اما اين‌كه گفته شده بعضي از مردم تقليد را جايز نمي‌دانند چون معتقدند چون امام ما زنده هست و ما از آن حضرت تقليد مي‌كنيم، حرف درستي نمي‌تواند باشد و تقليد در هر حال براي عامه مردم كه مجتهد نيستند و احكام خدا را از قرآن و روايات نمي‌توانند به دست آورند امري لازم و واجب است و به جز آن، راه ديگري وجود ندارد زيرا انسان يا بايد مجتهد باشد و يا محتاط باشد و در تمام مسائل احتياط كند كه امري فوق‌العاده شاق و دشواري است و يا مقلد باشد و از آنجايي كه اكثر مردم مجتهد نيستند و احكام و تكليف خود را از قرآن و احاديت نمي‌توانند استخراج كنند لذا وظيفه آنان تقليد است و در غير اين صورت اعمال و رفتار بدون تقليد باطل است و اما اينكه گفته شده بعضي معتقدند ما از خود امام زمان ـ عليه‌السلام ـ تقليد مي‌كنيم حرف صحيحي نمي‌تواند باشد زيرا از زمان ائمه مرسوم بوده است كه هر امامي در زمان خودش افراد مخصوصي داشتند كه در مسائل، مردم را به آنان ارجاع مي‌نمودند چنانكه در حديث مقبوله عمر بن حنظله حضرت امام صادق ـ عليه‌السلام ـ مي‌فرمايد:
«نظر كنيد به كساني از شما كه احاديث ما را نقل مي‌كنند و حلال و حرام ما را بيان مي‌كنند و به احكام ما آشنائي دارند، راضي باشيد به آنها (حكم آنها را بپذيريد) وقتي آنها حكم ما را بيان كنند و شما از آنان نپذيريد به حكم خداوند دستورات او استخفاف ورزيده‌ايد و حكم ما را رد نموده‌ايد و ردّ بر ما ردّ بر خداوند است و ردّ بر خداوند هم شرك به ذات اقدس الهي است[1] اين حديث شريف به طور روشن براي ما بيان مي‌دارد كه كساني كه حكم خدا را بيان مي‌كنند و آگاه به احكام الله و دستورات او و راه اهل‌بيت عصمت هستند پذيرش حكم و دستورات آنان بر ما واجب است و اگر حكم آنان را نپذيرفتيم حكم خدا را رد كرده‌ايم و رد حكم خداوند شرك به خداوند است. روشن است كه سفارش و دستورات ائمه ـ عليهم‌السلام ـ اين بوده است كه مردم را ارجاع مي‌دادند به آنهايي كه آگاهي از مسائل ديني داشتند و حضرت امام حسن عسكري ـ عليه‌السلام ـ مي‌فرمايد: «من كان من الفقها صائنا لنفسه مخالفا لهواه مطيعا لامر مولاه فعلي العوام ان يقلدوه»[2] كسي از فقها و دانشمندان كه نگهدارنده نفس، مخالف هواي نفس و مطيع و پيرو مولاه و خداوند باشد بر عوام است كه از او تقليد كنند و اين حديث شريف صريحاً بيان مي‌دارد كه مردم بايد از فقها و دانشمندان در احكام الهي تقليد كنند و اگر تقليد از مجتهدان و فقها جايز نمي‌بود امام خود دستور نمي‌فرمود كه بر مردم لازم است كه از فقيهي كه اين ويژگي‌ها را داشته باشد تقليد كنيد، امام ـ عليه‌السلام ـ نفرموده است چون ما حضور داريم از ما تقليد كنيد و در تمام مسايل خودتان به ما مراجعه كنيد و از ما بپرسيد اين حديث نيز محكم‌ترين دليل است بر ردّ آنهايي كه مي‌گويند ما از مجتهد تقليد نمي‌كنيم زيرا خود امام ـ عليه‌السلام ـ دستور به تقليد داده است.
