_ زیاده روی به نحو غیر متعارف حرام است و چنانچه موجب اتلاف و ضرر باشد موجب ضمان است.
_ عدالت عبارت است از: حد وسط بین افراط و تفریط و آن از امهات فضایل اخلاقیه است
_ اسلام تعدیل میخواهد، نه جلو سرمایه را میگیرد و نه میگذارد سرمایه آن طور بشود که یکی صدها میلیارد دلار
داشته باشد و این یکی شب که برود پیش بچههایش نان نداشته باشد این عملی نیست، نه اسلام با این موافق است
نه هیچ انسانی با این موافق است
اصلاح الگوی مصرف که به معنی نهادینه کردن روش صحیح استفاده از منابع کشور است، سبب ارتقای شاخصهای زندگی و کاهش هزینهها شده و زمینه ای برای گسترش عدالت است.
از طرفی الزام مصرف بهینه باعث می شود تا علاوه بر پیشرفت علمی ناشی از ارتقای فن آوری در طراحی و ساخت وسایل و تجهیزات بهینه مطابق با استانداردهای جهانی، فرصت توزیع مناسب منابع و به تبع آن پیشرفت در دیگر بخش هایی که کمتر مورد توجه بوده است نیز فراهم گردد. از این رو ارتباط منطقی بین نامگذاری سال اول دهه پیشرفت و عدالت به "اصلاح الگوی مصرف" بیشتر نمایان می شود.
اصلاح الگوی مصرف نیازمند فرهنگسازی پایدار است و این خود نیازمند راهکارهایی است تا همه افراد جامعه الزام رفتارهای اصلاح مصرف را احساس کنند و به تدریج این اصلاح نهادینه شده و به یک رفتار پایدار و نهایتا به یک فرهنگ در تمامی عرصه های مصرف تبدیل شود.
اصلاح الگوی مصرف در دو سطح "تولید کالا" و "مصرف کالا" قابل بررسی است. در سطح تولید کالا که از مرحله تبدیل مواد خام تا انتقال و توزیع به مصرف کننده را شامل می شود، نیاز است که سازندگان و تولیدکنندگان هر دو بخش دولتی و خصوصی علاوه بر رعایت ضوابط زیست محیطی، فن آوری تولید کالاهای خود را با استانداردهای جهانی و حتی الامکان مناسب با اقلیم هر منطقه مطابق کنند.
هم اکنون هدرروی در حوزه انرژی کشور نه صرفاً در بخش مصارف خانگی و مشاغل خدماتی و تجارتی، بلکه در پالایشگاه ها، نیروگاه ها، خطوط انتقال برق، لوله های آب، واحدهای تولیدی و خودورها نیز در مقایسه با استانداردهای جهانی قابل قبول نیست. در کشورما حدود یک پنجم برق تولیدی به مصرف روشنایی می رسد که 69 درصد آن در خانه ها است لذا با استفاده از لامپ های کم مصرف می توان تاحدود زیادی در این زمینه صرفه جویی کرد. تولید انرژی و حرارت از منابع تجزیه شونده و نو همچون باد، خورشید و زباله ها در مناطقی که قابل استفاده است باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
در بخش ساخت و ساز باید اجرای آیین نامه ها و مقررات مهندسی از جمله مبحث 19 مقررات ساختمان که به بهینه سازی ساختمان در مصرف انرژی مربوط می شود، نهادینه شود. همچنین تولید مواد خوراکی از جمله نان باید با ضایعات کمتری همراه باشد. باید توجه به استفاده بیشتر از مواد قابل بازیافت در تولید الزامی گردد و دهها موارد مشابه دیگر که باید در هر صنف مورد توجه قرار گیرد.
در سطح "مصرف کالا" باید برای فرهنگ سازی نحوه مصرف بهینه خصوصاً آب، برق و گاز که تهیه آنها برای مصرف کننده سهل الوصول تر است آموزش از طریق مدارس، رسانه ها، تولیدکنندگان، وزارت نیرو و شرکت گاز بسیار موثرتر باشد. همچنین مردم ایران به علت پیوند با دین و مظاهر مقدس دینی به خوبی سنت های نهادینه شده را می پذیرند و بدان آن ارج می نهند لذا می توان در بخش آموزش از تعالیم و آموزه های دینی که بر صرفه جویی تاکید دارند نیز بیشتر بهره برد.
از آنجا که جهت تغییر الگوی مصرف، شناخت عمیق نیازهای هردو بخش مردمی و دولتی ضروری است باید مصرف سرانه دهک ها با سطح دستمزدها و استانداردهای مصرف جهانی دقیقاً مقایسه شود و سپس درصد و میزان یارانه لازم برای هریک از کالاها مشخص شده و قیمت یارانه ای و غیریارانه ای آن تعیین گردد. بنابراین می توان دریافت که اصلاح الگوی مصرف هم نیاز (و حتی پیش نیاز) هدفمندسازی یارانه هاست. تمامی این موارد جز با وضع قوانین و نظارت بر حسن اجرای آن میسر نیست و از این روست که نقش و تاثیر مجلس در اصلاح الگوی مصرف نمایان تر می شود.
