واکنش و برخورد بخشی، سلیقهای و غیرکارشناسی با مقوله اصلاح الگوی
مصرف این نگرانی را افزایش داده که این مقوله از هدف و نیت واقعی خود
منحرف شده و بیش از آنکه سرآغاز تحول بزرگ اقتصادی و فرهنگی در کشور شود،
صرفا هزینههای کشور را بدون دربرداشتن نتایج واقعی افزایش دهد
افراط
و تفریط همواره از آفتهای اقتصاد ایران قلمداد میشود. تسری این مسئله به
مقوله اصلاح الگوی مصرف این نگرانی را دامن زده که عملا این سیاست راهبردی
از همان ابتدا خلعسلاح شود و به سرنوشت دیگر سیاستهای راهبردی کلان و
توسعهای کشور دچار گردد.
طیف وسیعی از واکنشها، آنقدر دامنه و
حوزه این سیاست را وسیع و گسترده میبینند که عملا با پیچیده کردن موضوع و
گم شدن در مسیرهای انحرافی، زمینههای اجرای آن را از همان ابتدا از بین
میبرند. از سوی دیگر، طیفی دیگر موضوع را آنقدر محدود و کوچک مینگرند و
آنرا به حوزههای کوچک و جزئی تقلیل میدهند که ارزش و اهمیت مسئله را
زیر سؤال میبرند.
واقعیت این است که اصلاح الگوی مصرف مقولهای
بسیار وسیع و گسترده است که در حوزههای اجتماعی و اقتصادی و همچنین در
ابعاد مختلف زندگی مردم و بخشهای اقتصادی و مدیریتی عملیاتی میشود.
لازمه
اجرای این سیاست راهبردی، در گام اول شناخت موضوع و پی بردن به اهمیت و
جایگاه مصرف در توسعه اقتصادی و رفاه عمومی است. اصلاح الگوی مصرف به
معنای مصرفنکردن نیست بلکه بهینهشدن مصرف با لحاظ مجموع شرایط و
توانمندیهای اقتصادی کشور است.
از منظر ادبیات اقتصادی، مصرف
بالا و در عین حال اقتصادی و درست لازمه توسعه و رشد اقتصادی است. بدون
مصرف، بخشهای تولید و عرضه کالا و خدمات موضوعیت و حیات ندارد و با ضعف
تولید بیکاری و فقر دامنگیر کشور میشود. بنابراین در کنار تشویق تولید
باید بازاریابی و زمینههای مصرف کالاهای تولید شده را نیز تشویق کرد.
البته
باید توجه کرد که تولید نیز باید اقتصادی و منطقی باشد. تولید منطقی و
اقتصادی، بازار مصرف خود را نیز پیدا میکند. بنابراین الزام اول، درک این
واقعیت است که اصلاح الگوی مصرف در خلأ و بدون توجه به تولید و عرضه صورت
نمیگیرد؛ چهبسا در برخی بخشها با هدف کمک به اقتصاد ملی باید مصرف
بیشتر را تشویق کرد.
اما باید به این واقعیت مهم نیز اعتراف کرد
که هزینهای که اقتصاد ملی بابت مصرف برخی کالاها و خدمات میپردازد،
بسیار زیاد، غیرمتعارف و ناعادلانه است؛ هزینهای که نهایتا پرداختکننده
آن مردم هستند. در واقع ثروت کشور آگاهانه و ناآگاهانه بهدلیل ضعف مدیریت
مصرف به سرعت در حال از بینرفتن است؛
ثروتی که باید به سرمایه
پایدار کشور تبدیل شود و با مدیریت آن ارزش افزوده بالا برای نسلهای
کنونی و آینده کشور ایجاد کند. مصرف بهینه این کالاها و خدمات از سوی
مردم، هم به اقتصاد ملی در حال توسعه کمک میکند و هم بسترساز رفاه عمومی
از طریق ایجاد سازوکارهای پایدار اقتصادی است.
