ه گزارش ستاد همايش ملي مديريت آب، اقبال محمدي با بيان اينكه در بخش كشاورزي 90 ميليارد مترمكعب آب قابل استحصال وجود دارد، افزود : جهاد كشاورزي و وزارت نيرو ميتوانند برنامهريزي مناسبي در راستاي اصلاح الگوي كشت براساس شرايط زماني و مكاني با هدف مصرف بهينه آب داشته باشند.
نماينده مريوان با تاكيد بر استفاده از روشهاي نوين در كشاورزي و آبياري اظهار داشت : يكي از سادهترين كارها كه براي جلوگيري از تبخير، هدررفت و نفوذ آب در كشاورزي قابل استفاده است، احداث جويهاي پوشيده، سيماني كردن و لولهگذاري مسير آب تا كشتزار است.
وي افزود: در دنيا بهطور متوسط از يك مترمكعب آب، دو تا چهار كيلوگرم محصول توليد ميشود در حالي كه اين رقم در ايران كمتر از 7/0 كيلوگرم است كه نيازمند حمايت دولت، بحثهاي علمي و اجرايي در راستاي ايجاد جدول زمانبندي كشت و اصلاح الگو هستيم.
بين عرضه و تقاضاي آب ناچار به مصرف بهينه اين مايع حياتبخش هستيم.
مهندس سيداسدالله اسداللهي، معاون حفاظت و بهرهبرداري شركت مديريت منابع آب ايران اعتقاد دارد، اصلاح الگوي مصرف آب بايد در جهت توليد ثروت ملي تفسير شود.
در اين ميان بيمناسبت نديديم با توجه به آمار و ارقام موجود در خصوص مصرف فعلي آب در بخشهاي مختلف از يك سو و محدود بودن منابع و امكانات از سوي ديگر در نشستي با مهندسسيداسدالله اسداللهي به كنكاش پيرامون راهكارهاي اصلاح الگوي مصرف اين ماده حياتي - به لحاظ نقشي كه در توسعه آينده كشور دارد- بپردازيم كه در پي آمده است.
* مصرف آب در ايران در چه وضعي قرار دارد؟
** در مصرف آب در ايران بايد به سرانه مصرف هر بخش توجه شود و پس از استخراج مصرف واقعي برنامههايي در جهت بهينه كردن مصرف انجام داد.
نكته اولويتدار در بخش مصرف بهينه آب اتخاذ تصميمات و راهكارهاي زنجيرهاي و به هم پيوسته است.
آمارها حكايت از آن دارد كه متوسط مصرف آب در بخش شرب 350 ليتر در روز است كه با توجه به شرايط كشور و براساس الگو بايد به 150 ليتر در روز برسد.
از سويي در برخي از كشورهاي همسايه ايران كه از سطح بهداشت و رفاه مناسب و خوبي نيز برخوردارند، متوسط مصرف به 90 ليتر در روز رسيده است.
از طرف ديگر متوسط مصرف در بخش كشاورزي به ازاي هر هكتار 15 هزار مترمكعب است كه اين رقم بايد به 6500 مترمكعب برسد.
* اين الزام بر كاهش مصرف از كجا ناشي ميشود؟
** براساس سند ملي آب كه در سال 1375 در دولت وقت تصويب شده الگوي مصرف بهينه آب در بخش كشاورزي و دشتها تعيين شد و در برنامههاي دوم، سوم و چهارم توسعه بر اجراي اين سند تاكيد شده است اما متاسفانه درصد بسيار كمي از اين سند محقق شده است.
اين امر نشان ميدهد كه انشا و تدوين قوانين بدون داشتن برنامههاي عملياتي مفيد فايده نيست.
در حال حاضر بخش كشاورزي به عنوان بزرگترين مصرفكننده آب 92 درصد منابع آبي را به خود اختصاص داده است.
برهمين اساس اصلاح الگوي مصرف در اين بخش تاثيرات بسيار شگرفي دارد.
* پس چرا اين قوانين و اسناد بالادستي اجرايي نشده است؟
** به علت اينكه برنامههاي مدوني وجود نداشته است.
و تنها در برنامه دوم، سوم و چهارم توصيههايي شده است و تكاليف موجود در اسناد بالادستي بدون اجرا رها شده است. اصلاح الگوي مصرف بايد در جهت توليد ثروت تفسير شود. معتقدم نگاه به اصلاح الگوي مصرف بايد همانند نگرش به مخازن و منابع زيرزميني باشد.
در صورت برنامهريزي درست در بخش اصلاح الگوي مصرف، تحول اساسي در بخشهاي اقتصادي، كشاورزي، تكنولوژيكي و ... ايجاد ميشود. از سويي، در بخش كشاورزي به دليل بهاي ناچيز و حتي رايگان آب مشاهده ميشود كه هدررفت آب بسيار بالاست.