امام صادق (ع) فرمود : اسراف آنستکه که انسان ؛ مالش را از بین ببرد و به بدنش صدمه بزند ((مثل سیگار کشیدن)) عرض شد پس اقتار چیست ؟ فرمود : اینست که غذایت نان و نمک باشد در صورتیکه قدرت داری غذای مناسب تری بخوری. مجموعه الاخبار باب171 حدیث1
امام صادق (ع) فرمود : کسی که آبی را از نهر فرات برای خوردن بردارد و بعد از نوشیدن ، زیادی آنرا بیرون بریزد اسراف کرده است. مجموعه الاخبارباب 171حدیث 3
امام صادق (ع) فرمود : پائین ترین مرتبه اسراف عبارتست از : 1- دور ریختن آبیکه از آشامیدن اضافه آمده است .2-اینکه لباس کار و لباس بیرونی،یکی باشد.3-به دور انداختن هستۀ خرما پس از خوردن خرما((چون از هسته خرما مادۀ غذایی برای شتران تهیه می شد)) . وسائل الشیعه جلد 2 باب28صفحه 384
نقل شده که امام صادق (ع) مشاهده کرد سیبی را نیم خورده و از خانه بیرون انداخته اند ، خشمگین شد و فرمود : اگر شما سیر هستید خیلی از مردم گرسنه اند خوب بود آنرا به نیازمندیش می دادید. مجموعه الاخبارباب171 حدیث 4
از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود : من هرگاه چیز کمی هم در سفره می افتد آنرا برمی دارم و این کار باعث تعجب خادم می شود و خادم می خندد. مجموعه الاخبارباب171حدیث7
امیر مؤمنان (ع) فرمود : آنچه را که از سفره افتاده بردارید و بخورید،زیرا آن دوای هر دردیست که خدا بخواهد آنرا التیام بخشد برای کسی که به نیّت شفاء بخورد. مجموعه الاخبارباب171حدیث9 ، به نقل از نهج البلاغه.
پیامبر گرامی اسلام (ص) فرمود : کسی که جستجو کند وآنچه از سفره افتاده بردارد وبخورد ، فقر و تنگدستی از خودش و اولادش تا هفت پشت رخت بر می بندد. مجموعه الاخبارباب171حدیث8
امام صادق(ع)فرمود : اسراف کننده را سه نشانه است : چیزهائی که می خرد و می پوشد و می خورد که در شآن او نیست. تفسیر نور الثقلین جلد1 صفحه 772
امام صادق(ع) فرمود : انسان مؤمن اسراف و زیاده روی نمی کند بلکه میانه روی را پیشۀ خود می سازد. مجموعه الاخبارباب30حدیث1
روایت شده است پیامبر گرامی وقتی خرما می خوردند هسته آنرا به گوسفند می دادند. مجموعه الاخبارباب171 حدیث5
از عامر بن جذاعه نقل شده است که گفت : مردی آمد خدمت امام صادق (ع) حضرت به او فرمود : تقوای الهی پیشه کن،اسراف نکن و بر خود هم سخت مگیر و میانه روی مایۀ استواری است،تبذیر همان اسراف است که خداوند دربارۀ آن فرموده : تبذیر وزیاده روی نکن.( سوره اسراء ) تفسیر نورالثقلین جلد 2صفحه 56
امام حسن عسگری (ع) به محمد بن حمزه نامه ای نوشته او را به ثروت وبی نیازی مژده داده وبه او فرموده : برتو باد به میانه روی و پرهیز از اسراف زیرا اسراف از کارهای شیطانی است. غررالحکم جلد 4 صفحه 34 حدیث 5188
امام صادق (ع) به عبید فرمود : اسراف و زیاده روی باعث فقروتنگدستی می گردد و میانه روی موجب ثروت و بی نیازی می شود. وسائل الشیعه جلد15صفحه 258
از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود : میانه روی را خداوند متعال دوست دارد و اسراف و زیاده روی مورد خشم اوست حتی اگر اسراف در انداختن هسته خرمایی باشد که قابل مصرف است یا زیادی آبی که خورده شده باشد. تحف العقول صفحه 301
امام موسی بن جعفر (ع) فرمودند : کسی که در زندگی میانه روی و قناعت ورزد نعمت او باقی می ماند و آنکه با ریخت و پاش و اسراف زندگی کند نعمتش از بین می رود. تحف العقول صفحه 301
