«شفق»

جهان گرفت زيب و فر، گشود ديده تا رضا
فکند سايه بر سر، سرير ارتضا رضا
نهاد از ره کرم، قدم به چشم ما رضا
من که کبوتر دلم انس گرفته با رضا

مي‏شنوم ز قدسيان زمزمه‏ي رضا رضا

اي به نثار مقدمت گوهر اشک ديده‏ام‏
اي به فداي جان تو، جان به لب رسيده‏ام‏
من به بهاي هستي‏ام، مهر تو را خريده‏ام‏
نيست به جز ولاي تو، مشي و مرام و ايده‏ام‏

مباد سازد از درت، خدا مرا جدا رضا

به هر نفس که من به شکر پايبوس خوانمت‏
تو را به اولويت، تو بر نفوس خوانمت‏
شأن تو برتر است از آن که، شاه طوس خوانمت‏
تو خسرو دو عالمي، شمس شموس خوانمت‏

ز حق طلب کنم مدد، به مدحت تو يا رضا

نور توئي، جلا توئي، جاه توئي، جلي توئي‏
مراد اهل بينش از، ذکر سينجلي توئي‏
قول توئي، بلا توئي، ولا توئي، ولي توئي‏
حسن توئي، حسن توئي، رضا توئي، علي توئي‏

چشم و چراغ فاطمه، هستي مرتضي رضا

صدق توئي، صفا توئي، جسر توئي، ثبات تو
روح توئي، قلب توئي، بقا توئي، حيات تو
نوح توئي، هدي توئي، فلک توئي، نجات تو
امر توئي، نهي توئي، حرم توئي، صلاة تو

صراط مستقيم حق، توئي بسوي ما رضا

ذکر توئي، شکر توئي، دعا توئي، اثر توئي‏
لوح توئي، قلم توئي، قضا توئي، قدر توئي‏
عصر توئي، نصر توئي، فتح توئي، ظفر توئي‏
فجر توئي، نجم توئي، شمس توئي، قمر توئي‏

توئي مراد کوثر و، سجده و هل أتي رضا

لطف توئي، مهر توئي، سخا توئي، جود تو
زمان توئي، مکان توئي، هست توئي، بود تو
نوح توئي، لوط توئي، شيث توئي، هود تو
علي عالي توئي و احمد محمود تو

به جان مصطفي توئي، وارث انبيا رضا

روح توئي، روان توئي، نار توئي، نعم توئي‏
قضا توئي، قدر توئي، لوح توئي، قلم توئي‏
نفس توئي، بذل توئي، جود توئي، کرم توئي‏
مروه توئي، صفا توئي، کعبه توئي، حرم توئي‏

گرفته از تو زيب و فر سرير ارتضا رضا

مهر توئي، ماه توئي، عرش توئي، نور توئي‏
حکم توئي، حتم توئي، نفخه توئي، صور توئي‏
وحي توئي، شجر توئي، صدا توئي، طور توئي‏
ذوق توئي، شوق توئي، حال توئي، شور توئي‏

در حق تو طلب کنم، معرفت از خدا رضا

من که به اميد مغفرت، به بارگاهت آمدم‏
شبي که سر زد از افق، جمال ماهت آمدم‏
پناه ماسوا توئي، که در پناهت آمدم‏
نيازمندم و گدا، بر سر راهت آمدم‏

اگر ز در برانيم، کجا روم کجا رضا

به پيشگاه قدس تو، اگر چه دست خاليم‏
اگر چه کس نمي‏خورد، غم شکسته باليم‏
اگر چه اشک من بود، گواه خسته حاليم‏
ولي به جان فاطمه، محبم و مواليم‏

خوشم که دارم از جهان، ولايت تو را رضا

تو دست گير عالمي و من ز پا فتاده‏اي‏
اگر چه نيست نزد تو، مرا ز خود اراده‏اي‏
اگر چه طوق بندگي، به گردنم نهاده‏اي‏
اگر چه در جوار خود، مرا پناه داده‏اي‏

فتاده در سرم ولي، هواي کربلا رضا

چراغ دانش تو را، بسي يکاد زيت شد
کرامت آنکه نام تو، کريم اهلبيت شد
چه لطفها ز سوي تو، به دعبل و کميت شد
به مدح تو اميد من، به کل بيت بيت شد

