهترى صورت مى‏گيرد«، بايد گفت كه چنين نيست. در واقع هر چه شناخت دقيق‏تر باشد، انتخاب دشوارتر و به تدريج ناممكن مى‏شود. دليل مطلب اين است كه:
اولا تقريبا هيچ زن و مردى كاملا شبيه يكديگر نيستند و خيلى كم پيش مى‏آيد كه جوانى بتواند همسر آيده‏آل خود را با ويژگى‏هايى كه مى‏خواهد پيدا كند. بلكه بعد از ازدواج و به شرط وجود صداقت بين زوجين، كم‏كم زن و شوهر اخلاق همديگر را كسب مى‏كنند و كم‏كم روح‏هاى آنان به همديگر نزديك مى‏شود و سليقه‏هايشان به سمت سليقه‏ى همديگر ميل پيدا مى‏كند و وحدت واقعى رخ مى‏دهد و ازدواج‏هاى ماندگار و عميق با عشقى واقعى شكوفا مى‏گردد. اين يك فرايند تدريجى است كه آنان از پراكندگى به سمت اتحاد حركت مى‏كنند. اما اگر شناخت دقيق باشد، آنان به كثرت بين خودشان و اختلافاتشان پى مى‏برند و چون طالب آنند كه يك نفر كاملا منطبق بر آرمان‏هاى خود بيابند، چنين كسى را هيچ گاه نمى‏يابند و در واقع، هيچ گاه اين انتخاب صورت نمى‏گيرد. شايد به همين دليل باشد كه در نسل‏هاى گذشته‏ى ما با اين كه شناخت زوجين كم بوده، پيوندها غالبا بسيار عميق‏تر از ازدواج‏هاى امروزى بوده است كه با شناخت نسبتا بالا رخ مى‏دهد، اما پيوند عميق كم‏تر حاصل مى‏شود.
ثانيا در دوره‏اى كه دو نفر براى شناخت با همديگر رابطه دارند، خود را آن گونه كه هستند نشان نمى‏دهند؛ بلكه خودآگاه يا ناخودآگاه مى‏كوشند در شكل آرمانى ظاهر شوند؛ يعنى در بسيارى از اوقات، حتى به صورت ناخودآگاه تلاش مى‏كنند، طورى رفتار كنند كه مورد پسند ديگرى واقع شوند. به همين دليل، نه تنها شناخت واقعى حاصل نمى‏شود، بلكه نوعى كج فهمى نيز پيدا مى‏شود. بنابراين، بهترين شناخت در اين زمينه، شناخت‏هايى است كه به صورت غير مستقيم مثلا از طريق خانواده‏ها رخ مى‏دهد. رفتار بسيارى از جوانان در درون خانواده با خواهر و برادر خود، بسيار متفاوت با رفتار آنان با افراد بيرون از خانواده است. براى همين، مثلا خواهرها و برادرها مى‏توانند بهترين گزارشگر خصوصيات فرد باشند. در واقع، هر چه اين شناخت به صورت غير مستقيم‏تر رخ دهد، واقع‏نمايى آن بيش‏تر خواهد شد.

در اين گونه موارد بايد ديد هدف از اين روابط چيست و چگونه رابطه‏اى مورد نظر است. البته وقتى از هدف و انگيزه سخن مى‏گوييم، مقصود آن چيزى نيست كه خود شخص در همان لحظه فكر مى‏كند، چرا كه بسيارى از كارهاى ما تحت تأثير انگيزه‏هاى ناخود آگاه است و تأثير ناخودآگاه، امروزه در مباحث روان‏شناسى و روان‏كاوى امرى مسلم قلمداد مى‏شود. زمانى كه رابطه با نامحرم صرفا جنبه‏ى كارى يا علمى دارد، نه تنها چنين روابط غير حضورى، بلكه روابط حضورى نيز اشكال ندارد. مثال بارز آن در روابط معلم و شاگرد در مدارس و دانشگاه‏هاست. در بيش‏تر موارد، هر دو طرف بحث مى‏دانند كه مسأله‏شان صرفا يك مسأله‏ى علمى است وفقط مى‏خواهند مشكل علمى آنان حل شود. چنين روابطى نه فقط در دانشگاه‏ها، بلكه در حوزه‏هاى علميه نيز رايج است و همگان به راحتى و بى‏هيچ اشكالى آن را درك مى‏كنند.
اما همين كه مى‏گوييم »رابطه با نامحرم«، معلوم مى‏شود مطلب، فقط يك مسأله‏ى علمى يا شغلى نيست، بلكه هدف ديگرى دارد. به تعبير ديگر، انسان هر كارى انجام مى‏دهد، انگيزه و هدفى دارد و سؤال اين است كه هدف و انگيزه از اين »ارتباط با نامحرم« چيست؟ اگر هدف، همان جنس مخالف بودن او است، معلوم مى‏شود كه عامل آن قوه شهويه يا همان شهوت‏رانى است و اگر قبول كرديم كه شهوت‏رانى در مسيرى غير از مسير صحيح خود خطاست، اين جا نيز همان طور است.
فقط نكته‏اى كه بايد بدان افزود اين است كه گاهى لطمه‏اى كه روابط غير حضورى مى‏زند، اگر بيش‏تر از روابط حضورى نباشد، كم‏تر نيست. زيرا انسان قوه‏ى خيال دارد و بسيارى از انحرافات از همين تخيلات باطل سرچشمه مى‏گيرد؛ گاه شهوت‏رانى‏هايى كه با تهيج قوه‏ى خيال آغاز مى‏شوند، به مراتب شديدتر از شهوت‏رانى‏هايى هستند كه از تحريك حسى آغاز شده باشند. متأسفانه بايد اذعان كنيم كه بسيارى از فيلم‏سازان غربى به اين مطلب پى برده‏اند و لذا در سال‏هاى اخير، بسيارى از فيلم‏هاى مبتذلى كه وارد بازار مى‏شود، ديگر به نشان دادن كامل صحنه‏هاى جنسى نمى‏پردازند، بلكه صحنه‏ها را تا چند لحظه قبل و چند لحظه بعد نشان مى‏دهند تا افراد با نيروى تخيل خود، آن بخش از صحنه را بازسازى كنند. متأسفانه، خطر چنين فيلم‏هايى به مراتب شديدتر از فيلم‏هايى است كه صحنه‏ها را كامل نشان مى‏دهند، زيرا تأثير اين بازسازى به دليل وقوع آن در درون ذهن خود بيننده، بسيار بيش‏تر و ماندگارى‏اش بسيار شديدتر است. و اين دليل روشنى است براى اثبات اين موضوع كه گاه روابط غير حضورى نيز مى‏توانند تا اين اندازه مخرب واقع شوند. اكنون بايد گفت وقتى دوستى در قالب نامه‏نگارى و اينترنت و... است، فكر و ذهن انسان به فردى از جنس مخالف
مشغول مى‏شود و فعاليت قوه‏ى خيال )خيال‏پردازى( در اين زمينه آغاز مى‏گردد و اين جا به جاى اين كه از راه ديدن و لمس كردن، شهوت تحريك شود، همان تحريك از راه خيال‏پردازى حاصل مى‏شود و به همان دليل كه تحريك شهوت جز در محدوده‏ى معين )ازدواج( خطاست اين ارتباط با نامحرم از راه نامه‏نگارى و اينترنت و... نيز خطا مى‏باشد.

براى پاسخ به اين سؤال كه اصلا آيا عشق اشكال شرعى دارد يا خير، بايد ابتدا مقصود از عشق را مشخص كنيم. عشق دو معنا دارد: يكى معناى عوامانه‏ى آن كه همان طغيان شهوت جنسى است و واقعا ناميدن اين امر به عشق، جفا در حق عشق است. قطعا چنين طغيانى، مطلوب نيست و فضيلت كش است و انسان تنها با كمك عفاف و تسليم نشدن در برابر آن سود مى‏برد. اما معناى ديگر آن، عشق پاك و خالص و راستين است كه نه تنها مذموم نيست، بلكه مى‏تواند مركب خوبى براى كمال انسان شود.