متاسفانه مجلس شوراي اسلامي چند سال قبل حق النظاره ناچيز آب را صفر در نظر گرفت؛ برهمين اساس كشاورزي كه وظيفه توزيع آب در مزرعهاش را دارد، هيچ نگراني نسبت به مصرف بيرويه آب در زمينهاي كشاورزي ندارد.
* چرا به آب به عنوان يك كالاي استراتژيك در هيچ سطحي از جامعه نگريسته نميشود؟
** نگاه به آب بايد به صورت يك زنجيره به هم پيوسته در كنار ساير عوامل باشد.
اصلاح قوانين و بهاي آب و در كنار آن تغيير نگرش به آب ميتواند آب را به عنوان يك كالاي مهم در نظر ما بياورد.كشاورز بايد به اين باور برسد كه منافع حاصل از صرفهجويي به خود او بر ميگردد.
از سوي ديگر در تمام كشورهاي توسعه يافته آب به صورت حجمي در اختيار مشتركان قرار ميگيرد.
برهمين اساس ما در نظر داريم در بخش كشاورزي اقدام به نصب كنتورهاي هوشمند بر روي چاهها كنيم كه براساس برنامهاي كه براي هر كنتور تعريف شده حجم آب عرضه شده به كشاورز معلوم است.
در صورتي كه مصرف فراتر از حد تعريف شده باشد برق كنتور قطع ميشود.
* الگوي مصرف در بخش آب به چه معناست؟
** الگوي مصرف اينگونه تعريف شده كه به عنوان مثال هر انسان شهري براي رفع نيازهاي خود در شرب، بهداشت، فضاي سبز به چه ميزان آب نياز دارد و شرايط محيط زندگي فرد نيز لحاظ شده است.
براساس اين الگو مصرف آب در بخش شرب بايد از 350 ليتر به 150 ليتر برسد.
در هيچ كجا كسي با آب شرب ماشين و حياط خانهاش را نميشويد چرا كه اصلا صرفه اقتصادي ندارد كه اقدام به اين كار كند.
اين الگوها تدوين شده است. به عنوان مثال مشخص كردهايم در جاهايي كه آب كم داريم، شالي كاشته نشود. اين موارد را دولت الزام كرده است حال اجرا شدن آن يك بحث ديگر است.
ما از سرشاخههاي دز و خوزستان آب را با مشكلات فراوان به اصفهان و يزد منتقل ميكنيم، حال در نظر بگيريد با همين آبي كه منتقل شده عدهاي اقدام به كشت شالي كنند كه ميكنند و در صورت اعتراض ما اعلام كنند كه اقدامشان در جهت خودكفايي است.
اما محاسبه نميشود كه به چه قيمتي قرار است به خودكفايي برسيم. در سند ملي آب نيز به همين موارد اشاره شده است.
* مگر سند ملي آب جزو اسناد بالادستي نيست؟
** بالاترين سند در بخش كشاورزي است.
* پس چرا قوانين پايين دستي بدون توجه به آن تدوين ميشود؟
** ما نيز همين انتقاد را داريم كه چرا با وجود اين ميزان دستگاه نظارتي هيچ نگراني در مورد اجرا نشدن اين سند بسيار مهم وجود ندارد. سئوال اينجاست كه چه نهادي مدعيالعموم اجرا نشدن اين قوانين و احكام است.
* حال با توجه به اعلام سال جاري به عنوان سال اصلاح الگوي مصرف نميتوانيد راهكارهايي را در نظر بگيريد؟
**در حال حاضر اقدام اولويتدار در بخش آب با عنايت به سخنان مقام معظم رهبري، تدوين برنامههاي عملياتي از سوي تمام نهادهاي تاثيرگذار است.
بايد به اين موضوع توجه شود كه بايد با همين امكانات موجود و ظرفيت فعلي اقدام به اصلاح رويه جاري كرد.
در صورتي كه افرادي از اين فرصت طلايي در قالب تدوين برنامه استفاده نكنند يا پيام را درك نكردهاند و يا ميخواهند رفع تكليف كنند. در بخش كشاورزي با يك اقدام نظارتي و كار كم ميتوان از شبكه موجود فعلي كه سرمايهگذاري كلاني بر روي آن شده، بهترين استفاده را كرد.
از سوي ديگر سيستمهاي آبياري تحت فشار بايد به سرعت توسعه يابد. متاسفانه در حال حاضر مشاهده ميشود كه عدهاي وارد فاز دوم اصلاح الگوي مصرف شدهاند و اعلام ميكنند كه براي اصلاح الگوي مصرف بايد مبلغ كلاني اعتبار تخصيص يابد، در صورتي كه در گام اول بايد به فكر بالا بردن كارايي از امكانات موجود بود. در حال حاضر همه بايد به اين فكر باشند كه چه بايد كرد؟ هماكنون مشاهده ميشود كه از عمق 400 متري زمين آب برداشت ميشود. هزينه برق اين چاه تقريبا جهاني است و براي آب نيز هيچ پولي دريافت نميشود، اما كشاورز محصولي ميكارد كه هيچ توجيه و منطق اقتصادي ندارد. به عنوان مثال در يزد اقدام به كشت خيار ميكند، در حالي كه ما ميتوانيم اين محصول را در ديگر نقاط كشور با صرف كمترين هزينه و مصرف آب كمتر پرورش داد و در اختيار مردم يزد قرار داد.