دليل ديگر در بطلان اين استدلال كه چون امام ـ عليه‌السلام ـ زنده هست ما از او تقليد مي‌كنيم اين است كه امام زمان (عج) از هنگام ولادت در اختفا به سر مي‌برد و بنا به مصالحي تولد و زندگي او آشكار نبود و بعد از رحلت پدر گرامي، غيبت صغراي آن حضرت آغاز شد.[3]
در آن زمان حضرت چهار نايب خاص داشت كه فقط آنان با حضرت در تماس بودند و مردم مسايل و مشكلات خودشان را از طريق آن چهار نفر حل مي‌كردند و اين چهار نفر مسائل را به امام منتقل مي‌كردند و از حضرت جواب مي‌گرفتند و حضرت مستقيماً با مردم در تماس نبود و از ديد و انظار مردم پنهان بود
و قضيه نيابت اين مطلب را اثبات مي‌رساند كه مردم خود مستقيماً به حضرت دست‌رسي نداشتند و حضرت در خفا زندگي مي‌كرد و به جز افراد ويژه كسي با حضرت در تماس نبود و حضرت اين افراد را وكيل خود قرار داده بود تا مردم از طريق آنان مشكلات خودشان را حل كنند. اين در زمان غيبت صغرا، اما در زمان غيبت كبرا يعني بعد از رحلت آخرين سفير حضرت كه در سال 329 هـ رخ داده است غيبت كبرا حضرت آغاز گرديده و احدي با حضرت مستقيماً در تماس نيست و او را نمي‌بيند و نمي‌شناسد پس چگونه مي‌شود كه از آن حضرت تقليد كرد، و اين با خرد انساني سازگاي ندارد.
دليل ديگر بر بطلان استدلال آنهائي كه تقليد از فقهاء را جايز نمي‌دانند حديث شريفي است كه از خود حضرت حجت ـ عليه‌السلام ـ وارد شده است كه حضرتش مي‌فرمايد: «و اما الحوادث الواقعه فارجعوا فيها الي رواة حديثنا فانّهم حجتي عليكم و انا حجة الله»[4] حضرت حجت امام زمان ـ عليه‌السلام ـ مي‌فرمايد: حوادث (مسائل و رخدادهاي به وجود آمده) كه براي‌تان پيش مي‌آيد به ناقلان حديث ما مراجعه نمائيد زيرا آنان حجّت من هستند بر شما و ما حجت خداونديم.
طبق اين روايت شريف مشاهده مي‌فرمائيد كه حضرت مردم را به راويان و ناقلان حديث كه همان فقها هستند مراجعه داده است و فرموده در احكام و مسائل خودتان به آنان مراجعه نمائيد كه آنان حجت مايند بر شما و ما هم حجت خدايم بر آنان و اين بهترين دليل است برحجيت قول فقها و تقليد از آنان.
منابع براي مطالعه:
1. سيره پيشوايان، مهدي پيشوائي، مؤسسه امام صادق ـ عليه‌السلام ـ .
2. منتخب الاثر صافي گلپايگاني، انتشارات حضرت معصومه ـ سلام‌الله عليها ـ
قال اميرالمؤمنين ـ عليه‌السلام ـ :
الداعي بلا عمل كالرّامي بلا وتر
آنكه بدون عمل خدا را بخواند مانند كسي است كه نيزه بر كمان بدون زه نهد.

--------------------------------------------------------------------------------
[1] . كليني، محمد بن يعقوب، كافي، دراالكتب اسلاميه، تهران، ج 7،ص 412.
[2] . حر عاملي، وسائل‌الشيعه، انتشارات آل‌البيت، طبع ثانيه 1414، ج 27، ص 131، ر.ك: طبرسي، احمد بن علي، الاحتجاج، انتشارات دارالنعمان، ص 263.
[3] . صافي گلپايگاني، لطف‌الله، منتخب الاثر في الامام الثاني عشر، انتشارات حضرت معصومه ـ سلام‌الله عليها ـ قم، طبع ثانيه، 1412، ص 445 پاورقي.
[4] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، موسسه الوفاء، بيروت، 1403، ج2، ص 90، و ر.ك: نجفي، محمدحسن، جواهرالكلام، دارالكتب الاسلاميه، تهران، طبع ثانيه، 1365، ج 11، ص 190.
( اندیشه قم )