بنابراین، اصلاح
الگوی مصرف باید از حوزهها و بخشهایی آغاز شود که دارای 2ویژگی مهم است:
اول، مشمول یارانه کلان دولتی است و دوم مشمول قیمتگذاری دولتی است. در
واقع، با هدفمند کردن یارانهها و حذف قیمتگذاری دولتی، اقدام اساسی و
اولیه برای بهینهسازی مصرف برداشته میشود.
این مهم با توجه به نهادینه شدن الگوها و رفتارهای نادرست در اقتصاد ملی بسیار سخت، پرهزینه و زمانبر است.
در
واقع اجرای این سیاست باید در 2سطح مدیریت کلان با بهرهگیری از تمامی
ابزارها و امکانات موجود بهویژه ساختارهای قانونی موجود نظیر سیاستهای
کلی اصل 44 قانون اساسی و طرح هدفمند کردن یارانهها با هدف تحول ساختار
اقتصادی و همچنین سطح عمومی از طریق فرهنگسازی و آموزش شیوههای مدیریت
اقتصاد خانواده مورد توجه قرار گیرد.
آمار نشان ميدهد متوسط مصرف گاز طبيعي يك خانوار براي پخت و پز به حدود 400 مترمكعب گاز طبيعي در سال ميرسد. مصرف اين مقدار انرژي سالانه باعث توليد و پراكنش حدود 800 كيلوگرم گاز آلاينده در فضا ميشود از سوي ديگر ميزان كل مصرف انرژي براي پخت و پز در كشور سالانه بالغ بر 427 ميليون دلار است. از اينرو برنامهريزي بـراي كـاهش مصرف انرژي در اين بخش بايد يكي از مهمترين اولويتهاي مسوولان باشد چرا كه نقش بسزايي در حفظ منابع و محيط زيست دارد.
كارشناسان توصيه ميكنند زنان به عنوان مديران مصرف انرژي در خانه بايد از شيوههاي هوشمندانه مصرف انرژي در پخت و پز استفاده كنند كه ميتوان به استفاده از حجم كم آب، قرار دادن درپوش روي قابلمه هنگام پخت، جوش آمدن آهسته، به حداقل رساندن زمان پخت و استفاده از ظروف زودپز كه اگرچه ساده به نظر ميرسد، اما در كاهش مصرف انرژي بسيار موثر اســت. بــايـد بـراي پـخـت از ظـروف متناسب با حجم غذا و براي تهيه چاي از كتريهاي كوچك استفاده كرد يا به جاي قابلمه و ظروف متداول پخت از ديگ زودپز استفاده كنيد كه زمان پخت را كاهش ميدهد. همچنين آب شدن تدريجي يخ غذاهاي منجمد قبل از شروع پخت، ميتواند به ازاي هر 500 گرم مواد غذايي، معادل 15 دقيقه در زمان پخت صرفهجويي كند. در هنگام استفاده از فر نيز بهتر است سطوح ديوارههاي فر را كاملا تميز كنيد تا حداكثر بازتاب گرمايي صورت گيرد. همچنين فر را 10 دقيقه قبل از اينكه پخت كامل شــود خــامــوش كــرده و از گــرمــاي باقيمانده استفاده كنيد.توجه كنيد كه در فر حين پخت باز نشود چرا كه با هر بار باز كردن در انرژي زيادي براي جبران گرماي هدر رفته مورد نياز است.
در هنگام استفاده از اجاق گاز نيز بهتر است شعله گاز را متناسب با اندازه ظروف پخت و پز تنظيم كنيد و مواد غـذايـي را قـبـل از پـخـت به قطعات كوچك تقسيم كنيد. همچنين انتخاب ظرفيت و اندازه وسايل پخت و پز نظير اجاق را متناسب با تعداد افراد خانواده و ميزان استفاده انتخاب كنيد. رعايت اين نكات ساده براحتي شما را در انجام يك مديريت هوشمندانه مصرف انرژي راهنمايي خواهد كرد و نتيجه آن را در صورتحساب مصرف انرژي خود خواهيد ديد.