که عادت تو شد کرم، سجيتت رضا رضا

چه مي‏شود که سر زند، آن مه دلفروز هم‏
نه شب ز هجر روي او، گريستم که روز هم‏
نه مي‏کشد مرا غمش، که آه سينه سوز هم‏
اگر نگيرد از رخش، پرده خدا هنوز هم‏

عيد تو بي‏حضور او، نيست کم از عزا رضا

نيست اگر چه جز گنه، حاصل کار و کشت من‏
اي به کف کفايتت، عنان سرنوشت من‏
اي به ولاي تو عجين، طينت من سرشت من‏
اي حرم شريف تو، روضه‏ي من بهشت من‏

مباد باشي از «شفق»، خدا نکرده نا رضا


 

بسم الله الرحمن الرحيم

آن خالق اشيا که جهان مجمل ازوست‏
زو مشکل عشاق بپايان آيد

در هر ره و رسم آخر و اول ازوست‏
در دفتر عشق حل ما ينحل ازوست‏

داور او دودا از درد دل و روي زرد در راه ادراک و ارادات زاري دوري دارم.
بر مذلت گوناگونم ترحم فرمائي که با تن لاغر با توکل يا با توجه باشم.
حکم لطف بمرحمت بخش پيوسته کشف مرحمتي بساخته بمرتبه سعي علم علم پيش نظر کشم.
الها صمدا مرا همدم آه سحرگاه و دل‏آگاه در حرم وصال راه ده که همواره هلاک وصالم.
درود نامعدود بر آن خلاصه‏ي قافله وجود و آله و اصحابه که غرض از آثار جذبه ظل الله خط دانش ايشان است.
شرح: پوشيده نماند که پنج سطري که مرقوم شد در مناجات و درود، سطر اول را حروفش مقطع است، و سطر دويم دو حرف دو حرف بهم متصل، و سطر سيم سه حرف سه حرف بهم پيوسته، و سطر چهارم را حروفش بي‏نقطه واقع شده، و در سطر پنجم تمام حروف تهجي مندرج است.
غرض که چون درين رساله معاني ابيات مشکل درج افتاد اگر بعضي از صنايع در اوايل آن خرج گردد عجب نيست که نقاد حبشي پيکرش مردمک ديده الوالابصار گرديده، و دايرهاي نونش طوق مشکين در گردن فاختگان چمن ادراک کشيده.
نظم:

مرا نيز از ازل اين بود تقدير
که از قيد حروف افتم بزنجير

ز نون اين سيه فامان بصد شوق‏
نهم بر گردن قمري جان طوق‏
اما بعد نموده مي‏آيد که مدت مديد و عهد بعيد بود که در آينه ضمير نقش اين خيال مي‏بست که پرده از چهره شاهد زيباي بعضي ابيات که معني آن پوشيده است بگشايد، و تماشاکنان بهارستان معاني را گلهاي رنگارنگ از خار خامه عنبر شما مه بنمايد که بعضي از آن وابسته بحکايات است، و بعضي مرتبط به امثال و روايات است که حل آن ما ينحل چون اوراق طلا بزور بازوي نقاش فکر وابسته، و از طيران باوج آن بال طايران تأمل بغايت بيطاقت شکسته، و هم مگر از کرم رباني و فيض نامتناهي سبحاني درين درياي فکرت و بحور دقت دست پائي تواند زد، و باشنائي آشنايان اين بارگاه بساحل تقرير نجات راه تواند برد.
بيت:

غواص صفت فتاده‏ام در دريا
زان سر ز بدن ندانم و دست ز پا

گرنه صدف فيض دهد دست مرا
کي گوهري آورم ز بحر معنا

در اين ولا محرک سلسله اين داعيه به نص و تعيها اذن واعيه نصيحت بلند قدري شد که آفتاب فهم و ادراکش از اوج کمال و برج افضال پرتو بر جميع ذرات آفاق انداخته، و نهال مشکلات کلام منظوم و منثور را به نسيم ملايم دانش در ديده نظارگيان باغ معاني با حسن صور افراخته.
نظم:

وقت سخن همدم دلها بود
گاه بيان مرهم دلها بود

صاحب اخلاق و ضمير منير
در همه اطوار بود بي‏نظير

سر زند از پاکي احوال او
هر چه دهد دست ز اقبال او

ارجمند سعادتمند شهسوار معارک هيجا و آفتاب سپهر ملک سخا يعني حسن آقا احسن‏الله عواقبه بالخير و العز و البقاء که مجموع صفات جميل آيتي است در شأنش، و گوهر حسن مردمي جوهريست از کانش.
رباعي:

آن کز ازلش ميل بطاعت باشد
در راه وفا باستطاعت باشد

گر مرکب ادراک جهانه چه عجب‏
کو فارس ميدان شجاعت باشد

از کثرت اخلاق پسنديده بجانب درويشان آفاق مايل است، و بسخنان بلند فضلاء و علماي اسلام قايل و ناقل که آن طايفه در ميدان موشکافي دقايق شعر اشهب دانائي تاخته‏اند، و ببازوي
قوت متخيله کمان تفکر کشيده و تير خرد انداخته گاهي جهت صيد غزالان اين بهارستان غزل مي‏سرايند، و گاهي بقصد قصايد بزرگان شست فصاحت ميگشايند، اشارت با بشارت نمود بشرح نوشتن بر تصحيح معاني قصيده مشهور امام العالم العاقل الکامل الفاضل العارف باسرار رباني و کنوز رموز گنج سبحاني امام فخرالدين رازي عليه‏الرحمة و الرضوان که رياح نفجات معاني سعادت فرجامش نبوعي از اماکن خاطر عاطرش وزيده که در درياي حيرت کشتي شکستگان خيال را بجمع آن معاني در گرداب اضطراب بر تخته پاره ناداني انداخته هر آينه از امواج طوفان فتوح آن ورطه‏ي هولناک راه تدبير بسته و طناب بند شدن لنگر چنگ و ناخن فهم از آن گسسته و جز بشرطه فضل و مرحمت توفيق رباني و نسيم مراد الطاف و اعطاف سبحاني فتح آن وابسته نيست.
القصه حقير فقير و از مشقت روزگار دلگير
نظم:

ساکن کوي عجز و ناداني‏
بنده عبداللطيف شيرواني‏

که بود مشتهر بافلاطون‏
نه درو دانش و نه علم و فنون‏

بدين امر مخصوص گشت و سر رفعتش از فلاک‏الافلاک گذشت. اکنون در سايه نخل دلجوي توکلت علي الله پناه جسته و در کنار گلزار و ما اعتصامي الا بالله قرار يافته. بتماشاي نوبهار معني ديده گشاد و بدين بهانه ترانه آغاز نهاد حال آنکه مجنون را آتش عشق ليلي در سر بود نصحيت دوستان نيز بر آن شعلها افزود، و فرهاد مسکين را هواي جان کندن لعل شيرين در دل ميگذشت از طلب خسرو نيز آتش شوقش زياده گشت حاصل که بي‏اختيار ساغر و پيمانه طلبيد و باده‏هاي صافي درين ميخانه کشيد.
نظم:

اي شيخ مرا راه خرابات نمودي‏
ميخواست دلم باده کرامات نمودي‏

از آن به بنياد اين معاني و رواج اين مباني ببازوي تقرير و چنگ تحرير گشاد و فرهادوار به تيشه فولاد فکرت کاسه سر را بخيالات جوي شيرين معاني رونق داد که همةالرجال تقلع‏الجبال.
و بعد از شرح قصيده‏ي مذکور بعضي ابيات که ما بين مردم مشهور بود که وجود معاني آن همچو عنقا ناياب است و چون خورشيد تابان در نقاب حجاب بر طبق طبق عرض نهاد و اين
رساله را حل ما ينحل نام گذاشته قبول و مقبول باد برب‏الحشر والميعاد و عندالله حصول المراد.
تنبيه: بر موشکافان رشتهاي نظم، و غواصان گوهر درياي حزم مخفي و محجوب نيست که باعث مبادرت بر اين امور خطير بشيوه جرات در کشف عذار مستورات حجله‏ي ضمير به انامل کنايه و استعاره اظهار معاني پوشيده ابيات بزرگان دين و اسرار مستور علماي يقين است که مبدء ظهور حالات و گشاينده تتق کراماتند زبان ايشان ترجمان غيب است، و حکايات ايشان کلام بي‏عيب، و کسي تا علامت تعلقات از دست و پاي ادراک نگشايد بنفخه‏اي از نفخات رياض انفاس متبرکه اين طايفه که از جميع علايق وارسته‏اند مشام عقول را معطر ننمايد از آن سبب که تا کسي بکيفيت باده ايشان مخصوص و ارجمند نگشته از زبان حال ايشان ممکن نيست که محظوظ و بهره‏مند گردد.
شعر:

منما لاف که مخصوص شدم پيش نکوئي‏
گر ترا نيست ز همرنگي او حالت و بوئي‏

گر نه پاکي چکني ميل برخساره جانان‏
چه نشيني بصبا گر نه گل غاليه بوئي‏

درد چون نيست ترا پيش طبيبان ز چه نالي‏
در جگر زخم نداري صف عشاق چه جويي‏

و اکثر اين طايفه را بواسطه قوت دين کشف معاني عين‏اليقين دست داده و صيقل هلال شرف اسلام آينه ضمير ايشانرا از کدورت غش و غل بر افلاک شرع پاک کرده آنچه از الهامات عالم بالا در آن آئينه جلوه نما ميگردد آنرا نوري و صفائي و طلوع و ضيائي باشد و طايفه‏اي که محرم و از انوار خورشيد درخشان مسلماني‏اند به نص و من يتبغ غير الاسلام دينا فلن يقبل منه و هو في الاخرة من الخاسرين هر آينه قلوب آن نامقبولان را که بزنگ کفر تيره گشته بظلمت خسران و زيان روز جزا و ضلالت دنيا، حتي توانا آلوده ساخته و چون خدنگ بخون و خاک آغشته و از کمان توفيقشان بفرسنگها دور انداخته نه از ايشان بعد از رفتن از دنيا اثري ماند، و نه در دفتر صحايف دانش کسي از ايشان خبري خواند، الا طايفه‏اي که مشعل توفيق رفيق ايشان گشته رخت هستي از موج خيز فنا بساحل بقا رسانيده‏اند و کشتي زندگاني را از غرقاب عدم ببادبان اين سخن گذرانيده.
مثنوي:

تا نگوئي سخن‏وران مردند
سر در آب سخن فروبردند

چون بري نام هر کرا خواهي‏
سر بر آرد ز آب چون ماهي‏

و چند اشکال درين قصيده بود که در وقت شرح نوشتن باعث سرگرداني نمود:
اولا آنکه کاتبان بيهوده‏نويس بمرور ايام نافهميده و در صورت تجنيس کوشيده بودند و نوشيده را چون پوشيده نوشته.
نظم:

حور را کرده رقم جورآسا
چشم از ارقام بدش خشم نما

کرده کلکش رقم چار چو خار
يار را تفرقه ناکرده زنار

دويم آنکه در ابيات قصيده تقديم و تأخير بسيار بود چنانکه ابياتي که در صفت صبح است پهلوي ابيات مدح و صفت ناقه نوشته بودند، و آنچه در تعريف شب است در ذيل ابيات امثال و حکايت رقم نموده.
القصه آن سخنان را از هر جانب فراهم آورده پهلوي هم شاهدان معاني را جاي داده و صفهاي ايشان را آراسته ساخت و مجموع را که چون اوراق خزان بر اطراف بستان از تندباد کاتبان غلطنويس پريشان و ابتر بودند فراهم آورده در نظر عاشقان آن‏را برنگ و روي زرد و دل پردرد نمود، و غلطهاي اين طبقه را که حيوان کاتب ملکه روز محشر عاتب‏اند (کذا) بقدر امکان اصلاح کرده از روح پرفتوح آن امام و عالم رباني رحمة الله عليه استدعاي فيض مي‏نمايد، و پرده حجاب ازآفتاب معاني بدستياري خامه مي‏گشايد، بالله‏التوفيق في کل حين و طريق.

