همان‌گونه كه تمدّن اسلامي، عين تديّن مسلمين است، تكاليف اسلامي نيز عين حقوق مسلمين ‏است و توضيح آن اين است:‏‎ ‎‏1ـ در نظام ولايت فقيه، مردم، هم تكليف دارند و هم حقوق؛ و تكليف آنان، از حقوقشان سرچشمه مي‌گيرد؛ ‏بنابراين، حاكم اسلامي، چه معصوم و چه غير معصوم، تنها با تكليف بر مردم حكومت نمي‌كند، بلكه حقوق ‏آنان را نيز در نظر دارد؛ البتّه «حق» در ميان انسان‌ها، يك امرِ دو طرفه است؛ چنانكه حضرت ‏اميرالمؤمنين (سلام‌الله‌عليه) در اين باره مي‌فرمايد: «فالحق اوسع الأشياء في التّواصف واضيقتها في التناصف ‏لا يجرى لأحد إلاّ جري عليه»(1)؛ حق، به نفع هيچ كس جاري نمي‌شود مگر آنكه بر خود او نيز جاري مي‌گردد ‏و به نفع ديگران، بر او الزام مي‌آورد. مردم، بر حكومت حقوقي دارند و حكومت نيز بر آنان حقوقي دارد.‏‎ ‎‏2ـ بايد توجّه داشت كه انسان، در برابر ذات اقدس اله، مالك چيزي نيست؛ انسان، يك قطره آب يا يك تكّه خاك ‏بود كه خداوند او را به اين صورت در آورد: «وبدأ خلق الإنسان من طين ‏‎*‎‏ ثمّ جعل نسلة من سلالة من ماءٍ ‏معين ‏‎*‎‏ ثمّ سوّاه ونفخ فيه من روحه»(2) و پس از مدتي نيز او را در خاك مي‌كند: ”منها خلقناكم وفيها ‏نعيدكم“(3) و در مرحله سوم، دوباره انسان را از خاك خارج مي‌سازد: ”ومنها نخرجكم تارة أخري“(4) تا به ‏پاداش يا كيفر اعمالش بار يابد. چنين انساني، مالك چيزي نيست: ”ولا يملك لنفسه نفعاً ولا ضرّاً ولا موتاً ‏ولا حيوة“(5)؛ وقتي مالك خودش نبود، مالك شؤون خودش نبود، نسبت به ذات اقدس اله حقي ندارد؛ اگر چه ‏نسبت به انسان‌هاي ديگر و نيز مخلوقات ديگر، حقوق متقابل دارد، ولي نسبت به خالق خود، حقي ندارد و ‏فقط خداوند است كه نسبت به مخلوقاتش حق دارد.‏‎ ‎‏3ـ امّا در عين حال، خداوند از بابِ ”كتب علي نفسه الرحمة“(6)، براي ديگران و به سود انسان‌ها، بر خودش ‏حقي قرار داد و آن اين است كه اگر كسي ايمان آورد و عمل صالح انجام داد، به او پاداش خوب بدهد و به اين ‏وعده خود، قطعاً عمل خواهد كرد: ”لا يخلف الله الميعاد“(7) و اين، از لطف و رحمت خداوند نسبت به بندگان ‏است؛ زيرا پاداش خداوند، براي كاري نيست كه انسان براي او كرده باشد، بلكه براي كاري است كه انسان، ‏به سود خود كرده است؛ مانند باغباني كه به نهال خود بگويد من اين آب را در اختيار تو قرار مي‌دهم؛ تو اگر از ‏اين آب استفاده كردي، به تو پاداش مي‌دهم. در حقيقت، پاداشي كه اين نهال پس از جذب آب از باغبان ‏دريافت مي‌كند، همان بالندگي و مثمر شدن خود اوست. اصولا ً، دين آمده است تا انسان را بالنده كند و او را ‏از تبهكاري و تيرگي و تاريكي جهلِ علمي و جهالتِ عملي برهاند: ”الــر كتاب أنزلناه إليك لتخرج النّاس من ‏الظلمات إلي النور“(8)؛ دين خدا و تكاليف الهي، براي رساندن انسان به نورِ علمي و نورِ عقلي و عملي آمده ‏است و اگر چه قيام مردم به قسط و عدل، هدف دين است، امّا هدف نهايي، همان نوراني شدن انسان‌ها ‏است؛ آن گونه كه به علم اليقين برسند و بتوانند در همين دنيا، قيامت را ببيند: ”كلاّ لو تعلمون علم اليقين ‏‎*‎‏ ‏لترونّ الجحيم“(9). شهود قلبي، يقين باطني، لقاء الهي، لقاء مظاهر اسماء خدا و اسم اعظم، همگي از ‏اهدافِ اموري است كه ظاهر آن «تكليف» است و باطن آن «حق».‏‎ ‎بنابراين، خداوند، حق خود را بر انسان، به صورت تكاليفي در آورده است كه آن تكاليف، در حقيقت، آب حياتِ ‏انسان و مايه رشد و بالندگي اوست: ”يا أيّها الذين امنوا استجيبوا لله وللرسول إذا دعا لما يحييكم“(10). تكامل ‏انسان، در پرتو احكام الهي به سود خود اوست و براي خداوند، سودي ندارد و از سوي ديگر، از باب لطف و ‏رحمت بي‌نهايتش، بدون آنكه مخلوقاتش بر او حقي داشته باشند، براي آنان حقي جعل كرده است.‏‎ ‎‏4ـ تعيين محدوده حق و تكليف، از يك سو به جهان‌بيني خاص نيازمند است و از سوي ديگر، به انسان‌شناسي ‏مخصوص محتاج مي‌باشد. آن‌گونه كه قرآن كريم، عالَم و آدم را معرفي مي‌نمايد، حقوق انسان، در چهره ‏تكاليف او ظهور مي‌كند و ثمره تكاليف او، مايه تحقّق عينيِ حقوق اوست.‏‎ ‎‏
--------------------------------------------------------------------------------
‏
‏(1) نهج‌البلاغه، خطبه‎ ‎‏216، بند 1.‏
‏(2) سوره سجده، آيات 6 ـ 9.‏
‏(3) سوره طه، آيه‎ ‎‏55.‏
‏(4) همان.‏
‏(5) بحار؛ ج 21، ص 320، باب 33.‏
‏(6) سوره أنعام، آيه‎ ‎‏12.‏
‏(7) سوره زمر، آيه‎ ‎‏20.‏
‏(8) سوره ابراهيم (عليه‌السلام)، آيه 1.‏
‏(9) سوره تكاثر، آيه‎ ‎‏5.‏
‏(10) سوره أنفال، آيه‎ ‎‏24.‏

‏‏‏‏مأخذ: ( آیةالله جوادی آملی ، ولايت فقيه ، ص 515 ـ 518)‏