امام باقر(ع) به فرزندش امام صادق (ع) فرمود : برتو باد به انجام کار خیری که وسط دو کار بد قرار گرفته و آن دو را از بین می برد،امام صادق سئوال کرد ، چگونه چنین چیزی ممکن است،امام فرمود: همانطور که قرآن ( سوره فرقان ) می گوید مؤمنین کسانی هستند که وقتی انفاق می کنند زیاده روی و سختگیری نمی کنند ( بنابراین اسراف و سختگیری هر دو گناه است و حدّ وسط آن میانه روی حسنه است بر تو باد به آن حسنه که بین آن دو گناه است ) . تفسیر نو رالثقلین جلد 4 صفحه 27
ابن میمون گفت شنیدم که امام صادق (ع) فرمود : هر کسی که در زندگی خود میانه رو باشد من ضمانت می کنم او را که هرگز تهی دست نشود. خصال صدوق باب الواحد حدیث32
امام علی (ع) فرمود : اعتدال در خرج کردن (( میانه روی )) موجب فراوانی مال و ثروت و اسراف باعث تباهی و نابودی است. وسائل الشیعه جلد 15صفحه 258
پیامبرگرامی اسلام (ص) فرمود : سه چیز باعث نجات و رستگاری است و در مورد سومی خاطر نشان ساخت ؛ رعایت اعتدال در حال فقر و توانگریست. وسائل الشیعه جلد 15صفحه 258
پیامبراکرم (ص) فرمود : کسی که در زندگی میانه روی را رعایت نماید خداوند او راروزی می دهد و کسی که اسراف و زیاده روی کند او رامحروم می سازد. وسائل الشیعه جلد 15 صفحه 258
امیر مؤمنان علی (ع) فرمود : اسراف و زیاده روی فراوانی را نابود می سازد. میزان الحکمه جلد 4باب اسراف حدیث8481
امام صادق (ع) فرمود : همانا اسراف با کمی برکت ، همراه است. ( اسراف برکت را کم میکند ) وسائل الشیعه جلد 15 صفحه 261
امام علی (ع) فرمود : زیاده روی مقدمه فقر و تنگدستی است. میزان الحکمه جلد 1 حدیث1659
علی (ع) فرمود : زیاده روی همراه با تنگدستی است. میزان الحکمه جلد 1 حدیث1660
علی (ع) فرمود : کسی که به زیاده روی افتخار کند ، با تنگدستی خوار و زبون می گردد. میزان الحکمه جلد 1 حدیث1661
امام کاظم (ع) فرمود : خداوند قیل و قال ، ضایع کردن مال و زیاده روی در سئوال را دشمن می دارد. قصار الجمل صفحه 305
امام علی (ع) فرمود : بخشش های بی جای مال و ثروت ، اسراف و زیاده روی محسوب می شود و بخشندۀ آن را در دنیا بالا می برد و در آخرت او را در پائین می آورد،او رادر بین مردم بزرگ جلوه می دهد ، و نزد خدا خوار و سبک می کند. نهج البلاغه خطبۀ126
پیامبر گرامی (ص) فرمود : اسراف فقر و تنگدستی می آورد. مجموعه الاخبار باب171 حدیث 6
امیرالمؤمنین (ع) فرمود : زیاده روی و اسراف را ترک کن زیرا بخشش اسراف کار مورد ستایش نیست و تنگدستی او هم مورد ترحم واقع نمی شود. بحار الانوار جلد 50صفحه 292 حدیث 66
امیر المؤمنان (علی) فرمود : سخاوتمند باش ولی هرگز اسراف و زیاده روی مکن و ثروت خود را بر اساس اندازه گیری صحیح خرج کن و هیچوقت سختگیر نباش. نهج البلاغه کلمات قصار شماره33
امام کاظم (ع) در وصیت خود به هشام فرمودند : یکی از لشگریان عقل میانه روی و یکی از لشگریان جهل زیاده روی است. تحف العقول صفحه 300
امام حسن عسگری (ع) فرمود : سخاوت اندازه ای دارد،چنانچه از آن بگذرد ، اسراف محسوب می شود. بحار الانوار جلد 78 صفحه 277
از علی بن الحسین (ع) است که فرمود : خداوندا بر محمّد و آل او درود فرست و مرا از اسراف و زیاده روی محافظت فرما. صحیفه السجادیه ((دعا30))
امام علی (ع) فرمود : وای بر اسراف کار که چه قدر از مصلحت خویش و رسیدگی به کار خود دور است. میزان الحکمه جلد 4 باب اسراف حدیث1
از پیامبر گرامی (ص) نقل شده که به علی (ع) فرمود : چهارچیز هدر می رود:1-خوردن بعد از سیری2-روشن کردن چراغ در مهتاب((و جائیکه روشن است))3-زراعت در زمینی که شوره زار است4-نیکی کردن به کسی که لایق آن نیست. من لایحضره الفقیه جلد 4 صفحه 352.373 باب النوادر
