به طور كلى فرهنگ‏ها را مى‏توان در دو نوع مادى و الهى تقسيم كرد:
يك. فرهنگ مادى
اين فرهنگ بر پوچ انگارى ارزش‏هاى الهى و انسانى بنا نهاده شده است. در اين فرهنگ، جنبة انسانى به فراموشى سپرده شده و آدمى تنها به عنوان موجود مادى ارزيابى مى‏شود. چنين فرهنگى، پيروان خويش را براى به دست آوردن رفاه بيشتر، آزادى و بهره ورى افزون تر از غريزه‏ها و سودپرستى، به حركت در مى‏آورد. در فرهنگ مادى، هدف، وسيله را توجيه مى‏كند. بنابراين، پيروان آن براى رسيدن به هدف‏هاى مادى و بهره مندى هر چه بيشتر از مزاياى زندگى، به هر وسيله دست مى‏يازند و از هر شيوه اى سود مى‏جويند. در چنين فرهنگى، بنيادهاى اخلاقى جامعه فرو مى‏ريزد، ارزش‏هاى انسانى كم رنگ مى‏شود و آمار بزه كارى‏ها فزونى مى‏يابد. افزون بر آن، بشر در گرداب بى پناهى و تنهايى گرفتار مى‏آيد و نگرانى و تشويق بر سراسر زندگى وى حاكم مى‏شود. چنين فرهنگى نه تنها سعادت و خوشبختى بشرى را تباه مى‏سازد بلكه راه تكامل معنوى و سعادت اخروى او را نيز مسدود مى‏كند.
دو. فرهنگ الهى
فرهنگ الهى، انسان را آميزه اى از جسم و روح مى‏داند. «اسلام» نشان دهنده كامل اين فرهنگ است و هدف خود را، دست يابى به كمالى مى‏داند كه در پرتو وحى به دست مى‏آيد. معيار برترى افراد را نيز پاى بندى به اصول ثابت اخلاقى مى‏داند. قرآن مجيد در اين باره مى‏فرمايد: « ان اكرمكم عندالله اتقيكم «به يقين، گرامى ترين شما نزد خدا، پرهيزگارترين شماست».
فرهنگ اسلامى، مستقل بوده و همواره به حيات خود ادامه داده است. از ديدگاه استاد مطهرى فرهنگ اسلامى مانند يك سلول زنده رشد كرد و فرهنگ‏هايى را از يونانى، هندى، ايرانى و غيره در خود جذب كرد و به صورت موجود جديد، با چهره و سيماى مخصوص به خود، ظهور كرد. به اعتراف محققان تاريخ فرهنگ و تمدن، تمدن اسلامى در رديف بزرگ ترين فرهنگ‏ها و تمدن‏هاى بشرى است.
تفاوت‏هاى فرهنگ مادى و الهى
زيربناى فرهنگ مادى، اقتصاد و بهره مندى از لذت‏هاى دنيايى است. قدرت و بهره‏جويى حيوانى را كمال انسانى مى‏داند و او را در اين مسير به پيش مى‏راند. دنياى امروز، دنياى تبليغات فريبنده و ميدان نمايش و عرضه كالاهاى گوناگون مصرفى است و اخلاق، معنويت و ارزش‏هاى انسانى در اين فرهنگ، جايى ندارد.
فرهنگ الهى، بر پايه اخلاق و ارزش‏هاى الهى انسانى بنا نهاده شده و در آن وضع به گونه اى ديگر است. اقتصاد و بهره جويى از امور مادى، وسيله است، نه هدف يعنى، در اين فرهنگ، اخلاق اصل و رفاه و مادى گرايى فرع است و آدمى به اعتدال ميان اين دو رهنمون مى‏شود. در فرهنگ الهى با طبيعت آدمى، نيازها و رشد و تكامل او سازگار است. هم جنبه اجتماعى حيات را در نظر مى‏گيرد و هم به نيازهاى اجتماعى و عقلانى انسان توجه دارد. هم احساسات و عواطف را تحريك مى‏كند و هم ميل به كنجكاوى و حقيقت جويى انسان را برآورده مى‏سازد.
فرهنگ مادى با ناديده گرفتن امور معنوى و باور به زندگى موقتى، توجهى به جنبه‏هاى عقلانى انسان و نيز آرمان‏هاى اخلاقى و معنوى او در برقرارى رابطه با ديگران و آفريدگار جهان ندارد. موقتى دانستن زندگى انسان، انگيزه كار و تلاش را در افراد كاهش مى‏دهد، زندگى را براى انسان به صورتى بى معنا در مى‏آورد و او را به پوچى، بى هدفى و احساس ناامنى و تزلزل دچار مى‏سازد. در مقابل، فرهنگ الهى، راه را براى رشد و تكامل هميشگى و نامحدود هموار مى‏سازد و از اين جهت، انسانى را كه از نظر فطرى، كمال جو است، راضى مى‏كند.
پرسمان