در ريشه‎يابي عقب‎نشيني امّت از حمايت امام حسين ـ عليه السّلام ـ به نكاتي برمي‎خوريم كه بسيار قابل تأمل است.
1. برگشت مردم به دوران جاهليت
الف) مال و منال و تعصبات قومي و عشيره‎اي كه معيار ارزش در عصر جاهلي شمرده مي‎شد، در اين عصر بار ديگر ملاك ارزش‎گذاري و سوگيري اجتماعي قرار گرفت؛ لذا افرادي پيدا شدند كه با چند درهم و دينار بهترين بندگان خدا را سر مي‎بريدند.
ب) پايه‎هاي مفاسد اخلاق عرب روز به روز در جامعه محكم‎تر شد. شرابخواري، باده‎گساري، رقاصي، آوازه‎خواني و... رونقي دوباره يافت و قبح خويش را از دست داد. حقه و حسد دوران‎ جاهلي عرب جاني دوباره گرفت و غارت‎گري به گونة رسمي گسترش يافت و فجايع وحشتناكي به بار نشست.
ج) امراض نظام اقتصادي عرب پيش از اسلام بار ديگر عود كرد و در اثر تبعيض و بي‎عدالتي جامعه به دو قشر اغنياي دنياپرست و فقراي تهي‎دست مبدل گرديد.
د) عصبيت قومي و اشرافيت ميراث نظام سياسي جاهلي دوباره در متن جامعه قرار گرفت و حاكميّت سياسي در دست معاويه و يزيد و فرزندان سركرده سياسي مخالفان اسلام در قبل از اسلام يعني ابوسفيان قرار گرفت.
آري حاكم شدن اين ظلمت‎هاي جاهليت بر فضاي جامعة اسلامي و ظهور عوامزدگي و خفتگي وجدان در بين امّت اسلامي بستر مناسبي براي تغيير و تخريب دين پديد آورد و روز به روز احكام و عقايد شريعت دستخوش تأويل و تغيير گرديد. جامعه‎اي كه جاهليت، تمام اركان آن را قبضه كرده بود و اصل دين در آن دچار تغيير و دگرگوني شده بود، معلوم بود كه با پيشوايان و رهروان راستين اسلام ناب چه معامله‎اي مي‎كنند. جهل و ناداني و تعصبات جاهلي عصر امام حسين ـ عليه السّلام ـ از ميان امواج سهمگيني از مقاومت‎ها گذشت و به مراتب نيرومندتر و آبديده‎تر و باصلابت‎تر از جاهليت كهن ظاهر گرديد كه در آن جامعه مردم به اصل دين پايبند نبودند. لذا امام ـ عليه السّلام ـ مجبور شد براي شكستن اين بت بزرگ به تنهايي دست به قيام بزند چون با سلاح كتاب خدا و سنّت پيامبر و موعظه نمي‎شد به جنگ جهل رفت چون مبارزه با جاهليت نو سلاحي نو و كارآمدتري مي‎طلبيد.[1]
2. دنيا طلبي
دلبستگي به دنيا و خو گرفتن به رفاه و لذائذ زندگي، سبب مي‌شود كه افراد در هنگام نياز به فداكاري و جانبازي، حضور لازم را در صحنة دفاع از حق و مبارزة با باطل نداشته باشند.
تأكيدهاي فراوان پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و پيشوايان دين در مورد دلبسته نشدن به زندگي مادي براي درمان همين درد است. خود سيدالشهدا نيز مردم را «بندگان دنيا» مي‎شمارد كه تا وقتي زندگيشان بر مدار دين بچرخد، دم از دين مي‎زنند. امّا هرگاه كه با بلاها و رنج‎ها و سختي‎ها آزموده شوند دينداران واقعي اندك مي‎شوند «الناس عبيد الدنيا... فاذا مُحِصّوا بالبلاء قَلَّ الدّيانون»[2] به ويژه اگر اين دنياطلبي از راه حرام باشد و شكم‎ها را از حرام پر كرده باشد، هم دل‎ها از درك و دريافت هدايت و حق محروم مي‌شود و هم دين‌داري و تعهد را كاهش مي‎دهد. امام حسين ـ عليه السّلام ـ در روز عاشورا خطاب به سپاه كوفه و نكوهش از اين‌كه آنان به سخن حق حضرت گوش نمي‎دهند و دعوتش را نمي‎پذيرند رمز اين حالت را همين گرايش به دنياي حرام مي‎داند و مي‌فرمايد: «همة شما فرمان مرا سرپيچي مي‎كنيد، به سخنم گوش فرا نمي‎دهيد (حق داريد) چرا كه تحفه‎ها و هديه‎هايتان از حرام است و شكم‎هايتان از حرام پر شده است پس بر دل‎هاي شما مهر خورده واي بر شما چرا ساكت نمي‎شويد و چرا گوش نمي‎دهيد و نمي‎شنويد.»[3]
