براي غلبه بر كم رويي خود بايد راه هاي غلبه بر كم رويي و روش هاي اعتماد به نفس و خودباوري را ياد بگيريد تا با اين ابزارها بتوانيد بر دوستان خود تأثير بگذاريد نه اينكه تأثّر بپذيريد. حال با هم به راه هاي غلبه بر كم رويي و پرورش اعتماد به نفس و خودباوري مروري مي كنيم و در آخر در مورد كيفيت برخورد با مردم و به خصوص دوستان سخن مي گوئيم.
الف) راه هاي غلبه بر كم رويي و تقويت اعتماد به نفس:
كم رويي يك امري است كه آموخته مي شود و جنبة اكتسابي دارد (نه جنبة ارثي)[1] پس ما مي توانيم آن را با تمرين برطرف سازيم آنچه مهم است اينكه باور داشته باشيم كه ما چنين قدرتي را داريم و مي توانيم از لباس كم رويي بيرون آئيم. ديگر اينكه كم رويي يك فرايندي است كه به تدريج حاصل شده پس نبايد انتظار داشت كه به سرعت و دفعتاً برطرف گردد اما برطرف شدن آن بستگي به تمرين، جديّت و باور به توانايي هاي خودمان دارد در ذيل به راه هاي پرورش اعتماد به نفس و غلبه بر كم رويي اشاره مي كنيم.
1 . توجه به عواقب بد كم رويي: مثل احساس تنهايي، افسردگي، طردشدگي، تحقير، افزايش خود مشغولي ما به خودمان، نرسيدن به حقوق خود،ناديده گرفته شدن توانايي ها و قابليت ها، مانع از ارزيابي مثبت ديگران از شخصيت ما مثل اينكه مي گويند فلاني خشك است، با خودش قهر است....
نكته: كم رويي گاهي مواقع فوايدي هم دارد اما در معدّل گيري آن با پيامدهاي بد آن، به اين نتيجه مي رسيم كه كم رويي واقعاً يك معلوليت اجتماعي است البته ناگفته نماند كه اكثر پيامدهاي مثبت آن گذرا هستند و در كل مانع پيشرفت انسان در درازمدت مي شوند مثلاً كسي كه به خاطر ترس از ارزيابي ديگران در جمع حاضر نمي شود هيچگاه به نقاط مثبت و منفي خود آگاه نمي گردد و نمي توانمد نقاط ضعف خود را تقويت كند و از تشويق ديگران در مورد نقاط مثبتش بهره مند شود.
2 . نقاط قوت و ضعف خود را بازشناسي واقع بينانه كن و براي خود در زندگي اهداف معقول (كوتاه مدت و بلند مدت) در نظر بگير. حال براساس نقاط مثبت و ويژگي هاي شخصيتي و ارزشي كه براي خود و هدفها و خواسته‌ هاي خويش قائليد تصميم بگيريد و برنامه خودتان را از همان جا شروع كنيد.[2] (از مقايسه مستمر نقاط ضعف خود با نقاط قوت ديگران پرهيز كنيد)
3 . به زندگي گذشته خود مروري كن ذهن خودت را از تجارب و خاطرات ناخوشايند و ناكامي هاي ارتباطات اجتماعي پاك كن. در عوض تلاش كنيد تجارب موفق خود در خانه، مدرسه، كوچه، خيابان،محل كار،در برخورد با ديگران را مجدداً مرور كرده و آنها را به خاطر بسپاريد (بهتر است از موفقيت هاي خود ليستي تهيه كنيد و هر روز صبح و عصر آنها را مرور كنيد).
4 . افكار مثبت را جايگزين افكار شرم، خجالت، كم رويي، ناتواني و ... گردانيد چرا كه افكار بر احساسات و هيجان هاي شما اثر مي گذارد و هيجان هاي حاصله از آن افكار تبديل به رفتار مي شوند (الگوي يك روان شناس شناختي)[3]
افكار مثبت: من مي توانم
ـ‌ استعدادهايم شكوفا مي شوند
ـ كوله باري از تجارب دارم احساس كفايت،‌اعتماد به نفس احساس رضايت
ـ تجارب بد گامي است به سوي پيروزي
رفتار مثبت و خلّاق
5 . آگاه باشيد كه احساس كم رويي گاهي به خاطر ناكامي ها، تجارب تلخ خودماست و گاهي هم به خاطر محيط (يادگرفته ايم، همانند سازي با بزرگتر كرده ايم، سرزنش شده ايم،نقاط منفي ما بيشتر به ما گوش زد شده است و براي كارها و نقاط مثبت خود تشويق نشده ايم) و گاهي ـ كه اغلب اين طور است ـ كم رويي فرايندي است كه از تجارب تلخ ارتباطي گذشته احساس بي كفايتي و خودكم بيني و ارزيابي بد از خود و بخاطر حرف ها و عكس العمل هاي ديگران حاصل مي گردد.