>قصيده مذکوره
 

1- حسن بن علي بن جهم گويد: از حضرت رضا (ع) شنيدم که فرمودند: حضرت رسول (ص) فرمود: دوست هر مردي خرد و عقل اوست، و دشمنش ناداني و جهل او مي‏باشد.
2- ابوهاشم جعفري گويد: در خدمت حضرت رضا (ع) اجتماع کرده بوديم، در اين هنگام از عقل و ادب گفتگو به ميان آمد، امام (ع) فرمود:
اي ابوهاشم عقل نعمتي است که از طرف خداوند به بندگان عطا شده است و ادب با مشقت به دست مي‏آيد، هر کس با سختي و مشقت دنبال ادب برود به مقصود خود خواهد رسيد، و ليکن عقل با مشقت به دست نمي‏آيد و هر کس بخواهد با مشقت عقل را به دست بياورد جز جهالت چيزي به دست نخواهد آورد.
3- معمر بن خلاد گويد: از حضرت رضا (ع) شنيدم مي‏فرمود: عبادت به کثرت نماز و روزه نيست، بلکه عبادت و پرستش فکر و انديشيدن در اوامر پروردگار است.
4- احمد بن عامر طائي گويد: از امام رضا (ع) شنيدم مي‏فرمود: نخستين اثر عقل و خرد بعد از ايمان به خداوند، محبت و احسان و لطف و دوستي با مردم است، و همچنين نيکي و رسانيدن خيرات به نيکوکاران و بدکاران.

5- داود بن سليمان غازي از حضرت رضا (ع) روايت مي‏کند که فرمود: خداوند از اين جهت عقل را در بنده‏ي خود وديعه نهاد که او را در يک روزي از مهلکه نجات دهد.
6- احمد بن عمر حلال از حضرت رضا (ع) روايت مي‏کند و گويد: به حضرت عرض کردم: مردي از اصحاب ما کتابي به من مي‏دهد و نمي‏گويد مطالب آن را از من نقل کن، آيا جايز است من اخبار و مطالب آن کتاب را نقل کنم؟
فرمود: هر گاه يقين کردي کتاب مال اوست از وي روايت کن.
7- صفوان بن يحيي از امام رضا (ع) روايت مي‏کند که فرمود: از علامات و نشانه‏هاي فقه حلم و بردباري و سکوت است.
8- احمد بن عامر طائي از امام رضا (ع) روايت مي‏کند که اميرالمؤمنين (ع) در جواب پرسش‏هاي مرد شامي فرمود: چهار چيز از چهار چيز سير نمي‏گردند، زمين از باران، ماده از نر، چشم از ديدن، و عالم از کسب دانش.
9- و نيز احمد بن عامر گويد: امام رضا (ع) از اميرالمؤمنين (ع) روايت مي‏کرد که آن حضرت فرمود: اگر براي به دست آوردن پنج چيز رنج سفر به خود بدهيد و آنها را به دست آوريد مانند آن را به دست نخواهيد آورد.
نخست آنکه هيچ بنده‏اي جز از گناه خود از چيزي نترسد، و جز خداوند از کسي اميدوار نباشد، مرد جاهل از آنچه نمي‏داند بپرسد، و از پرسش شرم نداشته باشد، و هيچ يک از شما اگر از وي مسئله‏اي پرسيده شد و او نمي‏دانست شرمنده نباشد، شکيبائي در برابر مصائب مانند سر آدمي در بدن مي‏باشد، و کسي که صبر ندارد ايمان ندارد.
10- و نيز احمد بن عامر روايت مي‏کند که حضرت رضا (ع) از جدش رسول خدا (ص) روايت کرد که فرمود:
«دانش مانند گنجي است که کليد آن سؤال است، خداوند شما را رحمت کند هر چه مي‏خواهيد بپرسيد و بر دانش خود بيفزائيد، و در پرسشهاي علمي چهار نفر ماجور هستند: سؤال کنند، معلم، شنونده، و پاسخ دهنده.
11- احمد بن عامر از حضرت رضا (ع) و او از جدش حضرت رسول (ص) روايت مي‏کند که فرمود: خداوندا جانشينان مرا بيامرز و اين مطلب را سه بار تکرار کردند.
خدمت آن بزرگوار عرض شد جانشينان شما کيانند؟
فرمود: کساني که بعد از من خواهند آمد و روايت‏هاي مرا نقل خواهند کرد، و سنت‏هاي مرا به مردم تعليم خواهند داد.
12- احمد بن عامر از امام رضا و او از جدش عليهماالسلام روايت مي‏کند که فرمود: هر يک از امت من که چهل حديث را حفظ کنند و از آن اخبار استفاده نمايند، خداوند آن شخص را روز قيامت فقيه دانشمندي مبعوث خواهد کرد.
13- و نيز احمد بن عامر از حضرت رضا (ع) و او از جدش رسول خدا (ص) نقل مي‏کند که فرمود: هر کسي بدون علم فتوي بدهد و در موضوعات ديني اظهارنظر کند فرشتگان آسمان و زمين او را لعنت مي‏کنند.
14- حسن بن عبدالله رازي گويد: امام رضا (ع) از پدرانش از اميرالمؤمنين عليهم‏السلام نقل مي‏کرد که آن جناب فرمود: علم گمشده‏ي مؤمن است.
15- عبدالسلام هروي گويد: از حضرت رضا (ع) شنيدم مي‏فرمود: خداوند رحمت کند آن بنده‏اي را که دستورات ما را زنده کند، عرض کردم چگونه دستورات شما را زنده کند؟
فرمود: علوم و معارف ما را بياموزد، و به مردم تعليم دهد، زيرا اگر مردم خوبيهاي سخنان و دستورات ما را فراگيرند از ما متابعت خواهند کرد.