اگر در زبان عاميانه گاه گفته مى‏شود عشق شرعا اشكال دارد، قطعا معناى اول آن مورد نظر است و اشكال شرعى آن نيز روشن است. زيرا طغيان شهوت جنسى، موجب خروج از حريم‏هايى است كه انسان به طور طبيعى در آن محدوده عمل مى‏كند و در پاسخ سؤال قبل توضيح داديم. بهترين معيار تفكيك اين دو عشق، آن است كه در نوع اول، انسان از خود بيرون نمى‏رود و محبوب را فقط براى خود مى‏خواهد و براى همين با وصال به محبوب، آتش عشق فروكش مى‏كند و خاموش مى‏شود. اما در مورد دوم، انسان محبوب را به خاطر خود محبوب مى‏خواهد. محبوب در نظرش با عظمت و قابل احترام است و حاضر است خود را فداى خواسته‏هاى او كند تا حدى كه اگر محبوبش بخواهد اين عاشق از او دور باشد و اصلا به سمت او نرود، عاشق واقعى، خواست محبوب را برخواست خود ترجيح مى‏دهد و به قول باباطاهر:

من از درمان و درد و وصل و هجران‏
پسندم آنچه را جانان پسندد
يعنى حتى اگر او مايل به هجران من باشد، من هجران را بر وصل ترجيح مى‏دهم. به قول آن شاعر عرب:
احب وصال‏ها و تحب فراقى‏
فأترك ما احب لما تحب )من وصال او را مى‏خواهم و او فراق مرا. پس آنچه را دوست دارم به خاطر آنچه او دوست دارد رها مى‏كنم و فراق را بر وصال ترجيح مى‏دهم. .
اين نوع احساسات است كه اگر به اوج و كمال برسد آثار خير فراوانى دارد و بزرگ‏ترين عامل اخلاقى و تربيتى است. زيرا مهم‏ترين مسأله‏ى اخلاق، مبارزه با خودپرستى است و اگر كسى از خودپرستى خارج شد، ديگر تا خداپرستى راه چندانى باقى نمانده است. چنين عشقى، با وصال، نه تنها خاموش نمى‏شود، بلكه تندتر و تيزتر مى‏شود. قرآن كريم نام اين عشق را »مودت« و »رحمت« مى‏گذارد و رابطه‏ى زن و شوهر را با اين دو لفظ نشان مى‏دهد. چنين عشقى نه قابل توصيه است نه قابل مخالفت، زيرا اصلا چنين عشقى ارادى و اختيارى نيست و از اين نظر بسيار شبيه مصيبت است. به كسى نمى‏توان گفت »خود را به مصيبت بينداز« اما اگر مصيبتى بر كسى وارد شد و او با نيروى صبر و رضا آن راتحمل كرد، بسيار باعث تكامل او شود. )مرتضى مطهرى، جاذبه و دافعه‏ى على )ع(، صص 46 - 65. .
اكنون كه ماهيت عشق معلوم شد، سه مطلب را بايد خاطر نشان كرد:
نكته‏ى اول اين كه در عشق ميان دو جنس مخالف، اسلام با طراحى ازدواج و محدود كردن روابط شهوانى به روابط بين زن و شوهر به نحوى برنامه‏ريزى كرده است كه عشق واقعى ايجاد شود، چرا كه اساسا عشق واقعى زمانى پديد مى‏آيد كه محدوديتى در روابط دختر و پسر باشد. اگر دختران و پسران بتوانند بى‏هيچ محدوديتى به راحتى به همديگر دسترسى داشته باشند، ديگر عشقى پيدا نمى‏شود و اين مطلبى است كه نه تنها علماى اسلامى بلكه بسيارى از دانشمندان غربى نيز آن را پذيرفته‏اند؛ تا جايى كه حتى از نظر ويل دورانت، حيا امرى اكتسابى است:
»حيا امرى غريزى نيست، بلكه اكتسابى است. زنان دريافتند كه دست و دل‏بازى مايه‏ى طعن و تحقير است و اين امر را به دختران خود ياد دادند... خوددارى از گشاده‏رويى و امساك در بذل و بخشش، بهترين سلاح براى شكار مردان است. اگر اعضاى نهانى انسان را در معرض عام تشريح مى‏كردند توجه ما به آن جلب مى‏شد، ولى رغبت و قصد به ندرت تحريك مى‏گرديد. مرد جوان به دنبال چشمان پر از حياست و بى‏آن كه بداند حس مى‏كند كه اين خوددارى ظريفانه از يك لطف و رقت عالى خبر مى‏دهد.« )ويل دورانت، لذات فلسفه، به نقل از مرتضى مطهرى، مسأله‏ى حجاب، صص 70 - 71. .
»به طور كلى، رابطه‏اى است ميان در دسترس نبودن و فراق از يك طرف و عشق و سوز و گران بهايى از طرف ديگر؛ هم چنان كه رابطه‏اى است ميان عشق و سوز از يك طرف و هنر و زيبايى از طرف ديگر. يعنى عشق در زمينه‏ى در دسترس نبودن‏ها مى‏شكفد و هنر و زيبايى در زمينه‏ى عشق رشد و نمو مى‏كند. برتراندراسل مى‏گويد: از لحاظ هنر مايه‏ى تأسف است كه به آسانى بتوان به زنان دست يافت و خيلى بهتر است كه وصال زنان دشوار باشد، بدون آن كه غير ممكن گردد.« )مرتضى مطهرى، همان، ص 72. .
ويل دورانت در جايى ديگر مى‏گويد: »آنچه بجوييم و نيابيم، عزيز و گران‏بها مى‏شود. زيبايى، به قدرت ميل بستگى دارد و ميل با اقناع و ارضا ضعيف و با منع و جلوگيرى، قوى مى‏شود.«. )ويل دورانت، لذات فلسفه: به نقل از مرتضى مطهرى، همان، ص 73. .
از همه عجيب‏تر سخنى است كه يكى از مجلات زنانه از آلفرد هيچكاك نقل مى‏كند. او مى‏گويد: »من معتقدم كه زن هم بايد مثل فيلم پر هيجان و پر آنتريك باشد، بدين معنى كه ماهيت خود را كم‏تر نشان دهد و براى كشف خود، مرد را به نيروى تخيل و تصور زيادى وادارد. بايد زنان پيوسته بر همين شيوه رفتار كنند، يعنى كم‏تر ماهيت خود را نشان دهند و بگذارند مرد براى كشف آنان بيش‏تر به خود زحمت دهد... زنان شرقى تا چند سال پيش به خاطر حجاب و نقاب و روى‏بندى كه به كار مى‏بردند، خود به خود جذاب مى‏نمودند و همين موضوع جاذبه‏ى نيرومندى به آنان مى‏داد. اما به تدريج با تلاشى كه زنان اين كشورها براى برابرى با زنان غربى از خود نشان مى‏دهند، حجاب و پوششى كه ديروز بر زن شرقى كشيده شده بود از ميان مى‏رود و همراه آن، جاذبه‏ى او هم كاسته مى‏شود.«
امروز يكى از خلأهايى كه در دنياى اروپا و آمريكا وجود دارد، خلأ عشق است. در كلمات دانشمندان اروپايى، زياد اين نكته به چشم مى‏خورد كه اولين قربانى آزادى و بى‏بندوبارى امروز زنان و مردان، عشق و شور و احساسات بسيار شديد و عالى است. در جهان امروز، هرگز عشق‏هايى از نوع عشق‏هاى شرقى از قبيل عشق‏هاى ليلى و مجنون و خسرو و شيرين رشد و نمود نمى‏كند. )مرتضى مطهرى، همان، صص 73 - 74. .