* اين الزامات در كجا بايد تدوين شود؟
** دولت بايد اقدام به برگزاري جلسه كند تا تمام دستگاهها اعم از وزارتخانهها، واحدهاي سياسي و نظام بانكي به يك اجماع نظر درباره اصلاح الگوي مصرف برسند. تمام اينها بايد به صورت زنجيرهاي نگريسته شود.
* اعلام ميشود كه بخش كشاورزي به عنوان بزرگترين مصرفكننده آب است حال اقدام عملي در اين زمينه چيست؟
** در بخش آب زيرزميني، امسال مصمم هستيم كه كنتورهاي هوشمند بر روي چاههاي كشاورزي نصب شوند. اين كنتورهاي هوشمند آب را مطابق الگوي مصرف تحويل كشاورز ميدهد.
* براساس الگو هنوز زيرساختها در بخش كشاورزي شكل نگرفته است؟
** ايرادي ندارد، كنتورها در بخش كوچكي قرار است نصب شود. در گام اول اعلام كردهايم كه با نصب اين كنتورها مصارف به راحتي توسط خود كشاورز قابل كنترل است به عنوان مثال در مناطق گرمسيري بهترين زمان آبياري شب است، در صورتي كه كنتورهاي هوشمند در اين مناطق نصب شود كشاورز ميداند به علت اينكه آب به صورت حجمي تحويل داده ميشود، ترجيح ميدهد كه زمان آبيارياش را به شب منتقل كند.
آيا فكر ميكنيد كه اين اقدامات به ظاهر كوچك در بخش كشاورزي عملي نيست. در حال حاضر 65 ميليارد مترمكعب آب از منابع زيرزميني در بخش كشاورزي استفاده ميشود و در صورت درصد كوچكي صرفهجويي در اين بخش رقم قابل توجهي آب ذخيره ميشود.
* نصب اين كنتورها چه ميزان صرفهجويي در بر خواهد داشت؟
** با نصب اين كنتورها در تمام كشور 40درصد صرفهجويي حاصل ميشود.
* در فاز اول چه تعداد كنتور نصب ميشود؟
** 50 هزار عدد از اين كنتورها امسال نصب ميشود با نصب اين كنتورها 30درصد صرفهجويي در هرنقطهاي كه اين كنتورها نصب ميشود، بوجود ميآيد.
* آيا اين كنتورها به گونهاي طراحي شده است كه به عنوان مثال در مناطق گرمسيري در روزها عمل نكند؟
** در اين فاز اين مورد تعريف نشده، اما براي اين كنتور هوشمند عملياتي تعريف شده است. براي هر كنتور تعريف شده كه چه ميزان آب تحويل كشاورز دهد، وقتي از آن ميزان فراتر رفت، برق كنتور قطع ميشود.
از سوي ديگر واقعي شدن قيمت آب تاثير به سزايي در نوع مصرف و انتخاب كالا خواهد داشت. زيرا با واقعي شدن قيمت، قيمت آب به مسائلي همچون بازدهي يك محصول توجه زيادي ميشود.
* هزينه نصب اين كنتورها چه قدر است؟
** در حدود يك ميليون تومان كه در فاز اول و در چاههاي با استفاده از منابع دولت نصب ميشود و كساني كه ميخواهند چاه جديد احداث كنند بايد هزينه اين كار را خودشان بپردازند.
* براي نصب اين تعداد كنتور مبالغ كلاني بايد تخصيص يابد آيا بودجهاي براي اين كار در نظر گرفتهايد؟
** در طرح تعادل بخشي آب كشور منابعي براي اين كار تخصيص يافته است. در برنامه است كه 50هزار عدد از اين كنتورها نصب شوند.
در بخش آب سطحي نيز براي اولين بار در قانون بودجه ديده شده كه آب به صورت حجمي تحويل كشاورز شود. در آينده نزديك نيز كنتورهاي آب خانه نيز بايد تبديل به كنتورهاي هوشمند شود.
در حال حاضر بايد يك مامور اقدام به قرائت كنتور كند و در صورت مصرف بيش از حد مشترك اخطار براي آن شخص ارسال شود و مشاهده ميشود كه اين روشها در جهت اصلاح الگوي مصرف موثر نبوده است، در حاليكه نصب كنتورهاي هوشمند موجب ميشود كه اسراف كننده تلخي مصرف زيادش را در همان لحظه بچشد.