امام صادق (ع) فرمود : کسیکه مالی را در غیر طاعت پروردگار بذل و بخشش نماید،اسرافکار است و هرکسی که در راه خیر مصرف کند میانه روی کرده است. بحار الانوار جلد 75 صفحه 302
در تفسیر علیّ بن ابراهیم قمی و در روایت ابی الجارود از امام باقر(ع)نقل شده که حضرت در مورد آیه((والّذین اذا انفقوالم یسرفوا ولم یقتروا)) ( سوره فرقان ) فرمودند : بخشش در راه معصیت و بنا حق ، اسراف است. تفسیر نور الثقلین جلد 4 صفحه 67
امام باقر (ع) فرمود : اسراف کنندگان کسانی هستند که محرمات (( گناهان )) را جایز می شمارند و دست به خونریزی می زنند. میزان الحکمه جلد 4حدیث8491
امام حسن عسگری (ع) فرموده است : جود و سخا اندازه ای دارد که اگر از آن تجاوز کند اسراف میشود ، احتیاط و محکم کاری اندازه ای دارد که اگر از حدش فزونتر شد ترس خواهد بود ، صرفه جویی و اعتدال در صرف مال اندازه ای دارد که اگر از آن بیشتر شود بخل است و شجاعت و دلیری اندازه ای دارد که اگر از حدش بگذرد تهور و بی باکی خواهد بود. الحدیث جلد 1 ص 78
میانه روی لشگر عقل ؛
« امام کاظم (ع) : در وصیت نامه ای به هشام فرمودند:در یکی از لشگریان عقل میانه روی و یکی از لشگریان جهل زیاده روی است.»
بخشش وترحم اسراف کار هم مذموم است :
« حضرت امیر (ع) : زیاده روی و اسراف مکن زیرا بخشش ( اسراف کار مورد ستایش نیست و تنگدستی او هم مورد ترحم واقع نمی شود»
میانه روی باعث پایداری نعمت می شود :
« امام موسی بن جعفر (ع) : به کسی که در زندگی میانه روی و قناعت کند نعمت او باقی می ماند و آنکه با تبذیر و اسراف زندگی کند ، نعمتش از بین می رود »6
زیاده از حد اسراف است :
« امیرالمؤ منین (ع) : هر چیزی بیشتر از اقتصاد ( میانه روی ) اسراف است »7
علاوه بر این در سخنان گوهر بار ائمه و ائلیاء الهی (ع) اسراف و زیاده روی به عنوان عوامل تباهی مال و ثروت و از بین رفتن برکت و مقدمه و زمینه فقر و تنگدستی یاد شده است.
قناعت فضیلت بزرگان :
در کنار بحث اسراف که همواره در اسلام مورد مذمت قرار گرفته مسئله قناعت از جمله ی خصلت ها و ویژگی های ارزشمند برای یک مسلمان بشمار می رود، و همواره مورد توجه اسلام و اولیاء دین قرار گرفته است. در فرهنگ اسلامی صفت قناعت از جمله صفات فاضله و اخلاق حسنه و از آن بعنوان وسیله ای که سعادت ابدی آدمی را به دنبال داشته است بی تردید جای گرفتن قناعت در فرهنگ اسلامی و ترویج آن توسط بزرگان اهل فن صرف نظر از جایگاه علمی و تأثیرات شگرفی که در زندگی آدم ها دارد موضوعی کاملاً تثبیت یافته ی تجربی است که آدمی همواره عدم رعایت آن را از دست دادن فرصت ها و داشته های خویش به تلخی تجربه نموده است.
این تجربه آن زمانی تلختر و کشنده است که آسیب زدگی اجتماع و زندگی مردمان بعلت قناعت ناپذیری و گرایش به اسراف و تبذیر باشد.
امام باقر (ع) می فرماید :
« هر که قناعت کند به آنچه که خدا به او می دهد، غنی ترین مردم است ».
در بسیاری از کتب اخلاقی خو گیری نفس انسان با صفات برجسته اخلاقی نقطه آغاز حرکت انسانی به سمت کمال حقیقی آسمانی بشمار می آید.
از جمله این صفات برجسته، قناعت پذیری و قانع بودن به موهبت های خداوند ی است. در حقیقت علمای اخلاق در کنار بیان فضیلت های قناعت ، روش های تحصیل این صفت پسندیده مورد بحث و بررسی دقیق قرار داده اند و به صورت مفصل به این امر پرداخته اند.
بر این اساس در می یابیم که در آموزه های دینی ما علاوه بر اینکه مسئله قناعت و صرفه جویی یک مسئله تأثیر گذار در جامعه به حساب می آید به ابعاد اجتماعی آن نیز پرداخته شده و بعنوان یک فضیلت همواره مورد تشویق قرار گرفته است.
