امام حسن عسکري، يازدهمين امام شيعيان است، آن حضرت در ماه ربيع الثاني سال 232ق در مدينه ديده به جهان گشود، و در هشتم ربيع الاول سال 260ق در سن بيست و هشت سالگي دار فاني را وداع گفت.[1]
از آنجا که پيشواي يازدهم به دستور خليفه عباسي در سامرا، در محله «عسکر» سکونت (اجباري) داشت به همين جهت عسکري ناميده مي شود.[2] فشار و اختناق در مورد پيشواي يازدهم فوق العاده شديد بود و از هر طرف آن حضرت را تحت کنترل و نظارت داشتند. حکومت عباسي به قدري از نفوذ و موقعيت مهم اجتماعي امام نگران بود که امام را ناگزير کرده بود، هر هفته روزهاي دوشنبه و پنجشنبه در دربار حاضر شود.[3]
امام حسن عسکري با وجود همه اين فشارها و کنترلها و مراقبتهاي بي وقفه حکومت عباسي، رابطه خود را با شيعيان و نقاط شيعه نشين از طريق امور زير برقرار مي کرد:
1. ايجاد شبکه ارتباطي وکالت
در زمان امام حسن عسکري ـ عليه السّلام ـ تشيع در مناطق مختلف و شهرهاي متعددي گسترش و شيعيان در نقاط فراواني تمرکز يافته بودند. شهرها و مناطقي مانند، کوفه، بغداد، نيشابور، قم، آبه (آوه) مدائن، خراسان، يمن، ري، آذربايجان، سامرا، جرجان و بصره از پايگاه هاي شيعيان به شمار مي رفتند.[4]
گستردگي و پراکندگي مراکز تجمع شيعيان، وجود سازمان ارتباطي منظمي را ايجاب مي کرد تا پيوند شيعيان را با حوزه امامت از يک سو و ارتباط آنان را با همديگر از سوي ديگر برقرار سازد، اين نياز از زمان امام نهم احساس مي شد و شبکه ارتباطي وکالت و نصب نمايندگان در مناطق گوناگون، به منظور برقراري چنين سيستمي، از آن زمان به مورد اجرا گذاشته مي شد. اين برنامه در زمان امام عسکري نيز تعقيب گرديد؛ به گواهي اسناد و شواهد تاريخي، امام حسن عسکري نمايندگاني از ميان چهره هاي درخشان و شخصيتهاي برجسته شيعيان، برگزيده، در مناطق متعدد منصوب کرده و با آنان در ارتباط بود و از اين طريق پيروان تشيع را در همه مناطق زيرنظر داشت.
از جمله اين نمايندگان مي توان به «ابراهيم بن عبده»، نماينده امام در نيشابور و «احمد بن اسحاق بن عبدالله قمي اشعري» در قم اشاره کرد.[5] در رأس سلسله مراتب وکلاي امام «محمد بن عثمان عَمَري» قرار داشت که وکلاي ديگر، به وسيله او با امام در ارتباط بودند، آنان نوعاً اموال و وجوه جمع آوري شده را به وي تحويل مي دادند و او به محضر امام مي رساند.[6]
2. ارتباط از طريق پيک ها و نامه ها
علاوه بر شبکه ارتباطي وکالت، امام از طريق اعزام پيکها نيز با شيعيان و پيروان خود ارتباط برقرار مي ساخت و از اين رهگذر مشکلات آنان را برطرف مي کرد. در اين زمينه به عنوان نمونه مي توان از فعاليت هاي «ابو الاديان»، يکي از نزديکترين ياران امام ياد کرد. او نامه ها و پيام هاي امام(ع) را به پيروان آن حضرت مي رساند و متقابلا نامه ها، سؤالها، مشکلات، خمس، و ديگر وجوه ارسالي شيعيان را دريافت نموده و در سامرا به محضر امام عسکري مي رساند.[7] گذشته از پيک ها، امام از طريق مکاتبه نيز با شيعيان ارتباط برقرار مي ساخت و از اين رهگذر آنان را زير چتر هدايت خويش قرار مي داد. نامه اي که امام حسن عسکري به «ابن بابويه» نوشته نمونه اي از اين نامه ها است.[8]
3. ارتباط از طريق فعاليتهاي سري و مخفي
امام حسن عسکري ـ عليه السّلام ـ نوع ديگر ارتباط خود را با شيعيان از طريق فعاليتهاي مخفي نزديک ترين ياران خود برقرار مي کرد. از جمله «عثمان بن سعيد عمري» که از نزديکترين و صميمي ترين ياران امام بود، زير پوشش روغن فروشي فعاليت مي کرد. شيعيان و پيروان حضرت عسکري اموال و وجوهي را که مي خواستند به امام تحويل دهند به او مي رساندند و او آنها را در ظرفها و مشکهاي روغن قرار داده و به حضور امام مي رساند.[9]
4. ارتباط از طريق نمايندگان مردم
تماس مستقيم با امام، با فرستادن افرادي از طرف شيعيان به محضر آن حضرت، نوع ديگري از وجود ارتباط ميان امام و دوستانش بود.[10] از جعفر بن شريف جرجاني نقل شده است که گفت: به زيارت خانه خدا مشرف شدم و در سامرا به خدمت امام حسن عسکري رسيدم، خواستم اموالي را که دوستان به وسيله من فرستاده بودند به آن حضرت بدهم، پيش از آنکه بپرسم، به چه کسي بدهم امام فرمود: آنچه را همراه آورده اي به مبارک، خادم من بسپار.[11]
بنابراين با وجود همه تنگناها و محدوديت هايي که خلافت عباسي براي امام(ع) به وجود آورده بود آن حضرت همواره با شيعيان خود در ارتباط بوده و از اين طريق به امور مختلف ايشان رسيدگي مي فرمود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. حيات فکري و سياسي امامان شيعه، رسول جعفريان.
2. سيره پيشوايان، مهدي پيشوائي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . شيخ مفيد، الارشاد، ترجمه رسولي محلاتي، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي ، چاپ ششم، 1383 ش، ج 2، ص 442.
[2] . شيخ صدوق، معاني الاخبار، تهران، مکتبه الصدوق، 1379 هـ.ق، ص 65.
[3] . ابن شهر آشوب، مناقب، قم، کتاب فروشي مصطفوي، ج 4، ص 434.
[4] . شيخ محمد جواد طبسي، حياة الامام العسکري، طبقة الاولي، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1371ش، ص 223ـ226.
[5] . مهدي پيشوايي، سيره پيشوايان، قم، مؤسسه تحقيقاتي امام صادق ـ عليه السّلام ـ ، چاپ اول، 1372ش، ص 632 و 634.
[6] . شيخ طوسي، اختيار معرفة الرجال، مشهد، دانشکده الهيات و معارف اسلامي، 1348 ش، ص 532.
[7] . مهدي پيشوايي، پيشين، ص 636.
[8] . ابن شهر آشوب، پيشين، ج 4، ص 425.
[9] . شيخ طوسي، الغيبه، تهران، مکتبة نينوي الحديثه، ص 214.
[10] . رسول جعفريان، حيات فکري و سياسي امامان شيعه، قم، انصاريان، چاپ هفتم، 1383ش، ص 551.
[11] . اربلي، کشف الغمه، تحقيق: سيد هاشم رسولي، تبريز، ج 2، ص 427.