پاسخ اجمالي: اگر چه مال حرام به صورت اجمالي در سرنوشت انسان مؤثر است اما اين تأثير في الجمله، باعث رقم خوردن سرنوشتي حتمي و غير قابل تغيير براي انسان نمي گردد. آنچه موجب قساوت قلب و سياه دلي مي شود خوردن اموال ديگران با روحيه ظلم و خيانت و فزون طلبي است اما اگر كسي در خانواده اي رشد كند كه از ظلم آنها متنفر باشد نه تنها آثار سوء دامن گير او نمي شود بلكه نزد خداوند داراي مقامات بيشتر خواهد بود مانند حضور آسيه در دربار فرعون و رشد حضرت موسي(ع) در دربار فرعون.
ثانيا مادر بودن شهربانو دختر يزدگر براي امام سجاد(ع) امري مشكوك و مورد ترديد است.
پاسخ تفصيلي: براي روشن شدن زواياي مختلف بحث ناچاريم چند مطلب را جداگانه مورد بررسي و ارزيابي قرار دهيم از اين رو مطالب خود را به دو بخش تقسيم مي كنيم ودر بخش نخست به تشريح كيفيت تأثير عواملي همچون مال حرام در سرنوشت انسان و چگونگي رابطه ي ميان اين دو مقوله به صورت عام مي پردازيم و در بخش دوم، پرسش مطرح شده در خصوص مادر حضرت امام سجاد(ع) را مورد بررسي قرار مي دهيم.

بخش اول: چگونگي تأثير عواملي همچون مال حرام در سرنوشت انسان و رابطه ي ميان اين دو:
در گام نخست بايد گفت كه در تأثير محيط بر شكل گيري شخصيت انسان و تحصيل صفات و ملكات فردي وي و حتي انتقال برخي از اين صفات به نسل بعد، به صورت وراثت، ترديدي وجود ندارد و امروزه اين واقعيت مورد تأييد دانشمندان علم ژنتيك و روان شناسي و غيره قرار گرفته است؛ جالب اين كه در سالياني بسيار دور كه دانش بشري در دوران طفوليت و نابالغي خود به سر مي برد و با كشف اين واقعيت قرن ها فاصله داشت؛ اين حقيقت در بيانات نوراني پيامبر گرامي اسلام(ص) و ائمه هدي(ع) به زيبايي و صراحت بيان شده است.
پيامبر گرامي اسلام در حديثي مي فرمايند: «انظر في اي شيء تضع و لذك فان العرق دساس؛ بنگر نطفه ي خود را در چه محلي مستقر مي كني زيرا اخلاق اجداد و پدران به فرزندان به ارث مي رسد» (ابن ابي الحديد معتزلي، شرح نهج البلاغه، ج 12، ص 116، انتشارات كتابخانه آيت الله مرعشي نجفي، قم 1404).
و در جايي ديگر امام صادق(ع) از تأثير مال حرام در شكل گيري شخصيت فرزندان پرده بر مي دارد و مي فرمايد: «كسب الحرام يبين في الذريه؛ مال حرام تأثير خود را در فرزندان آشكار مي كند» (ثقه الاسلام كليني، الكافي، ج 5، ص 124، دارالكتب الاسلاميه، تهران، چاپ چهارم).
نتيجه آن كه تأثير چنين اموري در شكل گيري شخصيت نسل هاي بعد، اجمالا مورد تأييد است اما بايد ديد دامنه ي اين تأثير تا كجاست و آيا گريزگاهي براي برون رفت از آن وجود دارد؟ بايد گفت اين تأثيرات و روايات ناظر به آن، در مقام بيان اقتضاهاست و در بيان علت تامه و روابط تخلف ناپذير؛ مثلا فرزندي كه از پدري صالح به وجود آمده در برابر نوزادي كه از والديني ناصالح متولد شده است اقتضاي گرايش به خير بيشتري دارد و بالعكس آن در مورد نوزاد دوم، صادق است اما اين اقتضا، در هيچ يك به حد جبر نمي رسد (رجبي، محمود، انسان شناسي، ص 177، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1380، چاپ اول).
