دروغ يكي از گناهان بزرگ و سرچشمه تمام بدي‎ها است، امام حسن عسگري ـ عليه السّلام ـ فرمود: «جُعِلتِ الخبائِثُ كلُّها في بيتٍ و جُعِلَ مفتاحُها الكذبُ»[1] تمام پليدي‎ها در خانه‎اي نهاده شده و كليد آن دروغ است. دروغ انسان را در ميان مردم بي‎اعتبار نموده و اعتماد ديگران را از وي سلب مي‎كند و آثار بسيار نامطلوبي در پي دارد لذا دروغ از نظر اسلام حرام است.اما با اين وجود دروغ هميشه و در همه جا حرام نيست، در مواردي كه دروغ گفتن داراي مصلحت باشد از نظر شرع جايز و حتي در برخي موارد واجب مي‎باشد. بنابراين در پاسخ سؤال شما بايد عرض نمود كه فلسفه دروغ مصلحتي و تفاوت آن با دروغ معمولي آن است كه دروغ معمولي پيامدهاي منفي به‎دنبال دارد، باعث اختلاف، تفرقه، نفاق و ريختن آبروي خود فرد و ديگران مي‎شود لذا به‎خاطر همين آثار و پيامدهاي منفي آن، خداوند اين نوع دروغ‎ها را حرام نموده است، ذات دروغ حرام نيست، بلكه حرمت دروغ به‎خاطر آثار و پيامدهاي منفي آن است، اما در مواردي كه پيامد منفي نداشته باشد بلكه آثار مثبت داشته باشد، به‎خاطر همان آثارش، دروغ گفتن جايز است. لذا يكي از شرايط اصلي اين‎كه دروغ گفتن جايز است، اين است كه آثار مثبت به‎دنبال داشته باشد و اگر انسان دروغ نگويد، ضرر قطعي بسيار زياد و قابل توجه مالي يا جاني و...متوجه او يا ديگران شود.
مواردي كه از نظر فقه اسلامي براي مصالح و فوائد مهم شرعي فردي يا اجتماعي دروغ تجويز گرديده به شرح ذيل است:
1. در مورد ضرورت و ناچاري؛
هرگاه كسي براي حفظ جان يا مال يا ناموس خود يا يك فرد مسلمان سخن يا سوگند دروغ بخورد، جايز است. لذا امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرموده است: «اگر انسان از روي تقيه و ضرورت و ناچاري سوگند دروغ ياد كند، ضرري ندارد.» و در ادامه افزود: به‎طور قاعده كلي، هر حرامي در مقام اضطرار حلال مي‎شود.[2]
2. اصلاح ميان مردم؛
هرگاه بين دو نفر مسلمان خصومت و نزاعي باشدو ابتدا تمام راه‎هاي معمولي چاره را رفته‎اند ولي نتيجه‎اي نبخشيد، در اين صورت انسان مي‎تواند با گفتن دروغ، كينه و عداوت را برطرف نموده و صلح و صفا و صميميت ميان آنها برقرار كند، در اينجا دروغ گفتن حرام نيست. مثلاً اگر دو نفر يا دو خانواده با يكديگر قهر باشند. پيش يكي رفته و از قول ديگري بگويد كه فلاني تعريف و تمجيد شما را مي‎كرد. و از اين‎كه با شما قهر كرده اظهار ناراحتي مي‎نمود، و به نظر من او مايل است كه با شما آشتي كند، و هم‎چنين نزد آن ديگري رفته و از قول دوست اولي مشابه همين مطلب را بگويد. اين‎گونه دروغ‎ها گذشته از اين‎كه حرام نيست، پسنديده نيز هست و رسول خدا آن‎را تأييد نموده است، در وصيت پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ ، به اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ آمده است: «يا علي! انَّ اللّه احَبَّ الكذبَ في الاصلاح و ابغض الصدق في الفساد.»[3]اي علي! خداوند دروغ را كه باعث اصلاح بين مردم شود دوست دارد و از راست گفتتن كه باعث فتنه و نفاق شود، بيزار است. از اين روايت به خوبي دانسته مي‎شود كه دروغ گفتن هميشه ناپسند و راست گفتن هميشه مطلوب و پسنديده نيست. بلكه در برخي موارد راست گفتن حرام و دروغ گفتن جايز حتي واجب مي‎شود.