نكته دوم اين است كه عشق، وحدت طلب است؛ يعنى عاشق واقعى، عاشق يكى است نه عاشق چند نفر؛ زيرا عشق يعنى انسان همه هستى و دار و ندار خود را در پاى كسى بريزد و اگر كسى بگويد من عاشق دو نفر مختلف هستم، يعنى همه‏ى هستى‏ام را براى هيچ يك به تنهايى اختصاص نداده‏ام. قرآن كريم هم با اشاره به همين مطلب، توضيح مى‏دهد كه خداوند براى هيچ انسانى دو قلب قرار نداده است. )ما جعل الله يرجل من قلبين فى جوفه. تنها در صورتى مى‏توان عاشق چند نفر بود كه عشق به هر يك عين عشق به ديگرى باشد و آن‏ها در طول هم باشند نه در عرض هم؛ مانند عشق به ائمه اطهار عليهم‏السلام، و اين مطلب ما را وارد نكته سوم مى‏كند.
نكته‏ى سوم اين كه عشق واقعى مى‏تواند زمينه‏ساز تكامل انسان باشد و اسلام قطعا چنين عشقى را حرمت مى‏نهد. اما چنين عشقى فقط در ميان همسران رخ نمى‏دهد، بلكه چهره‏ى ديگر آن عشق، به اولياى خداست كه انسان را به بهترين وجهى به سمت خدا مى‏كشاند و علت تأكيد فراوان بر محبت اهل‏بيت، كه حتى قرآن كريم آن را مزد رسالت پيامبر )ص( دانسته )شورى 42 / 23. قل لا اسألكم عليه اجرا الا المودة فى القربى. ، همين است.

قبل از پاسخ به اين سؤال تذكر اين نكته لازم است كه اين گونه سؤالات، سؤال از فلسفه‏ى احكام است، نه خود احكام. در مقابل بسيارى از اين گونه سؤالات، اگر دبيرى صرفا به بيان احكام بسنده كند و بگويد: »چون خدا گفته حرام است و اگر اين كار را بكنيد، به جهنم مى‏افتيد و...«، در بيش‏تر موارد، نه تنها تأثير مثبتى ندارد، بلكه گاه موجب تنفر از دين هم مى‏شود. به بيان ديگر، بسيارى از جوانانى كه به اين ورطه مى‏افتند، چنين مى‏پندارند كه مخالفت دين با اين گونه امور، صرفا يك تعصب بى‏دليل است و براى همين به آن اعتنا نمى‏كنند، در حالى كه اگر منطق بحث را به خوبى دريابند، قانع مى‏شوند. البته در عين حال بايد تذكر داد، اين مواردى كه به عنوان فلسفه‏ى احكام ذكر مى‏شود، صرفا تحليلى در حد فهم ماست و چه بسا با پيشرفت علم يا... بتوان ابعاد ديگرى از فوايد اين احكام شرعى را دريافت.
به هر حال براى پاسخ به اين مسأله، بايد دو مطلب را از هم تفكيك كنيم و در واقع بايد به دو سؤال پاسخ دهيم:
الف( »خداوند علاقه به جنس مخالف را در نهاد آدمى به وديعت گذاشته است. چرا آن را سركوب كنيم و به روابط با جنس مخالف نپردازيم؟«
پاسخ اين است كه خداوند علايق مختلفى در آدمى نهاده است و نظر اسلام اين است كه هر غريزه‏اى بايد در حد اقتضاى طبيعت خويش پاسخ داده شود؛ نه سركوب شود و نه به طور افراطى مورد توجه واقع شود. براى مثال، يكى از مهم‏ترين علايق فطرى، ميل به حفظ حيات خويش است. اما همين علاقه اگر از مسير و مجراى اصلى خويش خارج شود، به صفت مذمومى به نام »حرص« تبديل مى‏شود. علاقه به جنس، مخالف نيز بايد از مجراى طبيعى‏اش ارضا شود و آن تشكيل نهاد خانواده است. اما اگر از اين حالت طبيعى خارج گردد و انسان با هر كس از جنس مخالف دوست شود، ديگر هيچ گاه معناى دوستى و عشق عميق را نخواهد فهميد. زيرا عشق واقعى، وحدت طلب است. )توضيح اين مطلب در پاسخ سؤال بعدى خواهد آمد. به علاوه، نظام خانواده كه پايه‏ى اصلى حفظ جامعه است از هم مى‏پاشد و مظرات اين امر به هيچ عاقلى مخفى نيست.
بهترين شاهد اين مدعا آن است كه هيچ دختر ازدواج كرده‏اى، دلش نمى‏خواهد همسرش با دختران و زنان ديگر روابط جنسى برقرار كند و هيچ مرد متأهلى نيز نمى‏پسندد همسرش با پسران و مردان ديگر روابط جنسى داشته باشد. به علاوه، بيش‏تر جوانان وقتى تصميم به ازدواج مى‏گيرند دنبال كسى هستند كه تا آن موقع با جنس مخالف روابط جنسى نداشته باشد. همه‏ى اين‏ها نشان مى‏دهد كه اين علاقه به جنس مخالف بايد داراى حد و مرز معينى باشد و آزادى مورد ادعاى برخى اشخاص در اين گونه موارد، در واقع، موجب مصيبت‏هاى فراوانى براى زندگى آينده‏ى همان شخص خواهد شد و درست مانند اين است كه راننده‏اى بگويد: »من مى‏خواهم از قيد و بند ترمز آزاد شوم.« كه نتيجه‏ى آن سرانجامى جز تصادف و نفى رانندگى نخواهد داشت.
ب( »ما نمى‏خواهيم روابط جنسى نامشروع برقرار كنيم. فقط مى‏خواهيم با همديگر دوست شويم. مگر دوستى چه اشكالى دارد؟«
در پاسخ ابتدا بايد ببينيم حقيقت دوستى چيست، تا معلوم شود آيا دوستى دختر و پسر همانند ساير دوستى‏هاست؟ دوستى، يك ارتباط محبت‏آميز بين دو نفر است و اين ارتباط برقرار كردن همانند همه‏ى كارهاى ديگر انسان، هدفى دارد كه اين هدف مى‏تواند خودآگاه يا ناخودآگاه باشد. هدف از اين ارتباط در سنين مختلف متفاوت است. مثلا اگر دو كودك پنج ساله )ولو دختر و پسر( با هم دوست شوند، هدفشان بازى كردن است )هر چند خودشان آگاه به اين هدف‏گذارى نباشند(. هدف دو شريك تجارى از دوست شدن، كسب منافع اقتصادى بيشتر است. همكارى علمى مى‏تواند عامل دوستى دو محقق باشد. دو پسر )يا دو دختر( هم ممكن است به خاطر مسائل علمى يا روحيات اخلاقى با هم دوست شوند. نكته در اين جاست كه اگر يك پسر و يك دختر مى‏خواهند با هم دوست شوند، انگيزه و هدفشان از اين دوستى چيست؟ با توجه به قوت غريزه جنسى در اين سن، غالبا هدف اصلى نوعى ارضاى اين غريزه است. حتى اگر به خيال خودشان در ابتدا به خاطر علم‏آموزى با هم دوست شوند غالبا تا آخر چنين نمى‏ماند. غريزه‏ى جنسى، يكى از قوى‏ترين غرايز آدمى است كه به سرعت تحريك مى‏شود. در دوستى بين پسران با همديگر يا دختران با همديگر، عموما اين غريزه‏ها تحريك نمى‏شوند؛ مگر در افراد نادرى كه انحرافات جنسى دارند. اما وقتى رابطه‏ى عاطفى با يك نفر از جشنس مخالف برقرار مى‏شود، اين غريزه خيلى سريع تحريك مى‏شود و به همين دليل، اين دوستى ظاهرا ساده آن قدر كه فكر مى‏كنيم ساده نخواهد ماند. اين موضوع مخصوصا براى دختران بيش‏تر بايد مورد توجه قرار گيرد. زيرا بررسى‏ها نشان مى‏دهد كه اكثر دختران در هنگام برقرارى روابط دوستى با پسران، در فكر روابط جنسى نيستند، بلكه دغدغه‏شان فقط روابط محبت‏آميز است و از نظر خودشان مطمئن هستند