‎ديه در اسلام بر معيار ارزش معنوى انسان مقتول نيست، بلكه يك دستور خاصى است كه ناظر ‏به مرتبه بدن انسان كشته شده مى‏باشد، نشانه آن اين است كه اسلام بسيارى از افراد اعم از ‏زن و مرد را كه داراى اختلاف علمى يا عملى‏اند متفاوت مى‏بيند و تساوى آنها را نفى مى‏كند، و در ‏عين حال ديه آنها را مساوى مى‏داند، مثلاً درباره تفاوت عالم و جاهل مى‏گويد:‏
‎ » ... ‎هل يستوى الّذين يعلمون والّذين لا يعلمون»(1)‏
‎ ‎آيا كسانى كه مى‏دانند با كسانى كه نمى‏دانند مساويند؟
‎ ‎و درباره تفاوت مجاهد قائم و غير مجاهد قاعد چنين مى‏فرمايد‎:‎
‎ » ‎لا يستوى القاعدون من المؤمنين غير أُولى الضرر والمجاهدون فى سبيل اللَّه»(2)‏
‎ ‎مؤمنان خانه‏نشين كه زيان ديده نيستند با آن مجاهدانى كه با مال خود در راه خدا جهاد مى‏كنند ‏يكسان نمى‏باشند‎.‎
‎ ‎و درباره اختلاف كسى كه قبل از فتح مكه و پيروزى چشمگير اسلام درباره آن جهاد و كمك مالى ‏مى‏كرد و در راه خدا مبارزه و انفاق مى‏نمود با كسى كه بعد از فتح مكه در جهاد شركت مى‏كرد و ‏در راه كمك مالى مى‏نمود چنين مى‏فرمايد‎:‎
‎ » ... ‎لا يستوى منكم من أنفق من قبل الفتح وقاتل أُولئك أعظم درجة من الّذين أنفقوا من بعد ‏وقاتلوا وكلّاً وعد اللَّه الحسنى واللَّه بما تعملون خبير»(3)‏
‎ ‎كسانى از شما كه پيش از فتح مكه انفاق و جهاد كرده‏اند با ديگران يكسان نيستند، آنان از ‏حيث درجه بزرگتر از كسانى‏اند كه بعداً به انفاق و جهاد پرداخته‏اند.‏
‎ ‎غرض آن كه قرآن كريم با تصريح به عدم تساوى ارزش‏هاى الهى افراد ياد شده و با اصرار بر ‏تفاوت معنوى آنان تصريح به تساوى آنان در قصاص و ديه دارد و در اين باره راجع به تساوى همگان ‏چنين مى‏فرمايد‎:‎
‎ » ‎وكتبنا عليهم فيها انّ النفس بالنفس والعين بالعين والأنف بالأنف والأُذن بالأُذن والسنّ بالسنّ ‏والجروح قصاصٌ فمن تصدّق به فهو كفّارة له»(4)‏
‎ ‎و مقرّر كرديم برايشان كه جان در مقابل جان و چشم در برابر چشم و بينى در برابر بينى و گوش ‏در برابر گوش و دندان در برابر دندان مى‏باشد و زخم‏ها به همان‏ترتيب قصاص دارند وهر كه آن را ‏ببخشد پس كفاره)گناهان(اوخواهد بود.‏
‎ ‎يعنى هر انسانى اعم از زن و مرد در قبال انسان ديگر خواه زن و مرد قصاص مى‏شود چه اين كه ‏قصاص اجزا و اطراف و قصاص جراحت‏ها نيز مساوى است، ليكن همين عموم يا اطلاق در آيه ديگر ‏تقييد و تخصيص مى‏پذيرد زيرا خداوند در آيه ديگر چنين فرمود‎:‎
‎ » ‎يا أيّها الّذين آمنوا كُتب عليكم القصاص فى القتلى الحرّ بالحرّ والعبد بالعبد والأُنثى بالأُنثى»(5)‏
‎ ‎اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد درباره كُشتگان، بر شما قصاص مقرّر شده: آزاد عوض آزاد و بنده ‏عوض بنده و زن عوض زن.‏
‎ ‎با اين آيه، عموم يا اطلاق آيه قبلى تخصيص يا تقييد مى‏پذيرد، يعنى زن در قبال زن قصاص ‏مى‏شود نه مرد، و حكم ديه هم در اسلام با تفاوت بين زن و مرد تدوين شد. امّا از جهت ارزش‏هاى ‏معنوى ممكن است زنى بيش از مرد مقرّب نزد خدا باشد، بنابراين تساوى ديه عالم و جاهل نه از ‏ارج و منزلت عالِم مى‏كاهد و نه بر مقام جاهل مى‏افزايد و نيز تفاوت ديه مرد و زن نه بر منزلت مرد ‏مى‏افزايد و نه از مقام زن مى‏كاهد، زيرا برخى از تفاوت‏هاى مادى و مالى هيچگونه ارتباطى به ‏مقام‏هاى معنوى ندارد، و هيچ تلازم عقلى يا نقلى بين ديه و كمال معنوى وجود ندارد تا هر اندازه ‏ديه بيشتر شود، قداست روح مقتول و تقرّب وى نزد خدا افزون‏تر باشد چون حكم كلامى قتل ناظر ‏به ارزش معنوى انسان مقتول است لذا قتل عمدى مرد يا زنِ مؤمن از جهت بحث‏هاى كلامى ‏يكسان است يعنى اگر قتل عمدى مؤمن عذاب اَبَد يا دراز مدّت را به دنبال دارد هرگز فرقى بين آن ‏كه مؤمن مقتولِ عمدى زن باشد يا مرد وجود ندارد، چه اين كه از جهت لزوم كفاره هيچ فرقى بين ‏قتل زن و مرد نيست يعنى در قتل عمدى كفاره جمع بين آزاد كردن برده و روزه شصت روز و اطعام ‏شصت مسكين واجب است و در قتل غير عمد كفاره به نحو ترتيب نه به نحو جمع و نه به طور ‏تخيير، واجب مى‏شود و از اين لحاظ فقهى نيز فرقى بين قتل زن و مرد نيست.‏
‎ ‎‏
‏(1) سوره زمر، آيه 9.‏
‏(2) سوره نساء، آيه 95.‏
‏(3) سوره حديد، آيه 10.‏
‏(4) سوره مائده، آيه 45.‏
‏(5) سوره بقره، آيه 178.‏

‏( آیةالله جوادی آملی ،زن در آئينه جلال و جمال، صفحات 354 ـ 356.)‏