* در كشورمان با يك مولفه ديگر روبرو هستيم و آن بحث تغيير اقليم است آيا نبايد با توجه به اين شرايط به آب نگاه ديگري بكنيم؟
** تغيير اقليم در جهان اتفاق افتاده و در كشور ما نيز اثرات خاص خودش را داشته. به نحوي كه دوره خشكساليها طولانيتر شده است. تغيير اقليم در اصلاح الگوي مصرف يكي از نگاههاي جديدي است كه تمام متخصصان هرجا كه جلسه و نشست دارند، يكي از محوريترين مباحث جلسات است.
در اجلاس شوراي جهاني آب كه اوايل فروردين در تركيه برگزار شد، تغيير اقليم يكي از 4محور اصلي اين نشست بود: نكتهاي كه ما بايد در بخش كشاورزي به عنوان مصرف كننده اصلي آب مورد توجه قرار دهيم، اين است كه به سمت كشتهاي كنترل شده برويم؛ ديگر نميتوانيم در فضاي آزاد كشت كنيم.
به عنوان مثال در سيستان و بلوچستان با آن آب و هوا و آبي كه به سختي استحصال ميشود، ديگر توجيه ندارد كه اقدام به كاشت گندم 3تن در هرهكتار بكنيم.
اعداد توليد ما در بخش كشاورزي نگران كننده است در حال حاضر به ازاي هر متر مكعب آب در حالت خوشبينامه 7 تا 8 دهم كيلوگرم محصول توليد ميشود، در حاليكه متوسط توليد در جهان 5/1 كيلوگرم است.
* آيا رسيدن به الگوي استاندارد نياز به استفاده از تجارب جهاني ندارد؟
** چرا دارد. در حال حاضر موضوعي در جهان مطرح است با نام آب مجازي به اين معنا كه اگر كشوري منابع آبي زيادي دارد و ميتواند محصولي كه نياز به آب فراوان دارد را توليد كند، ديگر ما نبايد به سمت توليد آن محصول برويم.
* اما اين با شعار خودكفايي تناقض پيدا ميكند.
** خودكفايي شعاري است كه بايد در خيلي از زمينهها تجديدنظر صورت گيرد.
* اعلام ميشود كه مثلا گندم كالاي استراتژيك است و بايد در اين محصول خودكفا شويم.
** اين ديدگاه بايد نقد شود، اگر ما گندم را به عنوان كشت دوم در فارس كاشتيم، باعث شده است كه منابع آب زيرزميني ما افت شديد پيدا كند، الان بيشتر دشتهاي ما ممنوعه اعلام شده است. آيا ارزش داشت كه ما به خودكفايي برسيم اما منابع آب زيرزميني را تخريب كنيم و ديگر قابل جبران نباشد. ما بايد از خودكفايي پايدار صحبت كنيم.
* خودكفايي پايدار يعني چه؟
** اين مباحث در طرح آمايش سرزمين ديده شده بود، تنها بخشهاي كوچكي از اين سند اجرايي شده است. اين قوانين سندهاي بسيار مهمي است كه هرچه قدر وقت بر روي آنها گذاشته شود، ارزشش را دارد.
* حال كشاورز منطقهاي كه ميخواهيم محصولي را نكارد چه كار بايد بكند؟
** در آن مناطق صنعت بايد رشد كند. در صورتي كه در برخي از مناطق كشور با كمبود شديد آب مواجه هستيم و ميخواهيم كشاورزي انجام دهيم، بايد به سمت كشتهاي كنترل شده برويم.
* الگوي آب در بخش صنعت چه ميزان است؟
** ما در بخش صنعت 2ميليارد مترمكعب آب مصرف ميكنيم، اما نگراني ما در صنعت از جنس ديگر است. صنعت موجب افت كيفيت آب ميشود.
* با روند مصرف فعلي آب چه چشماندازي براي كشور متصور است؟
** اگر روند فعلي ادامه پيدا كند ديگر آبي براي عرضه وجود نخواهد داشت بر همين اساس بهداشت عمومي، و حيات مردم به خطر ميافتد. به عنوان مثال براي آب شرب تهران از تمام منابع موجود استفاده شده و ديگر آبي براي عرضه وجود ندارد.
* ميزان هدر رفت آب در شبكه آب موجود چه ميزان است؟
** در شبكه شهري متوسط در حدود 30درصد است. در بخش كشاورزي گفته ميشود كه راندمان بخش كشاورزي در حدود 40درصد است. با توجه به تجربهاي كه دارم، سدسازي بسيار آسانتر از اصلاح الگوي مصرف است.
پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار گفت: تهرانی ها 7 برابر استانداردهای جهانی آب مصرف می کنند.