جام جم آنلاین: رهبر معظم انقلاب سال 1388 خورشیدی را سال حركت مردم و مسوولان به سوی اصلاح الگوی مصرف نامگذاری كردند و ایشان در سخنرانی خود تاكید داشتند مساله صرفهجویی و اجتناب از اسراف فقط یك مساله اقتصادی نیست، بلكه هم اقتصادی است هم اجتماعی و هم فرهنگی و آینده كشور را تهدید میكند.
از آنجا كه میان فرهنگسازی در اصلاح الگوی مصرف، امری حیاتی و ضروری به نظر میرسد، برخی كارشناسان معتقدند، الگوی مصرف را باید از كل به جزء اصلاح كنیم. یعنی ابتدا باید زیرساختها را فراهم كنیم، به آموزشهای لازم و تبلیغات صحیح بپردازیم.
با توجه به این كه وزارت آموزش و پرورش نقش بسزایی در نهادینه كردن اصلاح الگوی مصرف دارد، اجرای دقیق و همهجانبه این شعار در این وزارتخانه منجر به بهینهسازی و بهینهگرایی در سطوح خرد و كلان جامعه برای اقشار مختلف میشود.
این سازمان دولتی بستر مناسبی برای پرورش نسل نواندیش و آشنا كردن آنها با محدودیتهای موجود اعم از محدودیتهای زمانی، منابع موجود و... و همچنین تغییر رویه از كمیتگرایی به سوی كیفیتگرایی است.
اصلاح الگوی مصرف در گام اول به اصلاح رفتار نیاز دارد و اصلاح رفتار نیز نیازمند تغییر وسیع برنامهها و استراتژی هاست. این وزارتخانه به منظور نهادینه كردن این فرهنگ باید نسلی را تربیت كند كه محدودیتهای موجود زمان خویش را بشناسد.
گفتنی است برای تداومبخشی به این اصل باید از افراط خودداری كرد تا كارایی و اثربخشی لازم را در تمام جهات موردنظر بوضوح ببینیم و زمینه انگیزش را برای جامعه آماری بزرگی كه درگیر آن است (از نظر پرسنل و دانشآموختگان و خانواده ایشان) فراهم آوریم.
راهكارهای عملی برای تحقق اصلاح الگوی مصرف و اسرافزدایی در وزارت آموزش و پرورش كه تنها با مدیریت مستمر و نظارت دقیق اثر خود را طی زمان بر جای میگذارند،میتواند شامل موارد زیر باشد:
1- ثبتنام اینترنتی دانشآموختگان كه در این صورت از اتلاف وقت افراد بیشماری جلوگیری به عمل میآید.
2- حذف كاغذبازی مرسوم در آموزش و پرورش به كمك ابزارهای الكترونیكی موجود.
به طور متوسط روزانه 5 برگ كاغذ4A به مدارس ارسال میشود. در شهر كوچكی كه دارای 100 مدرسه است، خود میشود به عبارت 500 برگه در روز، 3 هزار برگه در هفته، 75 هزار برگه در ماه، 900 هزار برگه در سال و با احتساب هزینه خود كاغذ و چاپ آن و به ازای هر برگه 10 تومان ، مبلغی در حدود 9 میلیون تومان در سال، آن هم تنها برای ارسال بخشنامه و دستورالعملهایی كه گاهی تكرار میشود، هزینه میشود.
حال در سطح یك استان و در نهایت كشور محاسبه كنید. حتما متوجه میشوید كه این كار چه هزینه گزافی بر آموزش و پرورش بحران زده (از نظر بودجهای) تحمیل میكند.
لذا مزایای این كار و میزان صرفهجویی حاصل از اجرای این كار در موارد زیر خلاصه میشود:- صرفهجویی مبلغی میلیاردی در سطح كشور و جلوگیری از واردات بیش از اندازه كاغذ به كشور .