علاه بر اين‌كه گرايش‎هاي دنياخواهانه و رياست‎طلبانه، گاهي انسان را از نصرت حق و مبارزة با باطل باز مي‎دارد، گاهي هم از سوي ظالمان و اهل باطل، با بذل مال و وعده‎هاي دنيوي، دام بر سر افراد مي‎گسترند و دل‎ها را به سوي خودشان جذب مي‎كنند. در زيارت اربعين از حادثه عاشورا چنين گزارش شده است:
«كساني براي كشتن امام حسين هم دست شدند كه دنيا فريبشان داد و بهرة خويش را به چيزي فرومايه و بي‎ارزش فروختند و آخرت خود را به بهاي ناچيز و اندك معامله كردند و از روي تكبر در هواپرستي خود غوطه‎ خوردند و پيروي از اهل دشمن و نفاق كردند.»[4]
3. رهاكردن تكليف
آنچه از سوي خدا به عنوان «تكليف» برعهده مسلمانان گذاشته شده همواره براي رسيدن به «مصالح» و جلوگيري از مفاسد است. اگر افراد به تكليف خويش عمل كند در ابعاد مختلف، جامعه رو به پاكي و تكامل معنوي خواهد رفت. مخصوصاً افرادي كه در جامعه به عنوان شاخص يا خواص از آن‌ها ياد مي‌شود. امام دربارة كوتاهي‎ها و سستي‎ها و بي‎تكليفي عالمان وابسته به دربار در عصر خويش مي‎فرمايد: «شما با ديدن عهد الهي كه شكسته مي‌شود، فرياد برنمي‎آوريد و با ستمگران با مداهنه و سازشكاري رفتار مي‎كنيد و جايگاه خود را از دست مي‎دهيد... آنچه به آنان اين قدرت را بخشيده، فرار شما از مرگ و دل بستن به اين زندگي ناپايدار بود. در نتيجه مستضعفان را در دست ستمگران سپرديد كه به بردگي كشيده شوند و ظالمان به رأي خويش رفتار كنند.»[5]
حضرت آيت الله خامنه‎اي، در اين مورد مي‎فرمايند: وضع زمان امام حسين ـ عليه السّلام ـ اين بوده است، خواص تسليم بودند حاضر نبودند حركتي بكنند. لذا وقتي امام حسين ـ عليه السّلام ـ قيام كرد با آن عظمتي كه امام در جامعة اسلامي داشت همين خواص‎ خيلي‎ها پيش امام نيامدند تا به او كمك كنند. اينان كه به خاطر دنيايشان، راحتي‎شان، مقامشان، به تكليف عمل نكردند، عوام هم از اين‌ها تبعيت كرده و به آن سو رفتند. آري تصميم‎گيري خواص در وقت لازم، تشخيص خواص در وقت لازم، و اقدام آن‌ها براي خدا در لحظه لازم، اينهاست كه تاريخ را نجات مي‎دهد.
در اين دوران در واقع تكليف گريزي و بي‎طرفي بعضي‎ها سبب دوام سلطة ظالمان گشت و امام حسين ـ عليه السّلام ـ در اين مورد مي‌فرمايد: «اين نيز درسي است بزرگ كه هواداران حق، اگر از نصرت حق و پيشواي صالح و جبهه دين كوتاهي كنند نتيجه‎اش تقويت ظالمان و موفقيت طاغوت‎ها و ريشه‎كن كردن حق و نابود ساختن پيروان آن خواهد بود.»[6]
5. غفلت
انسان پيوسته نيازمند تذكر و يادآوري است. غفلت از اهداف و آرمان‎ها سبب در افتادن انسان به ورطة شوم بي‎تفاوتي مي‌شود مردم زمان امام حسين ـ عليه السّلام ـ چنان در زندگي روزمره خود غرق شده بودند كه اهداف والاي دين و ارزش‎هاي متعالي مكتب و رسالتي را كه در قبال دين خدا داشتند، از ياد برده بودند دشمنان نيز از همين غفلت سوء استفاده كرده بر آنان غلبه پيدا كردند و به كار گرفتن نيروي مردم در زدودن حق و مقابله با امام معصوم به ميدان آمدند، امام نيز پيوسته مي‎كوشيد تا پرده‎هاي غفلت را از برابر ديده و فهم و درك آنان كنار بزند.[7]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. نهضت عاشورا، شهيد مطهري.
2. حماسه حسيني، شهيد مطهري.
3. درسي كه حسين(ع) به انسانها آموخت، شهيد هاشمي نژاد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . سليماني، جواد، امام حسين و جاهليت نو، انتشارات يمين، ص 225.
[2] . ابن شعبه تحف العقول، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ص 245.
[3] . مجلسي، بحارالانوار، دارالكتب بيروت، ج 45، ص 81.
[4] . قمي، عباس، مفاتيح الجنان، زيارت اربعين، ص 468.
[5] . تحف العقول، همان، ص 238.
[6] . تحف العقول، همان، ص239.
[7] . موسوعه كلمات الامام الحسين، انتشارات سازمان تبليغات، ص 424.