جواب اجمالى:
چگونگى زندگانى حضرت حجة بن الحسن العسگرى (عج) را مى توان به سه دوره تقسيم نمود.
1) دوران كودكى: در دوران كودكى به مانند حضرت موسى (عليه السلام) از ديدگان غير محرم مخفى بود.
2) دوران غيبت صغرى: جايگاه آن حضرت بر هيچ كس مشخص نبود جز نوّاب و شيعيان خاص ايشان.
3) دوران غيبت كبرى: آنچه مسلّم است، حضرت در عالم هستى حضور دارند و در موسم حج به اعمال مقدس حج مشغول مى باشند و مثل ساير افراد و حجّاج به انجام فرائض حج مى پردازند و ممكن است بعضى از افراد ايشان را زيارت نمايند كه اين زيارت يا از روى معرفت است، يا از روى عدم معرفت باشد و آن جناب را نشناسند. از برخى از روايات استفاده مى شود، بعضى از مكان ها براى آن حضرت تعيين شده است كه بعضى ايام ايشان در آن جا حضور دارند مثل مدينه منوّره و عوالى (دشت حجاز) لكن به سبب رتق و فتق امور شيعيان كه به آن حضرت نياز دارند، ممكن است در مكان هاى مختلف ديگر نيز، حضور يابند.
جواب تفصيلى:
محل زندگى حضرت حجة بن الحسن العسگرى (عج) در دوران كودكى همچون محل زندگى حضرت موسى (عليه السلام) مخفى بود، تا از گزند طاغوتيان زمان محفوظ گردد. اما در مورد اقامت گاه حضرت حجّت بايد گفت: دليل قاطعى بر اقامت آن بزرگوار در مكان معيّنى وجود ندارد، چنان كه در بعضى احاديث هم وارد شده است، از جمله: هنگامى كه از امام حسن عسگرى (عج) مى پرسند، اگر حادثه اى براى شما روى دهد از كجا از فرزند گرامى شما سراغ بگيريم؟ حضرت در پاسخ فرمودند: «در مدينه.»[1] روايت است عدّه ى معدودى از اقامتگاه ايشان خبر دارند. امام زين العابدين (عليه السلام) مى فرمايد: «لا يَطَّلِعُ على موضعه اَحَدٌ من ولىٍّ و لا غيره، الاّ الذى يلى اَمْرَهُ»[2]هيچ كس از دوستان و ديگران از اقامتگاه او مطّلع نمى شود، به جز كسى كه متصدى خدمتگزارى اوست. ابوبصير از امام محمّد باقر (عليه السلام) مى فرمايد: «لابدّ لصاحب الأمر من عُزلة، و لابدّ فى عُزلته من قُوَّة، و ما بثلاثينَ مِنْ وحشة و نِعْمَ المنزلُ طيبةُ»[3] ترجمه: «براى صاحب اين امر دوران عزلتى است و در ايام عزلت نيرو و قدرتى لازم است، با سى نفر وحشتى نيست و مدينه چه جايگاه خوبى است!» مؤلّف كتاب بحارالانوار، مجلسى گويد: «عزلت به معنى گوشه نشينى است و «طبيّه» بر اسم مدينه منوّره اطلاق مى شود. اين حديث را ابوحمزه از حضرت امام صادق (عليه السلام) نيز نقل كرده است. و نيز در روايتى ديگر آمده است: «انّ لصاحب هذا الامر بيتاً يقال لَه: بيت الحَمْدِ، فيه سراجٌ يُزهِرُ منه يوم وُلِدَ الى ان يقوم بالسّيف، لا يُطفى.»[4] ترجمه: «براى صاحب اين امر خانه اى است كه به آن بيت الحمد گفته مى شود و در آنجا چراغى هست كه روز ولادت آن حضرت روشن مى باشد; اين چراغ هرگز خاموش نمى شود، تا روزى كه حجّت خدا با شمشير قيام كند.» اين روايت را مفضل بن عمر از حضرت امام صادق (عليه السلام) نقل كرده است. و روايت ديگرى از امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد: «كيف أنتم اذا بَقيتم بلا امامِ هدىً و لا علم يُرى...»[5] ترجمه: «چگونه است حال شما (شيعيان) هنگامى كه دستتان به امامتان نرسد و نشان آشكارى نيابيد.» و نيز در روايت ديگرى آمده: «للقائم غيبتان: إحداهما صغيرة و الأخرى طويله. فالأولى لا يعلَم بمكافه فيها الا خاصَّةُ شيعته والأخرى لا يعلم بمكانه فيها الاّ خاصّةُ مَواليه فى دينه.»