بنا بر فرموده مقام معظم رهبری در نامگذاری سال اصلاح الگوی مصرف و تاکید ایشان در خطبه های نماز عید فطر بر این مسئله جا دارد تا بیش از پیش بر این مسئله توجه و دقت شود. در گزارشی که در ذیل آمده مصرف آب در تهران ؛ 7 برابر استاندارد جهانی بیان شده است. که این خود مسئله ای قابل توجه است که البته نباید در کنار مصرف بی رویه جامعه، مشکلاتی که که به سبب اشکال در خطوط آب رسانی از جمله نشت لوله ها به وجود می آید نادیده گرفته شود.
به گزارش واحد مرکزی خبر ،ظفر نژاد در نشست مطبوعاتی "اقلیم،آسایش و سکونت" افزود: بر اساس استانداردهای جهانی، سرانه مصرف روزانه آب 150 لیتر است در حالیکه این رقم برای تهرانی ها 1100 لیتر است.
وی با بیان این که تهران نمونه ای از کلانشهر ناپایدار است و بیش از دهها برابر توان اکولوژیکی اش جمعیت دارد گفت: انحراف 2 میلیارد متر مکعب حقابه کشاورزان شهرهای حاشیه ای تهران و ساخت بیش از 5 سد بزرگ کرج، لار، لتیان، ماملو و انتقال پرهزینه آب آن به تهران سبب توسعه ناپایدار این کلانشهر شده است.
ظفرنژاد افزود:اگر تهرانی ها در مصرف آب صرفه جویی کنند و آن را به سه و نیم برابر استاندارد جهان برسانند، آب های زیرزمینی و قنات ها برای تهرانی ها کافی است و نیازی به هزینه های کلان سد سازی،انتقال آب و گرفتن حقابه کشاورزان نیست.
اگر تهرانی ها در مصرف آب صرفه جویی کنند و آن را به سه و نیم برابر استاندارد جهان برسانند، آب های زیرزمینی و قنات ها برای تهرانی ها کافی است و نیازی به هزینه های کلان سد سازی،انتقال آب و گرفتن حقابه کشاورزان نیست
این پژوهشگر با انتقاد از معماری، شهرسازی و راهسازی کلانشهر تهران گفت:معماری کنونی شهر تهران،تقلیدی از الگوهای غیر بومی و ناسازگار با اقلیم و فرهنگ بومی است که جایگزین معماری ساده ،خودکفا و با هویت گذشته شهر تهران شده است.
وی راهسازی و شهرسازی غیر اصولی بر پایه الگوی ناپایدار و به دور از هویت ملی و تامین آب و نیرو با سد سازی و سامانه های پرهزینه انتقال آب و برق را از جمله پیامدهای توسعه ناپایدار الگوهای غیر بومی بیان کرد.
وی گفت: تضییع حق صدها هزار خانواده کشاورز و دامدار ساکن حاشیه سدها و راندن آنها از موطنشان، خشکیدن بیش از 180 هزار هکتار از دریاچه ارومیه بدلیل ساخت بیش از40 سد روی رودهای آبریز این دریاچه و تجاوز به عرصه کوهستان ها و آبخیزها برای ساخت گورستان زباله از جمله مصادیق پیامدهای توسعه بی رویه شهرهاست.
وی افزود:تدوین راهبردهای توسعه پایدار کشاورزی،روستایی و عشایری با کمک جوامع بومی،نخبگان و پژوهشگران و سپردن تصمیم گیری به جوامع محلی و بومی توانمند شده از جمله راهکارهای ضروری در توسعه پایدار کشور است.
نشست مطبوعاتی" اقلیم،آسایش و سکونت" با حضور کارشناسان و پژوهشگران این عرصه در سالن همایش خانه هنرمندان برگزار شد و حاضران در این نشست درباره جایگاه وآسیب شناسی پژوهش های اقلیمی به بحث و تبادل نظر پرداختند.
مصرف سرانه آب در هر شهر و كشور به عوامل مختلفي نظير موقعيت جغرافيايي شهر، درجه حرارت، عادات و رسوم و فرهنگ، ميزان صنعتي و پيشرفته بودن شهر و... بستگي دارد. هر چند مصرف بيش از حد آب در تمامي اقوام امري نكوهيده است ليكن همواره ميزان مصرف آب در كشورهاي دنيا بهعنوان يكي از شاخصهاي توسعه و بهداشت در نظر گرفته ميشود. بهعنوان مثال ميزان مصرف سرانه آب در كشورهاي آمريكا و كانادا حدود 500 الي 700 ليتر به ازاي هر نفر در شبانه روز و در اروپا حدود 100 الي 300 ليتر در روز است. سازمان بهداشت جهاني (WHO) مقدار متوسط سرانه 150 ليتر را براي برآوردن نيازهاي بهداشتي روزانه هر نفر تعيين كرده است.
