فقدان ولي‎فقيه در جامعه به دو صورت زير قابل تصور است:
1.اصلاً در ميان افراد جامعه فقيه نباشد، يعني؛ كساني حاضر نشوند عمر خود را صرف تعليم و تعلّم در زمينه فقه بكنند.
2. فقيه باشد ولي بسط‎يد نداشته باشد يعني به واسطه سلطه‎ي ستمگران و ظالمين دست فقيه باز نباشد. وضع جامعه اسلامي از زمان معصومين تا حال نوعاًَ اين گونه بوده است كه فقهاء بزرگي در هر عصري بوده‎اند ولي دست‎شان باز نبوده است، تا اعمال ولايت بكنند، و عمده علت باز نبودن دست فقهاء در طول تاريخ هم آماده نبودن جامعه و ناآگاهي ملت مسلمان بوده است.
و اين مسئله باز نبودن دست فقها، مخصوص فقط فقها نبوده بلكه اكثر معصومين هم اين‎گونه بوده‎اند از بعثت پيامبر اكرم-صلي الله عليه و آله- تا وفات امام حسن عسگري ـ عليه السّلام ـ 273 سال معصوم در ميان مردم بوده ولي فقط 15 سال (10 سال پيامبر در مدينه، نزديك 5 سال امام علي ـ عليه السّلام ـ و چند ماه امام حسن مجتبي ـ عليه السّلام ـ حكومت داشته‎اند بقيه به خاطر خيانت و ستمگري از جانب غاصبين و عدم حمايت مردم از معصومين، اين جانشينان الهي خانه‎نشين بوده و يا در زندان بسر برده‎اند.
با همة اين مشكلات و خانه‎نشين بودن معصومين و فقهاء مسلمانان بخصوص شيعه در طول تاريخ، بوسيله‎ي تقليد با مراجع و فقهاء هر عصري مرتبط بوده‎اند و در حد امكان به اعمال ولايت از سوي آنان كمك كرده‎اند و فقهاء هم هرگاه اساس اسلام را در خطر ديده‎اند اقدام كرده‎اند و حتي در موارد لزوم، حكم جهاد نيز صادر كرده‎اند، نمونه بارز اين اقدامات تحريم توتون و تنباكو توسط ميرزاي شيرازي و قيام امام امت در قبال لايحة ننگين انجمن‎هاي ايالتي و ولايتي (مصونيّت قضائي اتباع امريكا در ايران) بود كه به سرنگوني سلطنت پهلوي و استقرار نظام جمهوري اسلامي انجاميد.
بنابراين‎، در همة زمان‎ها از جمله زمان شاهنشاهي فقيه جامع‎الشرائط وجود داشته است ولي تا پيروزي انقلاب اسلامي دست فقهاء باز نبوده است و بطور مشخص قبل از قيام 15 خرداد 42 كه رهبري امت بوسيله امام امت بود و بلكه كمي قبل از آن مرجعيت و زعامت شيعه به عهده‎ي مراجع معظم شيعه بود كه از بزرگ‎ترين آنها مي‎توان آيت‎الله العظمي بروجردي(ره) را نام برد و قبل از ايشان فقهاء ديگر، كه هر كدام در زمان خودشان به قدر وسع‎شان از اسلام و احكام اسلامي دفاع كرده‎اند، و زحمت‎هاي فراواني را متحمل شده‎اند.
منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ولايت فقيه ولايت فقاهت و عدالت، آيت‎الله جوادي آملي، مؤسسه اسراء .
2. شئون و اختيارات ولي فقيه، امام خميني (ره) .
3.فقه سياسي، عباسعلي عميد زنجاني .