كه كار به روابط جنسى نمى‏رسد. )به لحاظ روان‏شناختى، علتش اين نيست كه غريزه جنسى در دختران ضعيف‏تر از پسران است؛ بلكه علت اين است كه غريزه جنسى در دختران حالت انفعالى و انعكاس دارد. يعنى تا وقتى تحريكى نسبت به اين غريزه صورت نگيرد، اين غريزه خود به خود شروع به تحريك فرد نمى‏كند، در حالى كه در پسران اين غريزه با رسيدن به سن بلوغ خود به خود فعال مى‏شود. اما در اغلب موارد، پسران هدف اصلى‏شان از دوستى با دختران، برقرارى روابط جنسى است و البته هيچ گاه در اوايل كار، اين مطلب را آشكار نمى‏كنند؛ و چون دختران عاطفى‏تر و احساساتى‏تر از پسران هستند، خيلى سريع تحت تأثير سخنان شيرين و جذاب و فريبنده‏ى پسران واقع مى‏شوند و تمام آرزوها و آمال خود را در پسرى كه مقابلشان قرار گرفته است، جست‏وجو مى‏كنند. پسران، حتى اگر در ابتدا نيز قصد روابط جنسى نداشته باشند، خيلى سريع غريزه‏شان تحريك مى‏شود و حداكثر بعد از چند بار رفت و آمد به فكر تصاحب جنسى دختر مى‏افتند. دختر هم چون اولا آن پسر را قهرمان آرزوها و مرد آينده‏ى خويش تصور كرده است و مى‏پندارند كه آن پسر هم زندگى‏اش را وقف او خواهد كرد و ثانيا چون با تحريك‏هاى ملايمى كه از جانب پسر صورت گرفته، غريزه جنسى‏اش فعال شده، به تدريج جسم خود را تسليم پسر مى‏كند و آن دوستى ظاهرا ساده به روابط نامشروع ختم مى‏شود. )متأسفانه بايد اذعان كرد كه بقيه‏ى اين حكايت غالبا اين گونه است كه پسر بعد از مدتى از اين دختر خسته مى‏شود و دخشتر ديگرى را طلب مى‏كند و آن دختر را رها مى‏كند. دخترهاى رها شده هم غالبا دچار يكى از دو حالت مى‏شوند: يا علاقه‏شان بسيار خالصانه بوده است كه در نتيجه، لطمه‏ى شديد روحى مى‏خورند و دچار افسردگى مى‏شوند و حتى گاه كار به خودكشى مى‏رسد، يا اين كه او هم تصميم مى‏گيرد از عشق پاك دست بردارد و به جاى آن بارها و بارها اين تجربه‏ى خطرناك را با افراد مختلف تكرار كند، كه عاقبت هر دو نيز معلوم است. پس، اگر از دوستى‏هاى با جنس مخالف جلوگيرى مى‏شود، براى اين است كه اين دوستى‏ها، قدم نهادن در مسيرى است كه غالبا به هلاكت افراد مى‏انجامد. شايد بتوان اين موضوع را تا حدودى شبيه شراب‏خوارى دانست. شراب چون زايل كننده‏ى عقل است، اسلام با آن مخالفت كرده و براى آن كه اين راه را كاملا ببندد، نوشيدن حتى جرعه‏اى از آن را - ولو آدم را مست نكند - حرام كرده است تا انسان‏ها اصلا سراغ آن نروند. دوستى پسر و دختر نيز چون عمدتا به روابط نامشروع مى‏انجامد، بايد از ابتدا سراغش نرفت.
در پايان اين بحث متذكر سه نكته مفيد است:
نكته‏ى اول كه خوب است دبيران ولو به طور غير مستقيم براى پرهيز از دانش‏آموزان از روابط نامشروع به آنان هشدار دهند، اين است كه: »بسيارى از كسانى كه شما ناآگاهانه ممكن است با يكى از آنان روابط جنسى برقرار كنيد، ممكن است مبتلا به بيمارى خطرناك ايدز باشند. خوب است بدانيم بسيارى از مبتلايان - خصوصا در ميان دختران - شديدا دچار عقده‏ى حقارت و سرخوردگى مى‏شوند و تصميم مى‏گيرند كه از تمام افراد جنس مخالف انتقام بگيرند و براى مبتلا ساختن آنان به ايدز، با ايشان رابطه‏ى نامشروع برقرار مى‏كنند. موارد فراوانى، گزارش شده است كه مثلا فردى بعد از خداحافظى با كسى كه با او روابط نامشروع داشته، نامه‏اى دريافت كرده با اين مضمون كه: »به جمع مبتلايان به ايدز خوش آمديد!«
نكته‏ى دوم اين است كه چنين آزادى كه برخى از نوجوانان و جوانان به خيال خود طالب آن هستند، در نهايت، بيش از آن كه به نفعشان باشد به ضررشان است. به خصوص دختران جوان شايد تا سن 25 يا حداكثر 30 سالگى طراوت و شادابى و زيبايى خود را حفظ كنند و جنس مخالف رغبت به برقرارى رابطه با آنان داشته باشد، اما همين كه از طراوت افتادند - كه اين امرى طبيعى است - ديگر كسى به آنان رغبت نشان نخواهد داد. از طرف ديگر، هيچ كس حاضر نمى‏شود با كسى - به خصوص دخترى - ازدواج كند كه قبلا دوستانى از جنس مخالف داشته و با آنان رابطه برقرار كرده است. در واقع، او در ورطه‏اى گرفتار شده كه نه راه پس دارد، نه راه پيش. نه از راه مشروع مى‏تواند كارى انجام دهد، نه از راه غير مشروع؛ يعنى هم دينش را از دست داده، هم دنيايش را.
نكته‏ى سوم اين است كه اسلام براى اين معضل كه امروزه بسيارى از دختران و پسران جوان جامعه ما با آن مواجهند راه‏حلى ارائه كرده و آن همان ازدواج موقت است كه قبلا )آخرين سؤال فصل قبل( اشاره‏اى به آن شد.
در اين جا بايد افزود كه: وقتى سخن از »ازدواج موقت« به ميان مى‏آيد، اغلب گمان مى‏كنند كه منظور، انجام عمل جنسى است در حالى كه وقتى اين موضوع براى دختران و پسران مطرح مى‏شود. چنين چيزى مورد نظر نيست و به لحاظ فقهى، طرفين مى‏توانند از همان ابتدا با »شرط ضمن عقد« محدوده‏ى روابط خود را تعيين كنند، مثلا شرط كنند كه روابط فقط در حد هم صحبتى يا گردش رفتن يا فقط در حد محرميت و نگاه كردن باشد. اين مطلب مخصوصا براى دختران مهم است. اغلب دختران )در اولين دوستى‏ها( براى رفع نيازهاى عاطفى و نياز به محبت، به دوستى با پسران اقدام مى‏كنند در حالى كه پسران عموما به خاطر لذت جنسى به دوستى با دختران رو مى‏آورند.متأسفانه پسران از اين روحيه دختران باخبرند و دختران غالبا از اين روحيه‏ى پسران بى‏اطلاعند؛ لذا پسران براى دست‏يابى به هدفشان، كارشان را به تدريج شروع مى‏كنند؛ يعنى هميشه آغاز صحبت‏ها، ابراز دوستى و محبت و اعلام اين است كه »ما فقط با هم دوست باشيم و قصد بدى نداريم«. سپس در يك فرآيند تدريجى، يك به يك مرزها را مى‏شكنند و چون تدريجى است و با ابراز محبت همراه است دختران چندان موضع‏گيرى نمى‏كنند و زمانى دختر متوجه ماجرا مى‏شود كه پسر به كام خود رسيده و دختر را رها كرده است. اما اگر از ابتدا شرط ضمن عقد گذاشتند و حريم‏ها را مشخص كردند، دختر از ابتدا با هوشيارى بيشترى وارد عرصه مى‏شود و چون هر دو قبول كرده‏اند كه در لواى دين به رفتار خاص بپردازند، حرمت اين را غالبا حفظ مى‏كنند.