آب از دیرباز مهمترین عامل توسعه در جهان بوده است. انسان ها در دوران اولیه زندگی نزدیک رودخانه ها و منابع آب تجمع می کردند و به فعالیت های کشاورزی می پرداختند. 97 درصد منابع آبی غیرقابل استفاده برای کشاورزی بوده و مقدار بسیارمحدودی از آن ها به طور مستقیم از سوی انسان مورداستفاده قرارگرفته است. افزون بر آن، کمی بیش از 76.1 درصد از آب های کره زمین به صورت رودخانه های یخی از دسترس خارج شده و آنچه تقریباً باقی مانده در عمق زمین ذخیره شده است. بهره گیری از روش های نوین کشاورزی و استفاده بهینه از آب، عوامل حیاتی برای نیل به هدف تأمین غذای جمعیت درحال افزایش دنیا است. طبق برآوردها، در 30 سال آینده مردم جهان نیازمند 60 درصد غذای بیشتر خواهند بود. بخش قابل توجهی از این افزایش تولید، حاصل کشت متراکم (استفاده از زمین کمتر برای تولید بیشتر) که نیازمند آبیاری است، خواهند بود.
براساس آمار و اطلاعات منتشره، از کل اراضی 164 میلیون هکتاری کشور، درحال حاضر 18.8 میلیون هکتار در چرخه تولید محصولات کشاورزی قرار دارد. از این مقدار حدود 8 میلیون هکتار به صورت آبی و حدود 6.3 میلیون هکتار به صورت دیم و بقیه به صورت آیش آبی و دیم مورد بهرهبرداری قرار دارند. در ارتباط با منابع آب نیز از حدود 93 میلیارد مترمکعب منابع آب مصرفی کشور حدود 86 میلیارد مترمکعب به حساب مصارف کشاورزی منظور میگردد.
بر اساس آمار و ارقام موجود میانگین سالانه حجم بارندگی ایران حدود 400 میلیارد متر مکعب برآورد می شود که از این مقدار، 310 میلیارد متر مکعب در مناطق کوهستانی با مساحتی حدود 870 هزار کیلومتر مربع و 90میلیارد متر مکعب دیگر در مناطق دشتی به وسعت 778 کیلومتر مربع می بارد. از مقدار فوق حدود 294 میلیارد متر مکعب به صورت تبخیر و تعرق از دسترس خارج می شود و از 116 میلیارد متر مکعب باقیمانده حدود 93 میلیارد متر مکعب از طریق منابع سطحی و زیرزمینی بهره برداری می شود و بقیه صرف تغذیه سفره های آب زیرزمینی می شود. از این مقدار حدود 86 میلیارد مترمکعب جهت مصارف کشاورزی و نزدیک به 7میلیارد مترمکعب آن به مصارف شرب و صنعت اختصاص مییابد. از آنجایی که متوسط حجم کل آب سالانه کشور رقمی ثابت است، تقاضا برای آب به علت رشد نسبتاً بالای جمعیت، توسعه کشاورزی، شهرنشینی و صنعت در سالهای اخیر، متوسط سرانه آب قابل تجدید کشور را تقلیل داده است، به طوری که این رقم از حدود 5500 مترمکعب در سال 1340، به حدود 3400 مترمکعب در سال 1357، و حدود 2500 مترمکعب در سال 1367 و 2100 مترمکعب در سال 1376 کاهش یافته است. این میزان با توجه به روند افزایش جمعیت کشور با نرخ فعلی رشد در سال 1385 به حدود 1750 مترمکعب و در افق سال 1400 به حدود 1300 مترمکعب تنزل خواهد یافت. صرف نظر از تفاوتهای آشکار منطقهای در کشور و طیف گسترده مناطق خشک نظیر سواحل خلیج فارس و دریای عمان، نیمه شرقی کشور از خراسان تا سیستان و بلوچستان و نیز حوضههای مرکزی که میزان سرانه آب قابل تجدید در آنها از میزان متوسط کشور به مراتب پایینتر است، ارقام متوسط سرانه آب کشور در سالهای آینده به مفهوم ورود ایران به مرحله تنش آبی در سال 1385 و ورود به حد کم آبی جدی در سال 1415 شمسی خواهد بود.
بخش کشاورزی، بزرگترین مصرف کننده آب در کشور
آبیاری از نظر علمی تعابیر مختلفی دارد اما به معنای واقعی کلمه ، پخش آب روی زمین جهت نفوذ در خاک برای استفاده گیاه و تولید محصول میباشد. هر چند فقط 15 درصد از زمینهای کشاورزی دنیا تحت آبیاری قرار دارند و 85 درصد بقیه به صورت دیم و بدون آبیاری مورد استفاده قرار میگیرند اما نیمی از تولیدات کشاورزی و غذایی مردم جهان از همین زمینهای آبی حاصل میشود. که این خود نشان دهنده اهمیت و نقش آبیاری در بخش کشاورزی است.