پس بايد توجه داشت كه براي درمان بايد براي هر قسمت جداگانه
سرمايه گذاري كنيم توجه داشته باشيد كه تقويت هر قسمت بر قسمت هاي
ديگر اثر مثبت مي گذارد و برعكس ارزيابي بد هر قسمت بر ديگر ابعاد
اثر منفي مي گذارد.
مثال: كسي كه به توانايي هاي خود اعتماد و اعتقاد دارد گذشته تلخ خود را به ديدة عبرت و تجربه براي آينده در نظر مي گيرد و باعث ركود او نمي شود و در نتيجه خوب مي درخشد و بر ارزيابي مردم تأثير مي گذارد و يا ارزيابي غلط آنها را به حساب نمي‌آورد چرا كه به باورهاي خود اعتقاد دارد.
6 . انسان نان باورهايش را مي خورد. تا جايي اين گفته اثر بخش است كه برخي گفته اند تو هماني كه مي انديشي يعني انديشه مثبت تو دربارة خودت بر اعمال و رفتار و افكارت اثر مثبت مي گذارد.
7 . خلاق باشيد: تفكر دو گونه است[4] 1 .تفكر همگرا (Convergent _ thinking) در اين تفكر بيشتر از اطلاعات و راه‌حل هاي عمومي و ديگران استفاده مي شود. 2 . تفكر واگرا (divergent _ thinking) در اين تفكر انسان از اطلاعات خود سعي دارد به نحو احسن استفاده كند و راه حلهاي جديد و مغاير با ديگران ولي ارزشمند ارائه دهد مطمئناً كسي كه تفكر خلاق داشته باشد از تشويق هاي ديگران بهره مند مي شود و تشويق ها باعث نشاط و پويايي و اميدواري مي گردد.
8 . راه هاي تقويت اراده را بياموزيد: توجه به بعد روحاني (دعا، تفكر، نماز، محاسبه نفس، خودشناسي) بيشتر از توجه به بعد جسماني باشد، ورزش كنيد، به سلامت جسماني و روحي خود اهميت دهيد و برنامه بريزيد و در شروع آن اصلاً تأخير نكنيد. از همين حالا، بله ! همين حالا شروع كن،با افرادي كه اراده قوي دارند دوست شو، و ....
9 . هنر گفتگو را بياموزيد (مطالعه كتب مربوط، ارتباطات، مهارت هاي ارتباط جمعي، سبك هاي ارتباط هاي مؤثر) از جمله آنها:
1 . شروع خوب با قدرت و مثبت و جذاب داشته باشيد.
2 . محتواي كلامتان داراي مطالب مفيدي باشد،خسته كننده نباشد، مستمع را به وجد آورد؛ احساس كند مطلبي مي شنود كه به نفع او است.
3 . در گفتگوهاي ديگران حقايقي بيابيد تا مورد تأييد طرف مقابل واقع شوي پس آنگاه به او تأثير گذاري (براي تغيير افكار و اعمال ديگران اول به او شخصيت بدهيد بعد نقطه ضعف او را بيان كنيد)
4 . هنر خوب گوش دادن را بياموزيد.
10 . خود تشويقي: در قبال هر رفتاري كه حكايت از تجديد نظر در رفتار كم رويي شماست خود را تشويق كنيد گردش و تفريح، زيارت.
11 . با احساس خودكم بيني بجنگيد، گره زدن خود به گذشته، توانايي هاي خود را كم انگاشتن، متكي به قضاوت ديگران بودن، همه و همه بر احساس بي كفايتي و خودكم بيني شما مي افزايد، زندگي افراد موفق را مطالعه كنيد آنها بر اثر تمرين، تلاش، فقر و شكست ها و ناكامي ها و عبرت از آنها به آنجا رسيده اند
12 . خودشناسي (استعدادها، علاقه ها و نقاط قوت و ضعف ....):
افزايش اعتماد شكوفايي توانايي ها سعي در ابراز وجود پذيرش خود شناخت خود
دوست يابي:
دوست خوب مثل درّ و مرواريد باارزش و كم ياب است اما اين طور نيست كه نباشد نياز به جستجو دارد و غربال كردن. هر كسي لياقت دوستي ندارد هر كسي شايستگي هم راز شدن و داخل حريم شخصيتي شما را ندارد تنها به كساني اجازه دهيد به شما نزديك شود كه طبق فرمايش حضرت علي ـ عليه السلام ـ سه ويژگي داشته باشد: «شما را به ياد خدا اندازد بيانش شما را به حركت و عمل خوب وا دارد و عملش شما را به ياد آخرت بيندازد[5].»