3. خدعه و نيرنگ در جنگ:
يكي ديگر از مواردي كه گفتن دروغ حرام نيست، جنگ و جهاد است. اگر جنگ با انگيزه دفاع و يا رفع فتنه و فساد باشد استفاده از دروغ اشكالي ندارد. زيرا اگر بتوانيم با خدعه و فريب دشمن را غافل‎گير كنيم و با يك حمله ضربتي به او يورش بريم، مي‎توانيم با كمترين تلفات دشمن را نابود سازيم، لذا در فراز ديگر از وصيت رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ به علي ـ عليه السّلام ـ آمده است: كه در سه مورد دروغ گفتن جايز است، كه يكي از آنها جنگ است.[4]
4. وعده به خانواده و همسر؛
در دين مقدس اسلام هزينه زندگي زن و فرزند به عهده مرد است[5](در مورد همسر مطلقا و در مورد فرزندان در صورت نياز آنها و تمكّن پدر). البته نفقه واجب به تناسب امكانات و مقدار توان است و بيش از آن لازم نيست، ولي چون بسياري از اوقات در اثر زياده‎طلبي و چشم و هم‎چشمي تقاضاي خانواده فراتر از امكانات مرد و بيش از حد توان او است. در چنين وضعي مرد بر سر دوراهي قرار مي‎گيرد: يا بايد با برخورد منفي و ردّ صريح در برابر خواسته‎هاي آنان موضع‎گيري كند و يا با برخورد اميدوار كننده و وعده‎هاي مصلحتي و غير جدي تا حدودي آنها را راضي و قانع سازد. حال، با توجه به اين‎كه پاسخ منفي و تند جز جريحه‎دار شدن عواطف و تزلزل اركان خانواده و حتي طلاق همسر سرانجامي ندارد. ناگزير اجازه داده شده است كه از روش دوم استفاده شود و او به ظاهر دروغ گفتن است. در همان روايتي كه پيشتر از رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ نقل شد، به اين مورد نيز اشاره شده و تمام روايت اين است: «يا علي! ثلاثٌ يحسنُ فيهنّ الكذبُ، المكيده في الحربِ وَعِدَتُكَ زوجتك والاصلاح بين النّاس»[6]يا علي! سه مورد است كه دروغ گفتن در آن نيكو است. خدعه و نيرنگ در جنگ. وعده به همسر. و اصلاح ميان مردم. اين روايت ملاك و معيار خوبي در اختيار ما قرار داده است كه مي‎توانيم بر اساس آن تشخيص بدهيم كه دروغ گفتن در اين موارد اشكالي ندارد و اگر دروغ بگوييم در اين موارد، داراي مصلحت و فايده مي‎باشد.
[1] . محمد باقر مجلسي، بحارالانوار، چاپ بيروت، ج 69، ص236 و ملا مهدي نراقي، جامع‎السعادات، ج2، ص 323.
[2] . شيخ حر عاملي، وسايل الشيعه، ج 16، ص 137، چاپ بيروت.
[3] . شيخ حر عاملي، وسايل الشيعه، چاپ بيروت، ج 8، ص 578.
[4] . محمدباقر مجلسي، بحارالانوار. چاپ بيروت، ج 74، ص 51.
[5] . تقريباً تمام فقها چنين فتوايي دارند(مي‎توانيد به رساله عمليه مراجع عظام تقليد، بخش ازدواج مراجعه كنيد).
[6] . همان.
www.andisheqom.com