- صرفهجویی در نیروی انسانی، چرا كه با اجرای این طرح تنها نیاز به كاربری است كه این بخشنامهها را در اینترنت یا شبكه قرار دهد و دیگر نیازی به قسمتهایی چون بایگانی و دبیرخانه و نامهرسان در ادارات نیست، چون خود همان رایانه براحتی در نقش هر كدام از افراد بالا ایفای نقش میكند.
- جلوگیری از سفرهای زائد درونشهری توسط مدیران مدارس یا نامهرسانها به ادارات یا مدارس برای آوردن بخشنامههای كاغذی و به تبع این كم شدن سفرهای زائد، آلودگی هوای شهرها نیز كاهش مییابد.
- صرفهجویی در وقت كه همیشه طلایی ناب و باارزش بوده و هست، چرا كه دیگر نیازی به ثبت این نامهها در دفاتر مختلف برای بایگانی نیست، دسترسی به آنها به تبع استفاده از رایانه در هر زمان و مكان بسیار راحت بوده و اطلاعرسانی به این شیوه در كسری از ثانیه انجام میگیرد.
- استفاده از تختههای سفید به جای تختههای سبز برای جلوگیری از مصرف بیرویه قلمهای گچی .
3- در زمینه منابع انرژی: ایزوله كردن، 2 جداره كردن و استفاده از سامانه گرمایشی و سرمایشی استاندارد و همچنین قرار دادن لامپهای كممصرف در قسمتهای مورد نیاز.
4- با تعریف و اجرای برنامهها و استراتژیهای كارآمد، استفاده چند باره از كتابهای درسی چاپ شده را متداول كنیم كه با این تدابیر، بسیاری از هزینهها كاهش پیدا كرده و از اتلاف اعتبارات كلان جلوگیری میشود.
5- آموزش به دانشآموختگان در زمینه مصرف مواد غذایی (شیر و نان) كه با صرف هزینههای بالا اعم از هزینه تولید، توزیع و... در دسترسشان قرار میگیرد كه به این وسیله از هدر رفتن منابع غذایی به طور چشمگیری جلوگیری میشود.
در عمل چنين نتيجهاي به دليل وجود مشكلات زيرساختي حاصل نشد.
افزايش خودروهاي عمومي، تاكسيراني، اتوبوس و قطار شهري گرچه يكي از راهكارهاي مناسب در صرفهجويي بنزين است، اما توزيع نامناسب آن و عدم نظارت و مديريت صحيح اين روش را با مشكلات زيادي مواجه كرده است.
به نظر نميرسد افزايش قيمت، آزادسازي و روشهايي از اين قبيل نيز بتواند اشتهاي سيريناپذير خودروهاي شخصي را در كشوري كه مردم آن به دليل نبود فرهنگ استفاده از خودرو يا عادت به استفاده از سوخت ارزان هر روز ميليونها ليتر بنزين مصرف ميكنند، پاسخگو باشد و باز هم بايد شاهد نزاع و اختلاف دولت و مجلس درباره بودجه بنزين باشيم تا دولت بتواند براي تامين بنزيني كه روزانه بيش از 70 ميليون ليتر در كشور دود ميشود، هزينه كند.
نياز است كارشناسان و مديران اين بخش از مديريت انرژي كشور با تدابيري عميقتر و ارائه الگويي بهينه براي مصرف بنزين و افزايش فرهنگ عمومي كشور از هدرروي سرمايه ملي جلوگيري كنند.
گاز طبيعي نيز مصرفي فزاينده در كشور دارد و مصرف اين انرژي ارزان در كشور ما رو به رشد است. اگر سختيها و دشواريهاي توليد هر مترمكعب گازي كه به آساني در خانهها، ادارات و برخي صنايع ميسوزانيم براي مردم تعريف و بازگو شود يقينا هيچ شهروندي در استفاده درست و بهينه از اين حامل انرژي به خود ترديد راه نخواهد داد.