بخش کشاورزی با 92 درصد بزرگترین و مهمترین مصرف کننده آب در کشور به شمار می رود. بیش از 80 درصد اتلاف منابع آب به دلیل عدم استفاده از تکنولوژی های پیشرفته آبیاری در این بخش به هدر می رود. تعدادی از کارشناسان معتقدند که مدیریت منابع آب کشور در شرایط فعلی مدیریت مناسبی نیست و موجب شده تا طی سالهای اخیر شاهد کاهش منابع آب های زیرزمینی و نیز کاهش سطح زیرکشت کشاورزی در برخی مناطق باشیم. الگوی مصرف آب آشامیدنی بر اساس اعلام بانک جهانی برای یک نفر در سال، یک متر مکعب و برای بهداشت در زندگی به ازای هر نفر، 100 متر مکعب در سال است. بر این اساس، در کشور ما 70 درصد بیشتر از الگوی جهانی آب مصرف میشود! همچنین براساس آمار اعلام شده، میانگین آب مصرفی سرانه جهان (صنعتی ، کشاورزی و آشامیدنی) در حدود 580 مترمکعب برای هر نفر در سال است که این رقم در ایران حدود 1300 مترمکعب در سال است که این امر بیانگر اتلاف منابع آب و اسراف بیش از حد منابع حیاتی میباشد. مقدار مصرف سرانه آب لوله کشی آشامیدنی در شهرهای ایران در حدود 142 متر مکعب در سال است که از مصرف سرانه برخی کشورهای اروپایی پرآب ، مانند اتریش (108 مترمکعب درسال) و بلژیک (105 مترمکعب درسال) بیشتر است که یکی از دلایل این امر آن است که در ایران از آب آشامیدنی تصفیه شده برای شستشوی اتومبیل ، حیاط ، آبیاری باغچه ها، استحمام ، شستن لباس و ظروف استفاده می شود. در حالی که در اکثر کشورها آب آشامیدنی از آبی که به سایر مصارف می رسد ، جداست.
منابع آب آبیاری
• نزولات آسمانی شامل برف و باران.
• آبهای سطحی شامل رودخانهها - سدها - مخازن آب - دریا - برکههای آب شیرین - یخچالها و …
• آبهای زیرزمینی شامل چاه - قنات - چشمه.
هدف آبیاری
• تامین آب کافی برای ادامه زندگی گیاه.
• حفاظت و بیمه گیاهان در مقابل تنشهای ناشی از کم آبی یا بی آبیهای کوتاه مدت.
• خنک کردن خاک و اتمسفر یا هوای اطراف گیاه.
• شستن املاح مضر در خاک.
• نرم کردن ناحیه قابل شخم خاک.
منافع آبیاری
• افزایش کمی و کیفی محصول
• سود حاصل از افزایش کمی و کیفی محصول
• درآمد حاصل از فروش آب برای دولت
• افزایش فرصت شغلی
اثرات سو آبیاری
• فرسایش
• شور و قلیایی شدن خاک
• غرقابی شدن یا باتلاقی شدن زمینهای کشاورزی
• تخریب زمینهای کشاورزی
• اتلاف سود و اتلاف بیهوده آبی که با قیمت گزاف تامین گردیده و برای نگهداری و توزیع آن سرمایه گذاری زیادی صورت گرفته است.
هدر رفت آب در ایران بیش از میانگین جهانی است
براساس گزارشات موجود میزان هدر رفت آب در کشور ما 28 تا 30 درصد است درحالی که این مقدار اتلاف در دنیا 9 تا 12 درصد گزارش شده است که یکی از عوامل اصلی آن برداشت های غیرمجاز از شبکه آب رسانی و فرسودگی تاسیسات آب و شبکه های آبرسانی است.
اصلاح الگوی مصرف، تنها راه برای گذر از بحران کم آبی، باتوجه به مصرف بیش از حد انرژی در کشور و همچنین کاهش منابع آبی، اصلاح الگوی مصرف در بخش های مختلف، مناسبترین و منطقی ترین راه حل برای گذراز بحرانهای موجود به نظر میرسد. صرفه جویی در مصرف آب با استفاده از روشهای نوین برای آبیاری مانند: قطرهای، بارانی، کوزهای، تراوا زیرزمینی، تانکر و ... میتواند بسیار تأتیر گذار باشد.