به هم پیوستگی اجتماع و اثر پذیری تغیرات زندگی مردم بر یکدیگر و ضرورت ، گریز از آسیب های طبیعی و غیر طبیعی و نیز در نظر گرفتن نیاز های روز مره و آینده زندگی نیاز آدمی را به رعایت فرهنگ قناعت صد چندان می کند.
صرفه جویی و قناعت در ابیات و هنر ایرانی :
ادباء ، شعرا، هنرمندان ایرانی در طول تاریخ به لحاظ دغدغه های فراوان از پیامد های اسراف سخنان فراوانی را در این زمینه به یادگار گذاشته اند. سعدی شاعر شیرین سخن ایران در کتاب بوستان سعدی از بدی اسراف و تشویق به صرفه جویی چنین آورده است.
چو کم خوردن طبیعت را .
دیده مصرف گرایی و اسراف در نقطه مقابل مصرف بهینه قرار گرفته است. «مصرف گرایی» یا به عبارت ساده تری اسراف كه یكی از بزرگترین آفت ها و آسیب های فردی و اجتماعی و از گناهانی است كه مورد نهی شدید خداوند متعال واقع شده است و در مقابل اعتدال و میانه روی در مصرف قرار گرفته است؛ به طور كلی هرگونه زیاده روی در كمیت و اتلاف را شامل می شود.
در
حقیقت مصرف گرایی عامل تخریب رشد، توسعه و از بین رفتن منابع ملی است.
مصرف گرایی از یك نگاه در معنای مصرف نامتعارف است كه نیاز فیزیكی فرد را
برطرف نمی سازد، بلكه نیاز كاذب فرد یا افراد را كه گاه به تقلید از
دیگران، تبلیغات، شرایط مادی یا تغییرات ساختار جامعه ایجاد شده برطرف می
سازد. مصرف گرایی در نگاه عالمان دین نیز در همان معنای لغوی اسراف
استعمال شده است و هرگونه بیهوده گرایی، زیاده روی و اتلاف و مانند آنها
را اسراف می دانند.
امام علی(ع) در این باره می فرمایند:
«الاوان اعطاء المال فی غیر حقه تبذیر و اسراف»
«آگاه باشید خرج كردن به ناحق، حیف و میل و اسراف است»
كتاب
آسمانی قرآن نیز در آیه 141 سوره انعام در مورد اصلاح الگوی مصرف و بهینه
مصرف كردن می فرماید: «كلوامن ثمره اذا اثمر و اتوا حقه یوم حصاده
ولاتسرفوا انه لایحب المسرفین» «و از آن میوه هنگامی كه به ثمر می نشیند
بخورید و حق آن را به هنگام درو بپردازید و اسراف نكنید كه خداوند اسراف
كنندگان را دوست ندارد»
علامه طباطبایی (ره) در توضیح عبارت «لاتسرفوا» نوشته است:
ولا
تسرفوا معنایش این است كه در استفاده از این میوه ها و غلات از آن حدی كه
برای معاش شما صالح و مفید است تجاوز نكنید. درست است كه شما صاحب آن
هستید، ولی نمی توانید در خوردن و بذل و بخشش آن زیاده روی كنید و یا در
غیر مصرفی كه خدا معین فرموده به كار ببرید، مثلا در راه معصیت خدا صرف
نمایید و همچنین فقیری كه از شما می گیرد نمی تواند در آن اسراف كند و آن
را تضییع نماید. پس مفهوم آیه مطلق است و خطاب آن شامل همه مردم چه مالك و
چه فقیر می شود.
بنابراین
از این آیه شریفه استفاده می شود كه زیاده روی و مصرف گرایی كاری حرام و
نكوهیده است. امیرالمومنین علی(ع) نیز با احتیاط در مصارف به خصوص در مصرف
بیت المال عالی ترین نظارت را داشته و در كمال بی نیازی در قناعت و ساده
زیستی بهترین الگوی مصرف را كه همان اعتدال و میانه روی در مصارف بوده
سفارش می كردند و به شدت اسراف، زیاد روی و مصرف گرایی را نكوهش می كردند؛
به ویژه این امر را از والیان حكومتی غیرقابل پذیرش می دانستند.