غربال دوستي و ارتباطي: ما در برخوردهاي اجتماعي، انتخاب دوست، همكار و ... بايد از غربال ارتباطي و دوستي كمك بگيريم. در برخوردهاي اجتماعي و در سطح وسيع با غربال درشتِ احترام، احسان (قول و فعل نيك)[6] برخورد كنيم يعني به همة انسان ها به چشم مخلوق خدا بودن، همنوع بودن و ... نگاه كنيم ولي در برخورد با مسلمانان و به خصوص شيعه ها بايد با غربال متوسط به گزينش برويم آنها را به چشم برادر ديني نگاه كنيم.و برادر ديني اي كه ما نسبت به او حقوق متقابلي داريم (شركت در تشييع، دعوت به كار خير، عيادت،‌رفع حاجت، انفاق، هديه دادن و گرفتن، حفظ اسرار، مهمان كردن و مهماني رفتن، عفو و گذشت، دفاع از آبرو، دفع ظالم از او و ...)[7] اما برخي افراد را بايد با غربال ريزتر انتخاب كرد افرادي كه امتحان خود را پس داده اند و واقعاً دوست شفيق ما هستند ما را به ياد آخرت مي اندازند اشتباهاتمان را گوش زد مي كنند و بالاخره همراه خوبي براي دينداري و رشد و تعالي هستند.[8]
با توجه به مطالب مزبور بايد گفت دوست گرامي انسان نبايد مطيع ديگران (در همه حال)‌باشد در ارتباطات ما مي‌توانيم با تقويت ابعاد مثبتمان (علمي، اجتماعي، روحي، عاطفي،ديني و اقتصادي) الگويي براي ديگران باشيم به گونه اي كه ديگران به ما احساس نياز كنند و در كنار رفع نياز خود از رنگ و بوي مذهبي ما نيز رنگ بگيرند نه اينكه ما مطيع آنها باشيم و با شركت در جلسات آنها رنگ ببازيم.
راهكارهايي براي جلب رضايت دوستان:
گاهي افراد آن قدر نسبت به امور ديني فاصله دارند كه تذكر به آنها به شكل مستقيم اثر بخشي ندارد از طرفي ما نيز در زندگي روزمره نياز داريم با ديگران در محل درس، كار و.... باشيم پس چه كنيم كه ارتباط ما با آنها قطع نشود و يا احياناً آنها از ما دلخور نشوند.
1 . اعتماد به نفس، خودباوري، ارادة خود را تقويت كنيم.
2 . شيوه هاي تشويق به عمل و فكر مثبت و بازداري از عمل و فكر منفي را بياموزيم (مثال زدن، قصه، نامه نگاري، بيان غيرمستقيم، نشان دادن الگو، محبت، هديه، تبسم، ...)
3 . قدرت نه (no Power of): قدرت نه گفتن را تمرين كنيم، سيگار ميل داري؟ نه، فلان نوار مبتذل را يكبار گوش مي كني؟ نه
4 . رضايت خدا: اگر امر دائر باشد بين رضايت خلق و رضايت خدا؛ رضايت خدا را مقدم بداريد هرگز بخاطر خوشي و لذت زودگذر خشم خدا را نخريم.
5 . راه هاي ارتباط مثبت را ياد بگيريم: به عنوان مثال اگر مي خواهيم كسي را به عيبش آگاه سازيم آن را خيلي ملايم و در لفّافه مطرح كنيم و با بيان نقاط مثبت او اول اعتماد او را به خود جلب كنيم سپس آن عيب را به قول امام معصوم ـ عليه السّلام ـ به او هديه دهيم (نه اينكه تو سرش بكوبيم، نسبت به او احساس غرور كنيم و ...)
6 . مسئوليت: اسلام ديني است كه به بعد اجتماعي اهميت مي دهد و از ما انتظار دارد اخلاق فردي و اجتماعي خودمان را طبق دستورات الهي آراسته سازيم. و از طرفي به ما مسئوليت هاي اجتماعي واگذار كرده است مثل امر به معروف و نهي از منكر. كم رويي در اين امور نه به نفع خودمان است و نه به نفع رفيقهامان كم رويي اي كه به خشم خدا مبدل شود، آري بايد برطرف شود و گفتيم كه برطرف كردن آن به دست خودمان است تنها نياز به اقدام و باور به اين دارد كه مي توانم خودم را تغيير دهم و از راه كارها استفاده كنم پس كسي كه به تعارف هوس آلود گوش دهد از مسئوليت الهي خود (خودسازي، جامعه سازي و ديگرسازي) سرپيچي كرده است.
