اولاً آن قصه وضع تاريخي‎ ‎خاص خود را دارد و بايد در صحت و سقم آن جداگانه ‏بحث كرد. اما ”لاتبديل لخلق اللّه“ معنايش مربوط به فطرت است. خداوند درباره‎ ‎آفرينش ‏انسان فرمود: هيچ انساني شبيه انسان ديگر نيست، حتي سرانگشتان هر شخصي با ‏شخص ديگر تفاوت دارد. لذا امضاء كاملاً قابل جعل است ولي اثر انگشت قابل جعل ‏نيست. هر كسي يك شناسنامه طبيعي همراه خود دارد كه قابل جعل نيست مثل رنگ ‏و لهجه و سرانگشتان. اما همه‎ ‎انسان‌ها از آن جهت كه انسان هستند يك فطرت ‏مشترك دارند كه آيه‎ ”‎لاتبديل لخلق اللّه“ ناظر به آن است‎.‎
در سوره مباركه روم فرمود: ”فَاَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينِ حَنيفاً فِطَرةَ اللّهِ الّتي فَطَرَ النّاسَ ‏عَلَيْها لاتَبْديلَ لِخَلْقِ اللّه“(١) از نظر فطري همه انسان‌ها خدا جو و خدا خواهند، ‏هيچ‌كس نيست كه از حقيقت روي‌گردان باشد. گاه ممكن است كسي بر اساس خطا ‏به بيراهه برود، ولي هيچ‌كس از حقيقت منحرف نيست و در نهان او اين حقيقت‌خواهي ‏هست. ”لاتَبديلَ لِخَلِق اللّه“ يعني كسي اين آفرينش را عوض نمي‌كند كه مثلاً بعضي ‏خداخواه باشند، بعضي نباشند. چون اين بهترين آفرينش است كه انسان به كمال ‏مطلق متوجه باشد، از كمال مطلق خير طلب كند و به غير او تكيه نكند. اين گرايش به ‏كمال مطلق را خدا در وجود همه گذاشت و فرمود: هيچ مبدايي نيست كه بخواهد اين ‏فطرت را عوض كند. خدا كه قادر است عوض كند، عوض نمي‌كند چه رسد به ديگري، ‏چون اين زيباترين خلقت است.‏
در اوايل سوره‎ ‎مؤمنون بعد از اين كه جريان طبيعي خلقت انسان را ذكر مي‌كند ‏نوبت به بخشي فرا طبيعي كه مي‌رسد مي‌فرمايد: ”ثُمَّ اَنْشَأناهُ خَلْقاً آخرَ فَتبارَكَ اللّه ‏اَحْسَنُ الخالِقينَ“(٢) چون انسان احسن المخلوقين است خالقش احسن الخالقين ‏مي‌شود و چون زيبا آفريده شده است ”لَقَدْ خَلَقْنا الإنسانَ في اَحْسَنِ تَقْويم“(٣) پس ‏خدا اين را عوض نمي‌كند، غير از خدا هم كه قدرت ندارد. لذا به عنوان نفي جنس ‏فرمود: ”لا تَبْديلَ لِخَلقِ اللّه“.‏
پس جمله ”لا تَبْديلَ لِخَلقِ اللّه“ ناظر به خلق كردن نيست بلكه ناظر به آن فطرت ‏دروني انسان است. اين قضيه كه سالمندي جوان مي‌شود يا بالعكس مربوط به يك ‏جريان تاريخي است و اگر از نظر صحت و سقم ارزيابي و معلوم شد كه صحت دارد، ‏آسيبي به آيه‎ ”‎لا تَبْديلَ لِخَلقِ اللّه“ نمي‌زند براي اين‌كه ”لا تَبْديلَ لِخَلقِ اللّه“ ناظر به ‏فطرت است و فطرت انسان هيچ‌گاه عوض نمي‌شود.‏
‏
‏(١) سوره روم، آيه‎ ٣٠‎‏.‏
‏(٢) سوره‎ ‎مؤمنون، آيه‎ ١٤.‎
‏(٣) سوره تين، آيه‎ ٤‎‏.‏

آیةالله جوادی آملی