جريمه كردن، افزايش قيمت، قطع اشتراك و... روشهاي مقطعي و در برخي موارد ناموفق هستند، هر چند نميتوان به طور كلي اين روشها را نيز نفي كرد، اما در كنار ديگر روشها ميتوان اينها را نيز به كار گرفت. نظارت صحيح بر طراحي، ساخت و مهندسي ساختمان كه همان تعريف مبحث 19 به شمار ميرود يكي از روشهاي عالي براي اصلاح الگوي مصرف انرژي در ساختمان است كه اگر به طورجدي پيگيري شود بخش عمدهاي از اسراف و هدرروي انرژي در ساختمان جلوگيري ميكند.
چند سال پيش در سفري به مالزي ديدم اين كشور پرجمعيت مسلمان در جنوب شرق آسيا با بهكارگيري روش اعمال مديريت صحيح در الگوي مهندسي و ساخت و ساز ساختمان توانسته مصرف انرژي خود را به خوبي مديريت كند. طبق نظر كارشناسان، ساخت و ساز در مناطق مختلف آب و هوايي تعاريف خاصي دارد كه متاسفانه اين الگو در ايران كمتر يا اصلا مورد توجه قرار نميگيرد؛ مثلا استفاده از ساختمان شيشهاي در مناطق گرم نميتواند الگوي مناسبي براي ساختمان در اينگونه مناطق باشد.
سقف كوتاه و بلند، نصب پنجرهها، شيشهها و... هريك مقولاتي هستند كه در مهندسي ساختمان در مناطق مختلف بايد مورد توجه قرار گيرد.
با تمام اين مسائل، اصلاح الگوي مصرف نيازمند فرهنگسازي پايدار است تا همه افراد جامعه خود را ملزم به يك رفتار پايدار و منطقي كه تبديل به فرهنگ عمومي شده، بدانند و امروزه در تمام جوامع صنعتي سعي بر استفاده از اين متد ميشود.
اين روش همان است كه مديران و مسوولان كشور نيز آن را توصيه ميكنند، براي مثال وزير نفت بر اجراي الگوسازي موثر در مصرف انرژي تاكيد كرده و آن را از ضرورتهاي اصلي امروز كشور عنوان ميكند.نوذري، بر شناسايي استانداردهاي مصرف سوخت در صنايع و كشاورزي تاكيد دارد و ميگويد: با تشكيل شوراي عالي انرژي زير نظر رئيسجمهور ميتوان با مطالعه اين طرح جامع، راهكارهاي مناسبي براي مديريت مصرف سوخت در كشور ارائه كرد.
وزير نفت همچنين هدفمند كردن يارانهها را بزرگترين تصميم
تاريخ اقتصاد در ايران ميداند و ميگويد: با اجراي اين تصميم شجاعانه
ميتوان گامهاي جديتري براي مصرف بهينه انرژي برداشت.با اين اوصاف، بيش
از تصميمگيري قانوني، افزايش قيمت، جريمه قطع اشتراك يا برخورد قهري با
اسرافكنندگان نعمات الهي، جامعه نيازمند آموزش و فرهنگسازي است كه
پايهگذاري آن در كشور ما با توجه به روحيات ملي مردم ايران كاري است
بسيار آسان و تجربيات در اين زمينه نشان داده كه ميتوان با آموزش از
بسياري اتفاقات ناخرسند جلوگيري كرد و نتايج خوبي به دست آورد.
همان طور که از معنای کلمه بهرهوری مشخّص است، بهرهوری به معنای بهترین و مؤثّرترین شیوه استفاده از منابع موجود است. اوّلین استفاده علمی از کلمه بهرهوری، در علم اقتصاد و به وسیله کویسنی (Quesenay) به میان آمد؛ امّا باید توجّه داشت که مدّتها قبل از این که این واژه، در معنای اصطلاحی امروزش به کار گرفته شود، مردم، با مفهوم بهرهوری آشنا بودند. حتّی اگر به آثار تاریخی و فرهنگی مردمان پیش از تاریخ مراجعه کنیم، درمییابیم که آنها در بسیاری از فعّالیتهای خود، خواسته یا ناخواسته، بهرهوری را مدّ نظر داشتهاند و چه بسا کاربرد یا عدم کاربرد بهره وری، موجب بقا یا زوال یک قوم میشد. به طور مثال، اقوامی که در فصل شکار به اندازه کافی و به طور درست و اصولی برای خود غذا ذخیره نمیکردند، ممکن بود در فصل زمستان، دچار مشکلات جدّی شوند، یا در زمینه منابع آبی نیز به این موضوع بر میخوریم که نیاکان ما، با توجّه به کمآبی نسبی اقلیم خود، برای این که بیشترین بهره را از منابع آبی به دست آورند، اقدام به حفر قنات و چاه و ساختن استخرهای ذخیره آب (به منظور ذخیره آب مورد نیاز کشاورزی در فصول پُرباران) در مناطق کمآب، میکردند.