متأسفانه در جامعه ما به خاطر برخى سوء استفاده مردان متاهل، نگاه منفى شديدى به ازدواج موقت پديد آمده، در حالى كه به نظر مى‏رسد تشريع اين حكم بيش‏تر براى كسانى است كه امكان ازدواج دائم برايشان مهيا نيست و تحت فشار غريزه‏ى جنسى هستند.به خاطر اين حرمت تصنعى و نگاه منفى، متأسفانه روز به روز شاهد بيش‏تر شدن روابط نامشروع دختران و پسران هستيم و بدتر اين كه كسانى كه به اين روابط وارد مى‏شوند، ديگر خود را چنان گناهكار مى‏دانند كه فكر مى‏كنند كاملا بى‏دينند و با اين توجيه شيطانى، راه براى انجام همه گناهان ديگر باز مى‏شود. )توضيح بيش‏تر در اين مورد در پاسخ سؤال 2 - 3 خواهد آمد. .

بى ترديد، همه‏ى اديان آسمانى بر ضد هواپرستى و هوس‏رانى قيام كرده‏اند و اسلام نيز هواپرستى را در رديف بت‏پرستى قرار داده و آدم ذواق - كسى كه هدفش كام‏جويى از زنان مختلف است - را ملعون معرفى كرده است؛ اما در عين مبارزه با هواپرستى، اسلام رياضت را نيز مردود مى‏شمارد و از نظر اسلام، تمام غرايز انسان بايد در حدود اقتضاى طبيعت پاسخ داده شود.در اسلام آنچه اصل است ازدواج دائم و تشكيل كانون دائمى خانواده است، اما اگر كسى به دلايل مختلف از عهده‏ى تشكيل خانواده بر نيامد، چه كار بايد بكند؟
براى مثال، خاصيت عصر جديد اين است كه فاصله‏ى بلوغ طبيعى را با بلوغ اجتماعى و قدرت تشكيل خانواده زياد كرده است و در چنين شرايطى با طبيعت و غريزه چه كنيم؟ آيا جوانان حاضرند يك دوره رهبانيت موقت را طى كنند تا امكانات ازدواج دائم فراهم شود؟ و به فرض كه جوانى حاضر شود، آيا طبيعت از ايجاد عوارض روانى ناشى از ممانعت از اعمال غريزه‏ى جنسى صرف‏نظر مى‏كند؟ راه ديگر اين است كه كمونيسم جنسى را بپذيريم و اجازه دهيم يك پسر با صدها دختر و يك دختر با صدها پسر رابطه‏ى نامشروع داشته باشد و دختر چندين بار سقط جنين كند و... در آن صورت، آيا چنين پسران و دخترانى با چنين روابطى در دوران تحصيل، بعدا مرد زندگى و زن خانواده خواهند بود؟ اما راهى كه اسلام پيشنهاد مى‏كند، ازدواج موقت است كه در درجه‏ى اول زن را محدود مى‏كند - كه در آن واحد، همسر دو مرد نباشد - و بديهى است كه محدود شدن زن، مستلزم محدود شدن مرد نيز هست. بدين ترتيب، جوانان دوران تحصيل خود را مى‏گذرانند، بدون اين كه مجبور به رهبانيت يا مبتلا به كمونيسم جنسى شوند.
در پايان بايد توجه كرد كه بر خلاف آنچه در سؤال مطرح شده، ازدواج موقت به حفظ نظام خانواده در كل اجتماع نيز كمك مى‏كند. غربيان وجود عده‏اى زن بدكاره را در محل معينى از هر شهر تحت نظر دولت لازم مى‏دانند، زيرا مردان مجردى كه قادر به ازدواج نيستند، را خطر بزرگى براى خانواده‏ها مى‏دانند. ]به علاوه، زنان بيوه‏اى كه طعم ازدواج را چشيده‏اند و ديگر كسى با آنان ازدواج دائم نمى‏كند، نيز مى‏توانند خطر ديگرى براى خانواده‏ها به حساب آيند.[ و ازدواج موقت، بهترين راه‏حل اين معضل است. )مرتضى مطهرى، نظام حقوق زن در اسلام، صص 45 - 54 و 65 - 67. توضيحات بيشتر در اين زمينه در پاسخ سؤال اول فصل بعد خواهد آمد. .

براى پاسخ به اين گونه سؤالات، ابتدا به بررسى عدم جواز چند شوهرى و سپس به بحث جواز تعدد زوجات مى‏پردازيم. استاد مطهرى توضيح مى‏دهند كه: »مهم‏ترين علت شكست چند شوهرى و كمونيسم جنسى اين است كه اولا با روحيه‏ى انحصار طلبى مرد ناسازگار است، ثانيا رابطه‏ى مرد با نسل آينده‏اش نامعلوم خواهد بود، و ثالثا هم با طبيعت زن منافى است و هم با منافعش، زيرا داشتن چند زن براى مردى كه دنبال جنبه‏هاى مادى و جنسى زن است اشكال ندارد، اما داشتن چند شوهر براى زنى كه طالب رابطه‏ى معنوى و عاطفى شوهرش با اوست ناسازگار است و در چند شوهرى، زن هرگز نمى‏تواند عواطف خالصانه‏ى يك مرد را به خود جذب نمايد.« )مرتضى مطهرى، نظام حقوق زن در اسلام، صص 295 - 297. .در اين جا مناسب است اندكى مطلب اول و سوم را كه دليل اصلى بحث است بيش‏تر توضيح دهيم. شايد كسى بگويد زن‏ها هم انحصار طلبند و دلشان مى‏خواهد شوهرشان زن ديگرى نگيرد. به علاوه، اگر قرار بود زن چند شوهر را دوست بدارد، نمى‏توانست عواطف خالصانه داشته باشد، نه اين كه اگر قرار باشد چند مرد او را دوست بدارند. پاسخ اين است كه اين تحليل، نه تحليلى بر اساس عواطف ظاهرى و عادى، بلكه بر اساس روان‏شناسى عميقى است كه امروزه حتى موجب وضع قوانين جنايى خاص نيز شده است. روان‏شناسان غربى نشان داده‏اند كه اساسا مردان توان تحمل اين كه مرد ديگرى با همسرشان روابط جنسى برقرار كند، ندارند و در صورت مشاهده‏ى چنين وضعى، حتى ممكن است به جنون آنى كشيده شوند.به همين دليل به طور طبيعى، مردى كه ببيند همسرش با مردان ديگرى رابطه‏ى جنسى دارد، نمى‏تواند او را دوست داشته باشد و لذا به تعبير شهيد مطهرى، نمى‏تواند عواطف واقعى نسبت به او داشته باشد. جالب اين جاست كه به لحاظ فقه اسلامى هم، مردى اگر همسرش را در حال روابط نامشروع با مرد ديگرى مشاهده كند، و در همان حال آنان را به قتل برساند، شرعا حرجى بر او نيست، بلكه فقط بايد بتواند به لحاظ قانونى اثبات كند كه واقعا آنان را در حال روابط نامشروع مشاهده كرده است. امروزه، روان‏شناسان جنايى معتقدند، مرد در اين حالت به جنون آنى مبتلا مى‏شود و به همين دليل دست به قتل مى‏زند و طبق قوانين تمامى شكشورها، انسانى كه در حال جنون مرتكب قتل شود، از حيث قتل مجرم شناخته نمى‏شود؛ هر چند ساير خسارت‏هايى را كه زده است، بايد جبران كند. )براى تفصيل اين بحث، خصوصا از حيث مباحث روان‏شناسى جنايى از ديد غربيان، ر. ك: پايان نامه‏ى كارشناسى ارشد آقاى على غلامى تحت عنوان »بررسى ماده 630 قانون مجازات اسلامى جمهورى اسلامى ايران« در رشته‏ى حقوق دانشگاه امام صادق )ع(. .