در این خصوص در نامه ای به فرماندار بصره عثمان بن حنیف می نویسد:
«پس
از یاد خدا و درود! ای پسر حنیف، به من گزارش داده اند كه مردی از سرمایه
داران بصره، تو را به مهمانی خویش فرا خواند و تو به سرعت به سوی او
شتافتی، خوردنی های رنگارنگ برای تو آوردند و كاسه های پر از غذا پی در پی
جلوی تو می نهادند، گمان نمی كردم مهمانی مردمی را بپذیری كه نیازمندانشان
با ستم محروم شده، و ثروتمندان شان بر سفره دعوت شده اند، اندیشه كن در
كجایی؟ و بر سر كدام سفره می خوری؟(2)
امام خمینی نیز درخصوص دقت در مصرف و همچنین پرهیز از مصرف بی جا می فرمایند:
حتی
مطبوعات باید این را توجه داشته باشند كه چیزهایی را كه برای ملت مفید
نیست در روزنامه ها ننویسند كاغذ صرف این نكنند، وقت صرف آن نكنند، باید
رادیو تلویزیون توجه به این معنا داشته باشد كه این بیت المال مسلمین است
وقتش صرف چیزهایی كه مربوط به مصالح مسلمین است شود، مسئولیت دارد این ها
باید اشخاصی كه مقاماتی كه هستند ملاحظه كنند كه به اندازه ضرورت مشاور
بگیرند به اندازه ضرورت خدمتگزار بگیرند نه به اندازه دلخواه و این معنا
را باید همه ما بدانیم كه دلخواه های ما آخر ندارد. (3)
بر
همین اساس با توجه به نهی شدید مصرف گرایی و اسراف در دستورات و تعالیم
اسلامی می توان چنین نتیجه گرفت كه بین مصرف و مصرف گرایی در جامعه تفاوت
وجود دارد چرا كه مصرف به خودی خود عاملی موثر در تولید و رشد و توسعه
اقتصادی می باشد؛ و باعث ایجاد تقاضا، عرضه و تولید می گردد. اما آنچه كه
مذموم و باعث هدررفتن منابع ملی می شود مصرف نامناسب و نامتعارف و یا عدم
برخورداری از الگوی صحیح مصرف در جامعه می باشد كه این امر باعث مصرف
گرایی، زیاده روی و تجمل گرایی در جامعه می گردد. لذا فرهنگ سازی مصرف
بهینه و اصلاح همه زمینه الگوهای مصرفی در كشور از ضروریات اجتناب ناپذیر
می باشد.
نتایج و پیامدهای مصرف گرایی
1)
تهاجم فرهنگی ابعاد گوناگون اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، نظامی و روانی را در
بر می گیرد؛ كه روی هم رفتارهای مختلف انسانهای مورد تهاجم خود را با
درونی كردن ارزش های مورد نظر شكل می دهد. (4)
در
برخی موارد تغییر در الگوی مصرف یك كشور و تمایل به تجملات و مصرف گرایی
از اهداف تهاجم فرهنگی می باشد كه با تغییر در الگوهای مصرفی مردم و ظهور
گرایش های تجملی باعث ایجاد جامعه مصرف گرا می شوند. در همین راستا امام
خمینی فرموده اند:
اكنون
بازارهای كشورهای اسلامی، مراكز رقابت كالاهای غرب شده است و سیل كالاهای
تزیینی مبتذل و اسباب بازی ها و اجناس مصرفی به سوی آن ها سرازیر است و
همه ملت ها را آن چنان مصرفی بار آورده اند كه گمان می كنند بدون این
اجناس آمریكایی و اروپایی و ژاپنی و دیگر كشورها زندگی نمی توان كرد. (5)
در
چنین وضعی، نشر فرهنگ غربی و استفاده از كالاهای پرزرق و برق خارجی در
كشور به عنوان رسالتی برای متمدن كردن مردم به شمار می آید. بدین ترتیب
ابزارهایی از جمله وسایل آموزشی، هنری، علوم و فنون، كالاها و خدمات در
این راستا مورد استفاده قرار می گیرند. تا «نیازمندی» به غرب و تولیدات آن
از جمله تولیدات فرهنگی در ملت های جهان پدیدار شود. در چنین شرایطی فرد و
جامعه «نیازمند» در پی رفع نیاز، خویش به تولیدكنندگان (خارجی) مراجعه می
كنند زیرا نه تنها امكان تولید و رفع آن نیازها در داخل نیز نیست بلكه
آنچه از غرب می آید ارزش تلقی شده و تولید داخلی ضدارزش. (6)
ایجاد
این نیازها و رساندن فرد و ملتی به حدی از احساس نیاز كه آن را غیرقابل
صرف نظر كردن بداند حتی در مورد نیازهای كاملا غیرضروری از مهمترین اهداف
اشاعه فرهنگ مصرف گرایی و تهاجم فرهنگی دشمن و همچنین بالاترین سطح موفقیت
تولیدكنندگان استعماری و فرهنگ زدایی دیگر ملت ها می باشد. این تغییر در
الگوی مصرف در جامعه اسلامی كه از اهداف تهاجم فرهنگی دشمن است باعث تجمل
گرایی و زیاده خواهی و حیف و میل شدن بسیاری از منابع ملی می شود. بر همین
اساس یكی از پیامدهای مصرف گرایی اشاعه فرهنگ غرب و تخریب هویت ملی و
فرهنگ اسلامی و همچنین ورود كالاهای غربی و از بین رفتن بازار برای
تولیدات داخلی و فلج شدن این تولیدات می گردد. لذا در چنین شرایطی اصلاح
الگوی مصرف تأثیر به سزایی در خنثی سازی تهاجم فرهنگی دشمن دارد. لذا رهبر
فرزانه انقلاب با آگاهی دقیق و روشن بینی خاص خویش با تأكید بر اصلاح
الگوی مصرف علاوه بر جلوگیری از هدر رفتن منابع و منافع ملی در برابر
ترویج فرهنگ مصرف گرایی و تجمل پرستی غرب كه از اهداف تهاجم فرهنگی دشمن
نیز می باشد؛ به ضرورت ادامه دفاع فرهنگی در برابر تهاجم فرهنگی غرب اشاره
دارد.
