آن چه باعث رشد و پيشرفت فكري و عملي مي‎شود، تعامل، تضارب در آراء و انديشه‎ها مي‎باشد، اختلاف نظر در انديشه، مادامي كه به كينه‎توزي، تجاوز، ويراني و... منجر نشده باشد، ويرانگر و مذموم نيست. اختلافي كه از روي لجاجت، كينه، جهل و... باشد، آراء و انديشه‎ها را منهدم و تباه مي‎سازد.
اختلاف به معناي ناهماهنگي، عدم توافق و همسو نبودن مي‎باشد. اگر چنين اختلاف به خاطر برداشت‎هاي متفاوت به تناسب فهم انسانها باشد و به جنگ و ستيز منجر نشود، اشكالي ندارد.[1]
قرآن كريم مي‎فرمايد: «... فبشر عبادالذين يستمعون القول فيتبعون احسنه اولئك الذين هديهم الله و اولئك هم اولوالالباب»[2] ... «پس بندگان مرا بشارت ده همان كساني كه سخنان را مي‎شنوند و از نيكوترين آنها پيروي مي‎كنند؛ آنان كساني هستند كه خدا هدايتشان كرده و آنها خردمندانند.» بندگان خدا به سخنان مختلف گوش مي‎دهند و با كمك نيروي عقل و خرد بهترين آنها را برمي‎گزينند و بدون هيچ تعصب و لجاجتي و محدوديتي در فكر و انديشه، با آراء و نظرات برخورد مي‎كنند.
بنابراين، دين مقدس اسلام، داراي منطق آزاد انديشي و حقيقت‎گرايانه مي‎باشد.[3]
انديشه و فكري كه اميد هدايت در آن نباشد و منشأ آن هواي نفس، كينه، تعصب، جهالت و تفرقه باشد، منجر به انهدام دين و احكام آن مي‎شود و اختلافي نيز كه از آن ناشي مي‎شود ويرانگر است كه در روايات اسلامي نيز خطر چنين اختلاف‎هايي نيز گوشزد شده است چنان كه حضرت امام علي _ عليه السّلام _ مي‎فرمايد: الخلاف يهدم الرأي؛[4] اختلاف نابود كنندة انديشه است.
قرآن كريم نيز مردم را از هرگونه اختلاف و تفرقه پرهيز داده و مي‎فرمايد: واعتصموا بحبل الله جميعاً و لا تفرقوا...؛ و همگي به ريسمان خدا (قرآن و اسلام و هرگونه وسيلة ارتباط ديگر) چنگ زنيد و پراكنده نشويد...[5]
پس منظور از اختلافي كه ويرانگر و مذموم مي‎باشد، اختلافي است كه نتيجة آن تفرقه، لجاجت، جنگ، تجاوز و... باشد وگرنه اختلاف انديشه و تبادل و تعامل آراء و گوش دادن و شنيدن اقوال مختلف و انتخاب و برگزيدن بهترين آنها همواره مورد تأييد قرآن كريم و روايات اسلامي بوده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ معيارهاي نقد و بررسي از ديدگاه اسلام، پايان نامه سطح سه حوزه، اثر اصغر بابايي ساخمري.


[1] . ر. ك: حسيني دشتي، مصطفي، معارف و معاريف، تهران ، انتشارات مفيد، بي‎تا، ج 2، ص 1 ـ 3.
[2] . زمر/17، 18.
[3] . ابن ابي الحديد، شرح نهج‎البلاغه، قم، كتابخانه آيت الله مرعشي نجفي، 1404 هـ ، ق، ج 19، ص 36.
[4] . جعفري، محمد تقي، شرح نهج‎البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1373، ذيل حكمت 215.
[5] . ر. ك: تفسير نمونه، ج 3، ص 28، 33.