7 . بينش الهي: با تقويت بعد ايمان و ديني دوستان آنها را به بوستان تدين دعوت كن البته اين كار بايد با ظرافت انجام شود. جلوه هاي عرفاني و عاطفي دين مطرح گردد. ديگر اينكه وقت و مكان گفتن و بحث در مورد دين بسيار مهم است زماني كه جوانان سرگرم شوخي، لهو و لعب هستند بيان اين مباحث كارساز نيست از تبليغ تك به تك (چهره به چهره)[9] كمك بگيريد.
8 . تغيير مجلس: در حديثي از امام صادق ـ عليه السلام ـ مي خوانيم: براي مؤمن سزاوار نيست كه در مجلسي قرار بگير كه در آن معصيت خدا مي شود و او قدرت تغيير آن را ندارد.[10]
9 . زيركي و زرنگي: در روايات وقتي صفات مؤمن را بررسي مي كنيم مي بينيم كه گفته شده مؤمن زرنگ و زيرك است[11] چه بهتر است افراد مؤمن با زيركي و ترفندهاي ديني، ورزشي، روان شناختي و ارائه جايگزين مناسب ... ديگران را از كار خلاف بازدارد. مثلاً كاري كند كه زمينه آن گناه پيش نيايد يا اگر پيش آمده آن گناه صورت نگيرد و توجه افرد به چيز ديگري جلب شود. به عنوان مثال در حالات امام خميني مي خوانيم كه ايشان هر گاه در مجلسي مي ديدند كه غيبتي شروع شده با به دست گرفتن جلسه، نقل نكات جذاب و يا تغيير بحث آبروي آن مؤمن را حفظ مي كردند.
نكته پاياني: دوست عزيز براي حل اين مشل كلي نگري به كليه مباحث مؤثر مي باشد راه هاي تقويت اعتماد به نفس و غلبه بر كم رويي را هر روز تمرين كنيد طبق نظر روان شناسان كم رويي، درمانش بيشتر از هر چيز به دست خود فرد است (خوددرماني) و درمان هم با تغيير در باورهاي غلط گذشته، توجه به توانايي هاي بالفعل و بالقوه خود و آموزش خودباوري و ... امكان پذير است كم رويي اگر ادامه يابد ممكن است به بيماري رواني تبديل شود پس چه بهتر است از همين حالا حساب شده به تمرين مباحث فوق برآيد و از كتاب هاي مربوط نيز در اين زمينه كمك بگيرد تا از اثرات مثبت آن بهره مند شود و از پيامدهاي دنيوي و اخروي بد آن مصون باشد.
منابع جهت مطالعه بيشتر:
1 . اعتماد به نفس راه خوشبختي، ژيلا نينوايي،‌انتشارات نداي فرهنگ، تهران.
2 . روان شناسي كمرويي،دكتر غلامعلي افروز، دفتر نشر فرهنگ اسلامي.
3 . از حال بد به حال خوب،اثر ديويد برنز، ترجمه مهدي قراچه داغي، نشر پيكان.
4 . اخلاق، ج 3، استاد مصباح يزدي، ناشر: مؤسسه امام خميني، قم.
5 . اعتماد به نفس برتر، گيل ليندن فيلد، ترجمه حميد و نگار اصغري پور، ناشر: جوانه رشد، تهران.
6 .غلبه بر كم رويي پل ژاگو ترجمه حسين بني احمد، انتشارات ققنوس.
-----------------------------------
[1] . افروز، غلامعلي، روان شناسي كمرويي در روش هاي درمان. دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چ اول، 1374، ص 26.
[2] . روانشناسي كمرويي، ص 42.
[3] . استفاده از جزوة درسي استاد دكتر عاطف وحيد، (درس تست هاي فرافكن) مؤسسه امام خميني، قم، 1383.
[4] . روان شناسي تربيتي، ترجمه علينقي خرازي، اثر جان اي، گلاور، مركز نشر دانشگاهي تهران، ص 568 و 569.
[5] . مصباح يزدي، محمدتقي، راهيان كوي دوست، انتشارات مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، قم، ص 63.
[6] . در قرآن شريف به ما امر شده كه ما با همه انسان ها به سبك نيكو سخن بگوييم (قولوا للناس حسناً).
[7] . تفسير سورة حجرات، محسن قرائتي،‌مركز فرهنگي درسهايي از قرآن، ص 87.
[8] . براي مطالعه بيشتر به كتاب رابطه دوستي و محبت نوشته احمد مطهري، دفتر انتشارات اسلامي قم مراجعه كنيد.
[9] . اين روش اخيراً توسط استاد محسن قرائتي تبليغ مي گردد ايشان با توجه به تجارب تبليغي سال هاي متماديش اين روش را بسيار كارساز مي دانند.
[10] . 150 درس زندگي آيت الله مكارم شيرازي، ناشر مؤسسه مدرسه الامام علي بن ابيطالب ـ عليه السلام ـ ص 130.
[11] . اصول كافي، خطبه همام.
( اندیشه قم )