[ صفحه 257]

ابوالصلت گويد: عرض کردم: اي فرزند رسول خدا از حضرت صادق (ع) براي ما نقل شده که فرمود: هر کس علم بياموزد و قصدش اين باشد که با نادانان جدال کند، و به دانشمندان فخر بفروشد، و يا نظرش اين باشد که با کسب علم و فضيلت، مردم و جامعه را متوجه خود کند، اين چنين عالمي جايش در دوزخ است.
حضرت رضا فرمود: جد من درست فرموده است، آيا مي‏داني که نادانان چه افرادي هستند؟
عرض کردم: آنان را نمي‏شناسم.
فرمود: آنها گروهي از داستانسرايان مخالف ما هستند که مردم را از طريق حق و صراط مستقيم منحرف مي‏کنند، آيا مي‏داني که مقصود از «علماء» چه کساني مي‏باشند؟
گفتم آنرا هم نمي‏دانم.
امام (ع) فرمود: مقصود از «علماء» علماي آل محمد عليهم‏السلام هستند که خداوند اطاعت آنها را واجب گردانيده و محبت آنان را لازم ساخته است، آيا مي‏داني که معني توجه مردم به او چيست؟
عرض کردم نمي‏دانم.
فرمود: به خداوند سوگند معني اين جمله ادعاي امامت بدون حق و استحقاق مي‏باشد، و هر کس مرتکب اين عمل گردد جاي او در آتش خواهد بود.
16- داود بن سليمان غازي از حضرت رضا (ع) روايت مي‏کند که اميرالمؤمنين عليه‏السلام فرمود: پادشاهان بر مردم فرمانروا هستند و علم و دانش بر پادشاهان حکومت مي‏کند، و قدر علم اين است که از خداوند بترسي و به علم و فضيلت خود عمل کني، و از جهالت براي تو همين بس است که به علم خود فخر و مباهات کني.
17- محمد بن علي از حضرت رضا (ع) و او از پدرانش از حضرت رسول (ص) روايت مي‏کند که فرمود:
طلب علم بر هر مسلماني واجب است، علم را در جاهائي که گمان داريد جستجو کنيد، و آن را از اهلش فراگيريد، ياد گرفتن علم براي رضاي خداوند از حسنات است، و طلب علم عبادت و مذاکره و مباحثه آن تسبيح و عمل کردن و کاربستن علم به منزله جهاد در راه خداوند مي‏باشد.
هر کس علم را به ديگران بياموزد مانند آن کسي است که در راه خداوند صدقه مي‏دهد، و هر کسي علم را در ميان اهلش بذل کند و مردم را از علوم خود بهره‏مند کند، به خداوند نزديک مي‏گردد، زيرا راه حلال و حرام از علم حاصل مي‏شود و روشني راه بهشت از آن پديد مي‏آيد.
علم در هنگام وحشت رفيق و همدم انسان و در غربت و تنهائي يار و ياور آدمي است.
علم و دانش در خلوت هم‏صحبت و در سختي‏ها و مشکلات راهنما است، علم در برابر دشمن مانند سلاح بران و در نزد دوستان زيور آدميان است، خداوند به وسيله علم گروهي را به مقامات عاليه مي‏رساند و آنان را در امور خير و صلاح و سداد مقتدا و راهبر مي‏گرداند.
جامعه به وسيله اين علماء به طريق خير و سعادت رهنمائي مي‏شود و مردم پيرامون آنها را مي‏گيرند و به افعال و اعمال آنان اقتداء کرده و از آراء و نظريات آنان سود برده و در نتيجه سعادت‏مند مي‏گردند.
فرشتگان ميل مي‏کنند که با اهل علم دوستي و ارتباط برقرار کنند و با بالهاي خود آنان را نوازش مي‏کنند و تماس مي‏گيرند، و در هنگام نماز خواندن به آنها مبارک‏باد مي‏گويند.

