جواب اجمالي:
در ذكر تواريخ معتبر تاريخي، آنچه بايد مورد توجّه قرار گيرد زمان نگارش اثر تاريخي و مؤلّف آن است و بيشتر تواريخي كه مربوط به قبل از قرن چهارم و يا نزديك به آن ميباشند، دست اول و معتبر دانسته ميشوند و كتب تاريخ ممكن است در زمينه هاي مختلف تاريخي از جمله تاريخ اسلام و جغرافياي تاريخي و سيرة انبيا و ائمّه و غيره به رشتة تحرير در آمده باشد.
جواب تفصيلي:
تاريخ ازجمله علومي است كه بسياري از دانشمندان و متفكران جهان را به سوي خود جلب كرده و آنان را به تحقيق و تفحّص درباره وقايع گذشته برانگيخته است. تاريخ نويسان مسلمان نيز سهم ويژهاي در ثبت وقايع تاريخي داشته اند، به خصوص در ضبط وقايع زندگي پيامبر اكرم و حوادث صدر اسلام عنايت خاصّي داشته اند، به تأليف و نگارش كتابهاي سيره و تاريخ اهتمام نموده اند. در اين ميان موّرخان شيعه نيز نقش به سزايي در اين خيزش علمي ايفا نموده اند.
ما در اينجا به جهت خصوصيتي كه قرن چهارم دارد، منابع تاريخي را تا اين قرن بررسي ميكنيم؛ خصوصيت ممتاز چهار قرن اوليه در ميان شيعه، همان حضور معصومين در ميان مردم است؛ زيرا غيبت كبراي امام عصر (روحي فداه) در اوائل قرن چهارم، يعني سال 329 هـ .ق بوده است. تا پايان قرن چهارم نيز قريب به عصر معصوم ميباشد و به جهت اوضاع خاصّي كه شيعه در اين عصر داشته، توقيعات زيادي از امام زمان (عج) در راهنمايي جامع شيعه از ناحيه آن حضرت صادر شده است؛ لذا در اين عصر بزرگاني چون: شيخ مفيد كه مورد تأييد امام زمان (عج) بوده اند، دست به قلم زده اند و به نگارش تاريخ آن زمان پرداخته اند.
امّا خصوصيت اين چهار قرن به خصوص قرن سوّم و چهارم در ميان اهل سنت اين است كه اكثر كتابهاي منابع در اين مدت به نگارش در آمده اند، به اصطلاح منابع اوليه موجود در دست، مربوط به اين عصر ميباشند؛
منابع اهل سنّت در سيره و مغازي پيامبر عبارتند از :
1ـ السيرة النبوية، تاليف ابن هشام متوفاي 217 هـ .
2ـ المغازي، تاليف محمّد بن عمر واقدي متوفاي 207 هـ .
3ـ الطبقات الكبري، ابن سعد.
در تورايخ عمومي عبارتند از :
تاريخ يعقوبي، متوفاي 284 هـ .
مروج الذهب و معادن الجوهر، مسعودي متوفاي 345 هـ .ق .
" اخبار الزمان" نوشتة مسعودي متوفاي 345 هـ .ق .
التنبيه و الاشراف ، مسعودي متوفاي 345 هـ .ق .
فتوح البلدان، بلاذري متوفاي 279 هـ .ق .
اخبار الدوله العباسيه، مولف مجهول در قرن سوم هجري.
الامامة و السياسة، ابن قتيبه الدينوري، متوفاي 276 هـ .ق .
تاريخ طبري، متوفاي 310 هـ .ق .
امّا كتابهايي در تاريخ و جغرافياي شهرها و مناطق نوشته شده اند، عبارتند از :
تاريخ المدينة المنوره، ابن شبّه النميري، متوفاي 262 هـ .ق .
اخبار مكه، ارزقي.
" ذكر اخبار اصبهان" نوشتة الحافظ الأصبهاني، متوفاي سال 430 هـ .ق.
تاريخ بغداد خطيب بغدادي .
البته در قرنهاي بعدي نيز كتابهاي بسياري در سيره و تاريخ نوشته شده اند، كه از جمله مهمترين آنها، كتابهاي زير هستند:
الكامل في التاريخ، ابن اثير، متوفاي 630 هـ .ق .
البداية و النهاية، ابن كثير، متوفاي 774 هـ .ق.
العِبر، ابن خلدون، متوفاي 808 هـ .ق.
امّا در مورد مورخان شيعه بايد خاطر نشان كرد كه سابقه كتابت ونوشتن در ميان شيعه، قديم تر از اهل سنّت ميباشد و شيعيان در نوشتن حديث به منع عمر توجهي نداشتند؛ نخستين كتاب سيرهاي كه اكنون در دست است، سيره ابن هشام ميباشد و اين كتاب ابن هشام تلخيص سيره ابن اسحاق است و ابن اسحاق به قولي شيعه، نزديك به آنان بوده است.
امّا كتابهايي كه با ديدگاه خاصّ شيعي نوشته شده اند، از مهمترين آنها عبارتند از:
وقعة الصفين، نصر بن مزاحم.
الغارات، ثقفي.
الجمل شيخ مفيد.
الارشاد شيخ مفيد.
مناقب آل ابيطالب، ابن شهر آشوب.
جهت معرفي منابع تاريخ اسلام و سيرة نبوي كتابچهاي به اين نام از آقاي شيخ رسول جعفريان در حدود (150) صفحه در اول جلد اول تاريخ سياسي اسلام سيره رسول الله (ص) منتشر شده است.
و همچنين كتابي به نام تاريخ تاريخنگاري در اسلام از دكتر سجّادي و عالم زاده منتشر شده است و كتابهاي منابع ياد شدة در فوق اكثراً به فارسي ترجمه و منتشر شده است.