اما در خصوص تعدد زوجات، بايد توجه كرد كه بر خلاف تلقى مشهور، قانون تعدد زوجات، نه به خاطر مردان، بلكه به خاطر زنان وضع شده است و عامل اصلى آن افزايش تعداد زنان )آماده‏ى ازدواج( نسبت به مردان )آماده‏ى ازدواج( است. توضيح مطلب اين كه
كثرت تلفات مردان و نيز زودتر بودن دوره‏ى بلوغ دختران نسبت به پسران و آمادگى سريع‏تر دختران براى ازدواج در مقايسه با پسران، موجب مى‏شود كه در اغلب جوامع، تعداد زنان آماده‏ى ازدواج بيش از مردان باشد. از طرف ديگر حق تأهل يكى از طبيعى‏ترين و اصلى‏ترين حقوق انسانى انسان‏هاست. به اين ترتيب، اين فزونى، براى زنان مجرد، توليد حق، و براى مردان و زنان متأهل، توليد وظيفه مى‏كند. يعنى اگر تنها تك همسرى صورت قانونى داشته باشد، عملا گروه زيادى از زنان از حق تأهل محروم مى‏مانند.
راه‏حل برخى غربيان مانند برتراندراسل اين است كه اين زنان حق دارند مردان متأهل را شكار كنند و فرزندان بى‏پدر به دنيا آورند و دولت متكفل مخارج آنان شود! بديهى است كه اين راه‏حل نه تنها نوعى شيوع تعدد زوجات است، بلكه موجب اختلال روز افزون نظام خانواده‏ها هم مى‏شود. در حالى كه به نظر ما تنها راه نجات تك همسرى در كليت جامعه و جلوگيرى از اغواگرى زنانى كه از تأهل بى‏نصيب مانده‏اند، جواز تعدد زوجات است. به نظر ما تك همسرى، به لحاظ وحدتى كه در زندگى زناشويى ايجاد مى‏كند به مراتب، بهتر از تعداد زوجات است؛ اما وقتى بنا به ضرورت اجتماع، تعداد زنان نيازمند ازدواج بر مردان نيازمند ازدواج فزونى مى‏يابد، يكى از اين دو كار را بايد انجام داد: پذيرش جواز تعدد زوجات، يا رواج معشوقه‏گيرى. يعنى يا با چند همسرى اندكى از مردان متأهل و سر و سامان يافتن زنان بى‏شوهر، اجتماع را نجات دهيم، يا با باز گذاشتن معشوقه‏بازى، اكثريت مردان متأهل را هم اغوا كرده، كانون خانوادگى را متلاشى سازيم. )مرتضى مطهرى، نظام حقوق زن در اسلام، صص 312 - 336. .
نكته‏ى ديگرى كه در بحث تعدد زوجات در اسلام بايد به آن توجه كرد، اين است كه اسلام براى تعدد زوجات شرايطى گذاشته كه اگر فردى به آن‏ها عمل نكند، به اسلام عمل نكرده است و عمل نادرست افراد را نبايد به حساب اسلام گذاشت. اولين و مهم‏ترين شرط آن عدالت است، به طورى كه حتى با رضايت هر دو زن هم نمى‏توان شرطى گذاشت كه يكى از زنان برخى از حقوق را نداشته باشد. اين شرط كاملا نشان مى‏دهد كه تعدد زوجات، نه براى هوس‏رانى مرد، بكله انجام يك وظيفه‏ى دشوار است. البته بايد اعتراف كرد افراد قليلى واقعا به اين شرط توجه مى‏كنند. مثلا در فقه دستورى هست كه اگر بيم داريد كه روزه برايتان ضرر داشته باشد، روزه نگيريد، و بسيار مى‏شنويم كه مى‏پرسند: »مى‏ترسم روزه برايم ضرر داشته باشد، بگيريم يا نه؟« ولى نص قرآن است كه: »اگر بيم داريد نتوايد ميان زنان به عدالت رفتار كنيد، بيش‏تر از يك زن نگيريد.« اما آيا تا به حال شنيده‏ايد كسى بگويد »من بيم عدم عدالت دارم، زن بگيرم يا نه؟« اين كه سهل است، برخى با علم و تصميم به عدم عدالت، زن دوم مى‏گيرند و اين‏ها هستند كه اسلام را بدنام مى‏كنند. گذشته از شرط عدالت، شرايط ديگرى نيز هست؛ براى مثال، مردى حق دارد ازدواج مجدد داشته باشد كه هم امكانات مالى‏اش به او اجازه دهد و هم توانايى جسمى و غريزى آن را داشته باشد، و گرنه اگر كسى زنانى را به گرد خودآورد كه نتواند آنان را به لحاظ جنسى اشباع كند و آنان به فحشا بيفتند، گناه اين فحشا بر عهده‏ى آن مرد است. )همان، صص 347 - 355. .

طبق بررسى‏هايى كه استاد مطهرى انجام داده‏اند )مرتضى مطهرى، نظام حقوق زن در اسلام، صص 234 - 271. ، در باب اين كه: آيا طلاق خوب است يا بد؟ و آيا براى مرد بايد باشد يا براى زن يا براى هر دو؟ پنج نظر وجود دارد:
الف( آزادى طلاق و برداشتن همه‏ى قيود قانونى و اخلاقى. اين نظر كسانى است كه ازدواج را تنها كام‏جويى جنسى مى‏دانند و ارزش اجتماعى كانون خانواده و سعادت ناشى از پيوند دو روح و اهميت آن براى تربيت نسل جديد را ناديده گرفته‏اند. ناشيانه و سست بودن اين نظر كاملا آشكار است.
ب( تقديس ازدواج و جلوگيرى كامل از طلاق. اين نظريه‏ى كليساى كاتوليك است كه امروزه فقط )اين مطلب مربوط به زمانى است كه شهيد مطهرى اين مطالب را نوشته‏اند، يعنى بيش از 40 سال قبل، ظاهرا اكنون در همان كشورها هم عملا اين قانون رعايت نمى‏شود. در ايتاليا و اسپانياى كاتوليك ظاهرا اجرا مى‏شود و در نتيجه‏ى آن، ازدواج در ايتاليا معادل با بندگى زن به حساب مى‏آيد و به واسطه‏ى عدم وجود طلاق، عملا بسيارى از مردم به صورت نامشروع روابط جنسى برقرار مى‏كنند. ما تقدس ازدواج و لزوم استحكام و خلل ناپذيرى آن را قبول داريم، اما به شرطى كه پيوندى واقعى ميان زوجين برقرار باشد. آن جا كه سازش زن و شوهر به هيچ وجه ممكن نيست، نمى‏توان به زور قانون، بين آنان پيوند عاطفى برقرار كرد.
ج( ازدواج فقط از طرف مرد قابل انحلال باشد. اين نظر دنياى قديم است كه عده‏اى از مغرضان آن را به اسلام نسبت مى‏دهند و ما نشان خواهيم داد كه اسلام از آن مبراست و چون امروزه طرفدارى ندارد، بحث درباره‏ى آن لازم نيست.
د( تقدس ازدواج، در عين باز بودن راه طلاق براى زوجين به صورت كاملا مشابه. اين نظريه‏ى رايج در دنياى غرب است.
ه( تقدس ازدواج و تفاوت راه خروج از ازدواج براى زن و مرد. اين نظريه‏ى اسلام است كه ازدواج مقدس است، اما نبايد راه طلاق را مطلقا بست، بلكه بايد هم براى زن و هم براى مرد باز باشد، اما به شكلى متفاوت.
اكنون به بررسى اين نظرات مى‏پردازيم. آنان كه طلاق را مطلقا ممنوع كرده‏اند. از فقدان راه رهايى از ازدواج‏هاى ناموفق مى‏نالند. آنان كه اين راه را كاملا و يكسان براى زن و مرد باز كرده‏اند، از زيادى طلاق‏ها و عدم استقرار خانواده‏ها و عوارض نامطلوبش شكايت دارند. آنان كه حق طلاق را تنها به مرد داده‏اند، با دو مشكل مواجه هستند: يكى طلاق‏هاى ناجوانمردانه‏ى برخى مردان كه ناگهان هوس زن جديد مى‏كنند، و ديگرى از ناحيه‏ى امتناع‏هاى ناجوانمردانه‏ى بعضى مردان كه براى زجر دادن زن خود و محروم كردنش از زندگى زناشويى ديگر، از طلاق خوددارى مى‏كنند.