هر خشک و تري براي علماء استغفار مي‏کند، و ماهيان درياها و همه جنبندگان و درندگان بيابانها و چهارپايان براي اين‏گونه مردمان عالم طلب رحمت و مغفرت مي‏نمايند.
علم دل را حيات بخشيده و جهالت را از آن مي‏زدايد، و چشمها را روشنائي بخشيده و تاريکي‏ها را از برابر ديدگان برطرف مي‏کند، و به ابدان آدميان توانائي داده و ضعف و ناتواني را رفع مي‏سازد، علم بندگان را به جايگاه نيکان رسانيده و با خوبان و نيکوکاران همنشين مي‏کند، و در دو جهان به مقام بلندي مي‏رساند.
مذاکره علم و گفتگو در مباحث علمي مانند کساني است که روزه داشته باشند و يا به عبادت پروردگار قيام نمايند.
به راهنمائي علم انساني با خداوند آشنا مي‏گردد و از وي اطاعت مي‏کند و پرستش مي‏نمايد، به وسيله علم ارتباط بين ارحام برقرار مي‏گردد، و حلال از حرام شناخته مي‏شود، علم پيشاپيش عمل و عمل تابع علم است، علم به مردمان خوشبخت الهام مي‏گردد، و مردمان بدبخت و سيه‏روز از افاضه آن محروم مي‏گردند.
پس خوشا به حال آن افرادي که از علوم پروردگار محروم نگردند، و از علم و فضيلت بهره‏مند شوند.
18- ابوالصلت هروي از حضرت رضا (ع) از پدرانش از حضرت رسول (ص) روايت کرده که آن جناب فرمود: از دانايان باشيد نه از راويان، اگر حديثي را از روي فقه و بصيرت و دانائي درک کنيد و معاني آن را دريابيد بهتر است از اينکه هزار حديث را بدون درک معاني آن را روايت نمائيد.
19- يوسف بن محمد و علي بن محمد که هر دو از شيعيان بودند از امام حسن عسکري (ع) روايت مي‏کنند که حضرت رضا (ع) فرمود: روز قيامت به عابد گفته

مي‏شود تو مرد خوبي بودي و براي خودت کوشش کردي و زاد و توشه خود را فراهم ساختي، اينک داخل بهشت شويد، و از نتائج اعمال خود بهره‏مند گرديد.
ليکن فقيه آن کسي است که جامعه را از علوم خود بهره‏مند گرداند، و آنان را به طرف خير و سعادت رهنمون شود، و آنها را از چنگال دشمنان برهاند و از نعمتهاي پروردگار آنان را بهره‏مند سازد، و خشنودي خداوند را براي آنان فراهم آورد.
روز قيامت به فقيه گفته مي‏شود اي کسي که از ايتام آل محمد عليهم‏السلام سرپرستي کردي و دوستان ضعيف آنها را راهنمائي نمودي، اينک از کساني که از تو علم آموختند شفاعت کن.
پس آن فقيه توقف مي‏کند و مردم را دسته دسته با خود به بهشت مي‏برد، و اينان کساني هستند که از وي و يا شاگردان او علم آموخته‏اند، و تا روز قيامت هر کسي از گفته‏هاي اين عالم استفاده کند مشمول شفاعت وي خواهد بود، و اينک بنگريد بين فقيه و عابد چه فرقي هست. [1] .