[6] ترجمه: «براى قائم ما دو غيبت است: يكى از آنها كوتاه و ديگرى طولانى است، در غيبت كوتاه تنها شيعيان خاص از جايگاه او مطلع مى شوند و در دومى به جز خدمتگزاران ملازم او، كسى از اقامتگاهش آگاه نخواهد بود.» نيز روايت شده: ابراهيم بن قهريار توسط فرستاده ى حضرت ولى عصر (عج) به پيشگاه آن سرور فرا خوانده شد; او از طائف گذشته و به دشت حجاز هدايت شده كه «عوالى» ناميده مى شود; در آنجا به خدمت كعبه ى مقصود مشرف مى شود، در اين ايام مهدى (عج) به پسر قهريار مى فرمايد: «پدرم با من پيمان بسته كه در مخفى ترين و دورترين سرزمين ها مسكن گزينم، تا از تيررس اهل ضلالت در امان باشم، اين پيمان براى اين ريگزارهاى عوالى (دشت حجاز از نجد تا تهامه) انداخته است.» آن گاه آن حضرت دعائى را كه در دوران غيبت فرموده اند، بار ديگر تلاوت كردند: «اللهمَّ امْجُبْنى عن عيون اَعْدائى واجْمَع بينى و بين اوليائى.»[7] ترجمه: «بار خدايا، مرا از ديدگان دشمنانم پوشيده نگاه دار و بين من و دوستانم اجتماع حاصل كن.» آنچه كه حميرى از محمّد بن عثمان نقل مى كند، اين روايت است كه شنيدم مى گفت حضرت فرمود: «انّ صاحب هذا الامر يحضر الموسم كل سنة فيرى الناس و يعرفُهُم و يرونه و لا يعرفونه.»[8] ترجمه: «همانا صاحب اين امر همه ساله در موسم حج به زيارت خانه ى خدا مشرّف شده و در مراسم حج شركت مى كند (و در عرفات مى ايستد و به دعاى مؤمنين آمين مى گويد) ولى انبوه حجاج او را نمى بينند و يا مى بينند و او را نمى شناسند.» و نيز زراره از امام صادق (عليه السلام) نقل مى كند: «قائم را دو غيبت است در يكى از آنها بر مى گردد و در ديگرى معلوم نمى شود كجا هست، در موقع و موسم حج حضور مى يابد و مردم را مى بيند ولى كسى او را نمى بيند.»[9]
يك برداشت:
آنچه كه مسلم است حضرت حجة (عج) در عالم هستى حضور دارند و در موسم حج بنابر روايت به اعمال مقدس حج مشغول مى باشند و ممكن است حتى بعضى افراد ايشان را ببينند، كه يا با معرفت و درك زيارت مى كنند آن حضرت را يا حتى ايشان را نمى شناسند و آنچه از بعضى روايات مذكور استفاده مى شود بعضى از مكان ها مثل مدينه منوره يا عوالى (دشت حجاز) براى آن حضرت تعيين شده كه در بعضى مواقع ايشان 1170
در آن جا حضور دارند. لكن به سبب رتق و فتق امور مسلمين عالم و شيعيان آن حضرت كه به ايشان نياز دارند ممكن است در مكان هاى ديگر نيز حضور پيدا كرده و به مشكلات آنان رسيدگى فرمايند.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]ـ گل محمدى آرمان فريده: البيعة لله، رسالت جهانى حضرت مهدى (عج)، چ مؤسسه الهادى، چ دوم، 1378، ص 126.
[2]ـ محمد باقر مجلسى، بحارالأنوار، ج 52، ص 153، ج 5، نشر دارالكتب الاسلاميه تهران.
[3]ـ محمد باقر مجلسى، همان، ص 153، ج 6، و على دوانى، مهدى موعود، دارالكتب الاسلاميه تهران، ص 928، 929.
[4]ـ محمد باقر مجلسى، همان، ج 52، ص 158، ج 21 و على دوانى، مهدى موعود، همان، باب 28، ص 929 و 930.
[5]ـ محمد باقر مجلسى، همان، ج 51، ص 111، ج 5.
[6]ـ همان، ج 52، ص 155.
[7]ـ محمد باقر مجلسى، همان، ج 94، ص 378.
[8]ـ على دوانى، مهدى موعود، همان، باب 28، ص 933، 934.
[9]ـ على دوانى، همان، ص 933.