آبیاری قطرهای روشی مناسب برای کاهش و هدر رفت آب در بخش کشاورزی
روش آبیاری قطرهای سالیان دراز در فرانسه و در کشورهای دیگر برای آبیاری در گلخانهها مورد استفاده بوده است. در ایران این روش در دهه پنجاه ابداع شد و سطوح بزرگی با این روش آبیاری شدند ولی با مرور زمان مزایا و معایب این روش مشخص شد. هزینههای زیاد و تکنیکهای نسبتا پیشرفته این روش و نمکها و مواد جامد معلق در آبهای ایران از معایب آبیاری قطرهای بوده و باعث شده که کشاورزان کمتر از این روش آبیاری استفاده کنند ولی این دلیلی نیست که روش آبیاری قطرهای را مطرود بدانیم و در پی رفع معایب آن باشیم. به یاد داشته باشیم با استفاده از روش آبیاری قطرهای نسبت به روش غرقابی میتوانیم 5 الی6 برابر مصرف آب را کاهش دهیم.
کشاورزی و توسعه پایدار
کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه در سال 1987 ، توسعه پایدار را چنین تعریف کرد: «توسعه ای که بدون مخاطره انداختن توان نسلهای آینده برای رفع نیازهای خود، پاسخگوی نیازهای حال حاضر باشد». این مفهوم طی تعریف زیر برای بخشهای مواد غذایی وکشاورزی دقیقتر بیان شد و در سال 1988 توسط شورای فائو مورد پذیرش قرار گرفت.
«توسعه پایدار، مدیریت و نگهداری منابع طبیعی و جهت بخشی تحولات وساختار اداری است، به طوری که تأمین مداوم نیازهای بشری و رضایتمندی نسل حاضر و نسلهای آینده را تضمین کند. چنین توسعه پایداری(در بخشهای کشاورزی، جنگلداری وشیلات) با حفاظت زمین، آب و ذخائر ژنتیکی گیاهی و جانوری همراه است، تخریب زیست محیطی به همراه ندارد، از فناوری مناسب استفاده می کند، از نظر اقتصادی بالنده و پایدار واز نظر اجتماعی مورد قبول است.»
بعضیها فکر میکنند، صرفهجویی یعنی؛ توی تاریکی بنشینیم و لامپ را روشن نکنیم!
یا دو هفته یکبار حمام برویم، تا آب کمتری مصرف شود.
یا مثلا در زمستانها، از سرما قندیل ببندیم و مثل بید بلرزیم ولی بخاری را روشن نکنیم!
بعضیها هم اصلاً باورشان نمیشود که بشود صرفهجویی کرد.
و میگویند: «یعنی اگر شیر آب چکه نکند، یا یک لامپ اضافه خاموش شود، دیگر برق نمیرود؟ دیگر کمبود آب نداریم؟»
ولی راستش «بله اگر حتی 1 لامپ اضافه خاموش شود و انرژی برق هدر نرود، باعث صرفهجویی در برق میشود و خاموشی و قطع برق کمتر اتفاق میافتد.»
صرفهجویی کار سخت و عجیبی نیست. اگر ما به اندازهی نیاز و درست از منابع انرژی مثل آب و برق و گاز و... استفاده کنیم، صرفهجویی کردهایم.
گفته، استفاده نکردن از نعمتهای ارزشمندی که خدا در اختیارمان قرار داده، یعنی صرفهجویی؟
اتفاقاً صرفهجویی یعنی «از نعمتهای خدادادی خوب و درست و به جا و به اندازه استفاده کنیم و مواظب باشیم حتی ذرهای از آن هدر نرود».
به نظر من صرفهجویی یعنی: «خدایا شکرت که به ما اینهمه نعمت دادی.»
سایت تبیان
این
واقعیت که ایران در منطقه خشک و نیمهخشک قرار دارد و منابع آبی نقشی
حیاتی برای کشور دارند بر هیچ کس پوشیده نیست. اعلام سال جدید به عنوان
سال اصلاح الگوی مصرف یکبار دیگر این موضوع را گوشزد میکند که آب و مصرف
آن مسالهای انسانی و حیاتی برای کشور است.ساختار مهندسی و کشاورزی کشور
به گونهای است که متوسط مصرف سرانه آب بیش از 2 برابر استانداردهای جهانی
است.نکته قابل توجه در بخش آب در ایران که باید مدنظر همه قرار گیرد ثابت
بودن طرف عرضه است اما با توجه به افزایش جمعیت طی سالهای آینده تقاضا
نیز افزایش چشمگیر خواهد یافت. برای تعادلبخشی بین عرضه و تقاضای آب
ناچار به مصرف بهینه این مایع حیاتبخش هستیم.مهندس سیداسدالله اسداللهی،
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت مدیریت منابع آب ایران اعتقاد دارد، اصلاح
الگوی مصرف آب باید در جهت تولید ثروت ملی تفسیر شود.در این میان
بیمناسبت ندیدیم با توجه به آمار و ارقام موجود در خصوص مصرف فعلی آب در
بخشهای مختلف از یک سو و محدود بودن منابع و امکانات از سوی دیگر در
نشستی با مهندسسیداسدالله اسداللهی به کنکاش پیرامون راهکارهای اصلاح
الگوی مصرف این ...(ادامه متن در ادامه مطلب)...