2)
یكی دیگر از پیامدهای مصرف گرایی تأثیرات منفی در فضای معنوی جامعه می
باشد. چرا كه در بسیاری از مواقع زیاده خواهی، تجمل پرستی و مصرف گرایی
باعث رواج خودخواهی، رشد روحیه فردگرایی و نادیده انگاشتن بسیاری از اصول
اجتماعی و اخلاقی كه رعایت آن برای زندگی جمعی از ضروری ترین مسائل است
خواهد شد. (7)
در
این مرحله اندك اندك ذهن انسان به مصرف گرایی خو گرفته و در مسیر بی
پایانی در صدد رفع این گونه نیازهای كاذب است و چنین انسانی كه همیشه
نیازمند و در پی رفع نیاز است «به یك آرمان دل می بازد كه در واقع دین
تازه ای است». چنین انسان مصرف زده ای داوطلبانه برای رفع نیازهای مصرفی
«خویش» همه زندگی معنوی خود را در سودای رفع نیاز پدید آمده در اثر
تبلیغات چشم و هم چشمی ها و... به فراموشی می سپارد. (8)
بنابراین
از مهمترین آثار و پیامدهای اسراف و مصرف گرایی در جامعه اسلامی كه می
تواند باعث كم رنگ شدن ارزش ها و آموزه های دینی و معنوی شود به موارد زیر
می توان اشاره نمود. الف) محرومیت از دوستی خدا
خداوند متعال در آیه 141 سوره انعام می فرماید: «... انه لا یحب المسرفین»
«خداوند اسراف كنندگان را دوست ندارد»
ب)
فساد اجتماعی: از دیدگاه قرآن یكی از آثار پیامدهای اسراف و مصرف گرایی،
فساد در زمین است؛ زیرا هرگونه تجاوز از حد، موجب فساد و از هم گسیختگی می
شود و به تعبیر دیگر سرچشمه فساد، اسراف است.
قرآن كریم در آیه های 150-153 سوره شعراء می فرماید:
«فاتقواالله وأطیعون¤ ولا تطیعوا امرالمسرفین¤ الذین یفسدون فی الارض ولایصلحون»
«پس از خدا بترسید و مرا اطاعت كنید و فرمان مسرفان را اطاعت نكنید، همان ها كه در زمین فساد می كنند و اصلاح نمی كنند»
ج) گمراهی و محرومیت از هدایت الهی: یكی دیگر از آثار و پیامدهای اسراف و مصرف گرایی گمراهی و محرومیت از هدایت الهی است.
خداوند متعال در آیه 34 سوره غافر می گوید:
«... كذلك یضل الله من هو مسرف مرتاب»
«این گونه خداوند هر اسراف كار تردیدكننده ای را گمراه می سازد». (9)
3) مصرف گرایی در جامعه دارای اثرات مخرب و زیان بار دیگری است كه از مهمترین آن ها می توان به موارد زیر اشاره كرد:
الف) افزایش واردات
اشاعه
فرهنگ مصرف گرایی باعث افزایش تجمل گرایی و نیازهای غیرضروری در جامعه می
شود و همین امر نیز باعث سیل ورودی كالاهای خارجی جهت رفع نیازهای فرد و
جامعه «نیازمند» به تولیدكنندگان خارجی و باعث افزایش واردات و تضعیف
تولیدكنندگان داخلی می شود.
ب) كمبود گرایش به سرمایه گذاری های زیرساختی
در
جامعه ای مصرف گرایی به یك فرهنگ تبدیل شده باشد، افراد جامعه دیگر میلی
به سرمایه گذاری در بخش های عمرانی و زیرساختی جامعه كه زمان بر می باشد
ندارند و همه به دنبال سرمایه گذاری در خرید و فروش كالاهای پرمصرف و
فعالیت های زودبازده می باشند، به همین دلیل مصرف گرایی باعث كاهش گرایش
به سرمایه گذاری های زیرساختی و عمرانی در جامعه خواهد شد.