زيرا اراده و اختيار انسان نقشي عظيم در رقم خوردن سرنوشت وي ايفا مي كند از اين روست كه خداوند متعال در قرآن كريم مي فرمايد: «... تخرج الحي من الميت و تخرج الميت من الحي؛ [بگو اي پيامبر بارالها] زنده را از مرده بيرون مي آوري و مرده را از زنده خارج مي كني» (آل عمران، آيه 27).
علامه طباطبايي در ذيل آيه ي فوق مي فرمايند: «منظور از بيرون كردن زنده از مرده و به عكس، به وجود آوردن مؤمن از صلب پدر كافر و بيرون آوردن كافر از صلب مؤمن است» (طباطبايي، محمد حسين، الميزان، ج 3، ص 136، انتشارات اسماعيليان، قم، چاپ چهارم).
از اين روست كه مي بينيم اسامي برخي انسان هاي بزرگ و وارسته و با ايمان زينت بخش صفحات تاريخ شده كه از نعمت داشتن والدين صالح برخوردار نبوده اند و در عين حال پيامبر اولوالعزمي چون نوح(ع) بر داشتن فرزندي غير مؤمن تأسف مي خورد.
نتيجه آن كه اسناني كه مدتي در محيط نامناسب و تحت تربيت افراد ناصالح رشد كرده و خود نيز به تبع محيط و فضاي ناسالم آن از مال حرام استفاده كرده است وي نيز مي تواند با توبه و اراده اي راسخ، خويشتن و نسل پس از خود را از آثار سوء مرحله ي گذشته برحذر دارد و از موهبت عظيم اختيار در راستاي ساختن سرنوشتي دل انگيز استفاده كند.

بخش دوم: مادر امام سجاد(ع):
در مورد مادر مكرم حضرت امام سجاد(ع) بايد گفت كه با توجه به مطالب گذشته، ايشان توانسته اند با اراده اي فولادين در محيط فاسد دربار ساساني از آثار سوء آن بر حذر باشند (چنان كه در تاريخ شواهدي براي آن ذكر شده است كه از جمله مي توان به آسيه همسر فرعون اشاره كرد) و چه بسا همين امر نيز باعث شده كه ايشان شايستگي و افتخار همسر شدن حضرت سيدالشهداء را پيدا كنند.
برخي از دانشمندان اسلامي با ارائه پاسخي نزديك به اين مطلب فرموده اند: «مشيت پروردگار بر اين بود كه اين بانو در ميان مردمي مشرك پرورده شود و از عيب كفر و بي ديني بر كنار ماند چنان كه مشيت الهي محمد را از شرك و كفر بر كنار داشت» (مقرم، سيد عبدالرزاق، كتاب الامام زين العابدين، ص 10، مطبعه الغري، نجف 1374 هق).
در عين حال از همه ي اين موارد كه بگذريم بايد دانست كه موضوع مادر بودن شهربانو دختر يزدگرد براي امام سجاد(ع) علي رغم شهرت فراوان آن، از نظر تاريخي در هاله اي از شك و ترديد قرار داد و همه ي نصوص تاريخي آن به نحوي مخدوش است به گونه اي كه دانشمند معاصر جناب آقاي دكتر سيد جعفر شهيدي در پژوهشي مفصل و با تتبع فراوان، و بررسي همه ي نصوص تاريخي موجود در اين باره، مطلب مذكور را مردود دانسته و مادر بودن شهربانو براي امام سجاد(ع) را نمي پذيرند.
براي مطالعه بيشتر ر.ك: شهيدي، سيد جعفر، زندگاني علي بن الحسين، ص 7 تا 37 ، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ دوم 1366.
www. eporsesh.com