چون عده‏ى اخير به نام اسلام اين كارها را مى‏كنند، شبهه متوجه اسلام شده است.
در اين جا نخست به بررسى طلاق‏هاى ناجوانمردانه مى‏پردازيم. قبلا يادآور مى‏شويم كه اسلام به شدت با طلاق مخالف است و آن را مبغوض‏ترين حلال شمرده و مى‏خواهد تا حد امكان طلاقى صورت نگيرد. اما چرا آن را حلال كرده است؟ زيرا زوجيت و زندگى زناشويى يك رابطه‏ى طبيعى است نه قراردادى؛ و قوانين خاصى در طبيعت براى آن وضع شده است و از اين رو، با تمام پيمان‏هاى ديگر اجتماعى، از قبيل خريد و فروش و... فرق دارد. نكته‏ى مهم اين است كه اگر چه تنها قوانين طبيعى در اجتماعات مدنى قراردادى، دو قانون آزادى و مساوات است و تمام مقررات اجتماعى بايد بر اساس اين دو قانون تنظيم شود، اما براى پيمان ازدواج در طبيعت، قوانين ديگرى هم هست و همان طور كه در آغاز مسأله ازدواج )خواستگارى و مهر( و بعد از آن )نفقه و تقسيم كار زوجين( بايد قانون طبيعت رعايت شود، در طلاق هم كه پايان كار است، بايد آن قوانين رعايت شود.
ازدواج، وحدت و اتصال است و طلاق، جدايى و انفصال. وقتى طبيعت قانون اتصال زن و مرد را چنين وضع كرده است كه از اين طرف اقدام براى تصاحب و از طرف ديگر عقب‏نشينى براى دلبرى باشد، وقتى طبيعت احساسات مرد را براى تصاحب شخصى زن، و احساسات زن را در تصاحب قلب مرد قرار داده، و خانواده را بر اساس مركزيت جنس ظريف‏تر و گردش جنس خشن‏تر به دور او، و پايه‏ى ازدواج را بر محبت و همدلى و نه فقط همكارى گذاشته است، خواه ناخواه جدايى نيز بايد تابع همان قوانين باشد. پيمانى كه اساسش همدلى است نه همكارى، قابل اجبار نيست و وقتى مرد عاشق است و زن معشوق، اگر زن از مقامش تنزل كرد و محبت مرد به او از بين رفت، ازدواج از نظر طبيعى مرده است و نمى‏توان با زور قانون آن را حفظ كرد. توصيه‏هاى اسلام به اين كه زن خود را براى مرد بيارايد و رغبت‏هاى روحى و جنسى او را اشباع كند و مرد علنا به زن خود اظهار عشق كند و لذت‏هاى جنسى در محيط خانواده محدود شود، همگى براى تحكيم روابط عاشقانه بين زن و شوهر است.
حال اين پرسش پيش مى‏آيد كه اگر شعله‏ى محبت از ناحيه‏ى زن قطع شود، آيا نبايد به او هم حق طلاق داد؟ جواب اين كه اگر چه حيات خانواده وابسته به علاقه‏ى طرفين است، اما روان‏شناسى زن و مرد با هم فرق مى‏كند. طبيعت، كليد محبت را به دست مرد داده و محبت زن را به صورت عكس‏العملى قرار داده است. پس بى‏علاقگى مرد، زن را هم دلسرد مى‏كند، اما با شروع بى‏علاقگى از جانب زن، ازدواج به طور نيمه جان در مى‏آيد، كه اگر مرد عاقل و وفادار باشد، مى‏تواند با ابراز محبت، علاقه‏ى زن را بازگرداند. اين كار براى مرد اهانت نيست كه محبوب خود را با زور قانون نگه دارد تا تدريجا دلش را به دست آورد؛ اما براى زن اهانت است كه براى حفظ حامى و دلباخته‏ى خود، متوسل به اجبار قانون شود.
اشتباه غربيان اين است كه موجبات بى‏علاقگى مردان به همسرانشان را پديد مى‏آورند و مى‏خواهند با زور قانون آنان را به هم متصل كنند. پس اسلام با طلاق دشمن است، اما راهش را مسدود نمى‏كند. اسلام كوشش كرده است طلاق‏هاى ناجوانمردانه از ميان برود و لذا با عوامل بى‏وفايى و هوس‏بازى مبارزه مى‏كند، اما حاضر نيست زن را به زور به مرد ناجوانمرد و بى‏وفا بچسباند. به همين دليل، در جامعه ما، طلاق‏هايى كه به خاطر بوالهوسى مردان صورت مى‏گيرد، بسيار كم‏تر از آن چيزى است كه در غرب رخ مى‏دهد. شايان ذكر است كه سخن فوق بدان معنا نيست كه راه طلاق براى مردان كاملا باز باشد؛ بلكه سخن بر استفاده نكردن از زور است، و گرنه اسلام امور متفاوتى را پيش روى مرد گذاشته است تا همگى مانع تسريع او در اين كار و حتى موجب انصراف او شود؛ از جمله: لزوم مراجعه به دادگاه خانوادگى براى حل نزاع زن و شوهر پيش از رفتن به محكمه، اجازه رجوع در زمان عده، گذاشتن هزينه‏ى فرندان بر دوش پدر، و...
در خصوص امتناع‏هاى ناجوانمردانه‏ى برخى مردان از طلاق هم بايد گفت چنين نيست كه اختيار طلاق فقط به دست شوهر باشد، بلكه در صورتى كه شوهر وظايفش را انجام ندهد و از طلاق نيز خوددارى كند، حاكم شرع حق دخالت دارد و مى‏تواند على رغم نظر مرد، زن را طلاق دهد. به علاوه، تمام اين سخنان در خصوص حق طبيعى طلاق بود، ولى زنانى كه از بعضى جهات نسبت به شوهر آينده‏شان نگرانى داشته باشند، مى‏توانند هنگام ازدواج به صورت شرط ضمن عقد حق طلاق را براى خود محفوظ نگه دارند؛ يعنى اين حق به صورت تفويضى و قراردادى مى‏تواند از همان ابتدا براى زن نيز قرار داده شود.

ابتدا بايد توجه كرد كه اگر زن در مقابل مرد به عنوان دو صنف از انسان‏ها مطرح باشد، هرگز مرد قوام و قيم زن نيست و زن هم تحت قيوميت مرد قرار ندارد. از نظر اسلام، زن مى‏تواند مدير و رئيس اداره‏اى باشد كه در آن هزاران مرد كار مى‏كنند و مطابق با قانون به آنان فرمان دهد. پس قيوميت مربوط به موردى است كه زن در مقابل شوهر باشد. قوام بودن در اين مقام نيز نشانه‏ى كمال و تقرب الى الله نيست، هم چنان كه در وزارتخانه‏ها و ادارات، افرادى قوام بقيه )يعنى مدير، مسؤول، رئيس و مانند آن( هستند.اما اين مديريت )چنان كه در پاسخ سؤال 4 - 1 گذشت( فخر معنوى نيست، بلكه يك مسؤوليت اجرايى است و امكان دارد، افراد زيردست به مراتب نزد خدا مقرب‏تر باشند و يا حتى از نظر علمى و تخصصى برتر باشند، ولى مدير مجموعه نباشند )مثلا در يك دانشگاه همه‏ى اساتيد برجسته باز بايد تحت مديريت رئيس دانشگاه باشند(. قوام بودن شوهر به زن هم مربوط به مديريت اجرايى است، زيرا قرآن كريم مى‏فرمايد:
الرجال قوامون على النساء بما فضل الله بعضهم على بعض و بما انفقوا من أموالهم. )نساء 4 / 34. نكته‏ى مهم در اين آيه آن است كه تعبير »بعضهم على بعض« به معناى برترى مردان بر زنان نيست، بلكه به معناى وجود اختلاف بين آنان است و اين كه هر كدام از برخى از جهات بر صنف مقابل برترى دارند. لذا نفرمود: »بما فضل الله الرجال على النساء.« و اين همان در نظر داشتن تفاوت‏ها هنگام وضع قوانين است. .