مديريت
مصرف به مجموعه روشها و اقداماتي گفته مي شود كه براي بهينه سازي مصرف به
كار گرفته ميشود.اين روشها معمولا به سه گروه تقسيم مي شوند :
گروه اول - روشهايي هستند كه هزينه اي نداشته باشند مثلا استفاده درست از وسايل و دستگاهها و مراقبت و نگهداري از آنها .
گروه
دوم - روشهايي هستند كه هزينه دارند اما اين هزينه ها چندان زياد نيست
(روشهاي كم هزينه ) مانند تعمير و نگهداري وسايل ، اندازه گيري ميزان مصرف
انرژي در دستگاههاي مختلف يك كارخانه و نظارت بر تغيير مصرف هر دستگاه ،
عايق كاري لوله ها و كانالها ، اجراي برنامه هاي آموزشي در خصوص روشهاي
كاهش انرژي .
گروه سوم - روشهاي پر هزينه هستند . در اين روشها
بايد تغييرات اساسي جهت بهبود مصرف انرژي در دستگاهها ، تاسيسات و
ساختمانها بوجود آورد مثلا اگر كارخانه اي كهنه و قديمي باشد بايد در صورت
نياز و امكان صرفه جويي انرژي ، دستگاههاي آنرا با دستگاههاي نو تعويض كرد
يا دستگاههاي تكميلي در جهت جلوگيري از اتلاف انرژي نصب نمود يا اگر
ساختماني كهنه شده باشد بايد تمام تاسيسات گرمايش و سرمايش آنرا تعويض كرد
.
- انتخاب یک هفته در سال به عنوان هفته ی صرفه جویی و یا اصلاح الگوی مصرف در کشور.
- تفکیک پارامترهای فرهنگ مصرف در غرب با فرهنگ مصرف در اسلام در قالب برنامه های تلویزیونی، نمایشگاه های تصویری و ... .
- مقایسه ی الگوهای مصرف در کشورهای گوناگون جهان و نوع برخورد مردم سایر ملل با پدیده ی اسراف و صرفه جویی.
- ارزشمند ساختن فرهنگ مصرف بهتر به جای مصرف بیشتر به همراه آموزش تکنیک های استفاده ی حد اکثری از امکانات موجود.
- الزام کارمندان برای ارائه ی یک طرح عملی از کاهش مصرف در سازمان یا محل کار خود و سعی در عمل نمودن به آن.
- شناسایی سرمایه ها و امکانات راکد در سطح سازمان ها، نهادها و شرکت های مختلف جهت بکارگیری مجدد و مؤثر از آنها.
- تقسیم بندی کالاها و خدمات بر مبنای ضروری، لوکس، جانشین و ... و تلاش جهت آموزش رفتار مناسب با هر کالا و خدمات توسط شهروندان.
- تشکیل ستاد تذکرات مردمی در مورد اسراف ها و مصارف نابجای دستگاه های گوناگون.
- تقویت انگیزه های دینی و معنوی به عنوان قوی ترین و مؤثرترین عامل انگیزه بخشی در صرفه جویی و اصلاح الگوی مصرف.
- ایجاد فضای پرسشگری از مدیران در رده های گوناگون در مورد چگونگی تحقق اصلاح الگوی مصرف در سطح سازمان ها.