توانايى مرد در مسائل اجتماعى و اقتصادى و تلاش و كوشش براى تحصيل مال و تأمين نيازمندى‏هاى منزل و اداره‏ى زندگى بيش‏تر است و چون مسؤوليت تأمين هزينه بر عهده‏ى مرد است، سرپرستى نظام خانواده هم با مرد است. اما اين چنين نيست كه از اين سرپرستى بخواهد مزيتى به دست آورد و بگويد چون من سرپرستم پس افضل هم هستم. آيه به اين معنا نيست كه زن اسير مرد است و مرد مى‏تواند به دلخواه عمل كند، بلكه تنها بيان وظيفه و جريان امور خانواده است. اين درست مانند آن است كه پدر و مادر را قيم فرزندان قرار داده است، تا نظام خانوادگى شكل منسجمى پيدا كند. بنابراين، اگر مادر پسرش را از كارى نهى كرد، اطاعتش بر پسر واجب است. )عبدالله جوادى آملى، زن در آينه‏ى جمال و جلال، صص 391 - 393. .
نكته‏ى بسيار مهمى كه در اين تحليل‏ها بايد بدان توجه كنيم اين است كه در اسلام، نظام خانواده با نظام جامعه تفاوت مى‏كند. درباره‏ى زندگى اجتماعى انسان دو نظر وجود دارد: برخى آن را طبيعى )يعنى ريشه‏دار در طبيعت( مى‏دانند و برخى آن را امرى قراردادى به حساب مى‏آورند. اما در باب زندگى خانوادگى فقط يك نظر هست و آن اين كه زندگى خانوادگى بشر صددرصد طبيعى است و در طبيعت تدابيرى به كار برده شده است كه انسان و بعضى حيوانات را به سوى تشكيل كانون خانوادگى سوق دهد و اساسا زندگى و بقاى نسل انسان بدون زندگى خانوادگى ممكن نيست )مرتضى مطهرى، نظام حقوق زن در اسلام، صص 150 - 152. براى تفصيل بيش‏تر اين بحث به پاسخ سؤال بعد مراجعه شود. و قوانين اسلام نيز با توجه به اين حقيقت وضع شده است.
حال در مورد مديريت خانه و نظاير آن، اين نوع مقايسه با جامعه صحيح نيست. در جامعه رياست و مرئوسيت كاملا قراردادى و ناشى از مزاياى اكتسابى است؛ اما در نظام خانواده، طبيعت يك تقسيم كار انجام داده است. به علاوه، مسائل خانه را به دو گونه مى‏توان نگريست: يكى اين كه در هر اختلاف نظرى كه بين زن و شوهر پيش آيد، سريعا به محكمه مراجعه كنند. راه‏حل دوم اين كه يكى مدير باشد و وظايف و مسؤوليت‏ها و در ازاى آن‏ها اختياراتى به وى واگذار شود تا مسائل را تا حد امكان در محدوده‏ى خانواده حل كند و اگر از عهده‏ى حل آن برنيامد يا در كار خود ظلم روا داشت، آن گاه كار به دادگاه كشيده شود. اگر در اسلام مطرح شده است كه مرد حق تنبيه زن را دارد، بايد آن را در اين چارچوب نگريست كه:
اولا اين تنبيه فقط در حوزه‏ى مسائل زناشويى است. يعنى اگر زنى از تمكين جنسى امتناع كرد، آيا بهتر است مسائل بسيار شخصى خانواده سريعا به طور علنى مطرح و در دادگاه مورد بررسى قرار گيرد يا اين كه تا حد امكان در همان جو خانواده حل شود؟
ثانيا حق تنبيه، مرتبه به مرتبه است، يعنى مرتبه‏ى اول اعراض و قهر كرن است و آخرين مرتبه تنبيه بدنى است.
ثالثا و مهم‏تر از همه، اين تنبيه نبايد به گونه‏اى باشد كه حتى بدن زن قرمز يا كبود شود و با توجه به لطافت بدن زن، به خوبى معلوم مى‏شود كه اين تنبيه چگونه بايد باشد! اگر مرد به نحوى تنبيه كرد كه بدن زن قرمز يا كبود شود، پرداخت ديه بر مرد واجب مى‏شود. به علاوه، اگر مرد از وظايف خود تخلف كرد به اين معنا نيست كه زن كاملا حقش ضايع مى‏شود، بلكه در اين جا زن به دادگاه مراجعه مى‏كند و از طريق اجبار بالاتر، مرد را مجبور به انجام وظايفش مى‏كنند و حتى قاضى مى‏تواند مرد را تنبيه بدنى كند.
خلاصه‏ى سخن اين كه هر نظامى ولو يك جامعه‏ى چند نفرى براى اين كه وحدت رويه‏اش حفظ شود، چاره‏اى جز اين ندارد كه يك نفر مديريت جمع را بر عهده بگيرد. اگر نظام جامعه قراردادى باشد، مى‏توان پذيرفت كه اين مدير با رأى اكثريت انتخاب شود. اما وقتى نظام جامعه‏ى مذكور يك نظام طبيعى است، طبيعت تقسيم وظايف را بر عهده مى‏گيرد. اما به هر حال هر كس مدير باشد، لزوما انسان برتر نيست، بلكه وظايف بيش‏ترى دارد و در ازاى آن وظايف، اختياراتى به وى داده مى‏شود. همان گونه كه در هر نظام، مثلا در يك اداره، مدير مى‏تواند رأسا به مؤاخذه‏ى كارمندان خود بپردازد، اما كارمندان اگر خطايى در مديريت او مشاهده كنند، ابتدا به او تذكر مى‏دهند و اگر او اصلاح نشد مى‏توانند با توسل به مراجع قضايى، او را به وظايف خويش مجبور سازند؛ در نظام خانواده هم همين روال برقرار است. همان گونه كه در يك اداره مديرى قرار مى‏دهند و اختياراتى به او مى‏دهند و اين مستلزم آن نيست كه عقل كارمندان انكار شود يا انسان‏هاى پست‏ترى شمرده شوند، در نظام خانواه نيز چنين برداشت‏هايى ناشى از يك سوء تفاهم است. در واقع، عمده‏ى اين اشكالات همان گونه كه در پاسخ سؤالات قبل توضيح داديم، ناشى از اين است كه پست‏هاى اجرايى دليل بر ارزشمندى واقعى تلقى شده است، در حالى كه از نظر اسلام، معيار ارزشمندى تقواست نه امور اجرايى.
در آخر به اين مطلب نيز بايد توجه كرد كه »آيا واقعا مرد هر كارى دلش خواست آزادانه مى‏تواند انجام دهد«؟ شايد تلقى برخى از عوام جامعه چنين باشد، اما نظر اسلام چنين نيست. اسلام، چنان كه توضيح داديم وظايفى را بر دوش مرد گذاشته و براى اينكه بتواند آن وظايف را انجام دهد، اختياراتى به او داده است. اما اين اختيارات تنها در ازاى انجام آن وظايف است كه معنا پيدا مى‏كند، نه اين كه مرد آن اختيارات را داشته باشد ولى بتواند به وظايفش عمل نكند و هر كارى دلش خواست انجام دهد. او موظف است از وظايفش در قبال همسرش تخطى نكند، همان گونه كه زن هم موظف است وظايفش را در قبال همسرش انجام دهد. هر كدام كه در انجام وظايف تخطى كردند مؤاخذه مى‏شوند، اما نحوه‏ى مؤاخذه متفاوت است. يكى داخل نظام خانواده مؤاخذه مى‏شود، و ديگرى توسط قاضى و در نظام كلان‏تر جامعه.