راهكارهای اساسی اصلاح الگوی مصرف
آنچه
بر اصلاح الگوی مصرف و دستیابی به فرهنگ بهینه مصرف در كشور دارای اهمیت
می باشد این است كه اصلاح الگوی مصرف نیازمند تبیین استراتژی و تعیین خط
مشی است كه طی آن، این اصل به یك شعار تغییر ماهیت ندهد؛ در واقع لازمه
دستیابی به این مهم در كشور، خیزش و حركتی عمیق از سوی مسئولان و همه آحاد
جامعه می باشد؛ لذا می بایست همگی این اصل را یك ضرورت دانسته و فعالیت
های خود را در راستای رسیدن به این اصل مهم برنامه ریزی نمایند و برای
دستیابی به این امر فرهنگ ساز اقدام نمایند. آنچه كه رهبر فرزانه انقلاب
بر آن تاكید می ورزند این است كه «همه ما به خصوص مسئولان قوای سه گانه،
شخصیت های اجتماعی و آحاد مردم باید در سال جدید در مسیر تحقق این شعار
مهم، حیاتی و اساسی یعنی اصلاح الگوی مصرف در همه زمینه ها، برنامه ریزی و
حركت كنیم تا با استفاده صحیح و مدبرانه از منابع كشور، مصداق برجسته ای
از تبدیل احوال ملت به نیكوترین حال ها، ظهور و بروز یابد.”. بنابراین
تاكید رهبر معظم انقلاب بر اصلاح الگوی مصرف نشان دهنده این موضوع به
عنوان بستری مناسب برای شكوفایی و دستیابی به اقتدار ملی است. لذا پرهیز
از شعارزدگی وحفظ صیانت اصل موضوع به عنوان مهمترین عامل در مسیر راصلاح
الگوهای مصرفی و همچنین تبیین و تحقق آن وظیفه اصلی همه مردم و مسئولین به
شمار می رود.
فرهنگ سازی
1)
یكی از پیش نیازهای این مسیر برای رسیدن به نتیجه مطلوب، زمینه سازی ذهنی
و فرهنگی برای اقشار مختلف جامعه است. امروز هر فردی از اعضای جامعه باید
بداند كه در فعالیتهای خود باید به بهینه مصرف كردن منابع مادی اقدام
نماید تا كشور به اهداف تعریف شده در سند چشم انداز بیست ساله نظام برسد و
شكوفایی در همه ابعاد ملی تحقق یابد. لذا بدون ایجاد فرهنگ این كار و
طراحی و تامین بایسته های آن به طور قطع راه به جایی نخواهیم برد. چرا كه
اصلاح الگوهای مصرف در كشوریك شب و به طور ناگهانی و با صدور یك
دستورالعمل و بخش نامه عملی نمی شود. لذا فرهنگ سازی پایدار بستر اصلی
نهضت اصلاح الگوی مصرف می باشد.
مدیریت قوی
2)
داشتن مدیریت مدبرانه و عاقلانه مصرف كه مورد تاكید مقام معظم رهبری نیز
می باشد یكی دیگر از ضروریات اولیه این امر به حساب می آید. مسئولان و
متولیان امر با پرهیز از شعار زدگی نباید به برگزاری چند همایش، سخنرانی و
چاپ مقاله و كارهایی از این قبیل خود را گرم كنند. لذا وجود مدیریت صحیح و
عاقلانه در سطح كلان در جهت هدایت و تدوین و انتخاب یك استراتژی راهبری،
طبق نقشه راهی كه مقام معظم رهبری ترسیم نمودند، زمینه تحقق این طرح ملی و
آینده ساز كه حقیقتاً پیشرفت كشور و توسعه عدالت در گرو آن است از ضروریات
اجتناب ناپذیر می باشد؟
طراحی ساز وكار
3)
یكی دیگر از پیش نیازهای اصلی در مسیر اصلاح الگوی مصرف، ترسیم اهداف،
ابعاد و راهكارهای رسیدن به موضوع و تعیین شاخص هایی برای سنجش و ارزیابی
روند و چگونگی پیشرفت امور است. باید برای جلوگیری از مصرف گرایی و اتلاف
منابع و فرصت ها و هزینه ها در تمامی حوزه ها، سند و نقشه راهبردی تهیه و
ابلاغ شود. یعنی با تهیه این سند، مدیران، مسئولان و فرماندهان سازمان های
مختلف می توانند با اجرا و به كارگیری روش ها و شیوه های مدون، خود را در
مسیر تحقق این اصل مهم قرار دهند.
جلب مشاركت مردم
4)
جلب مشاركت مردم و افزایش آگاهی های آنان نسبت به مصرف صحیح امكانات و
منابع از دیگر راهكارها در مسیر اصلاح الگوی مصرف می باشد. حقیقتاً اصلاح
الگوی مصرف در جامعه از كارهایی انجام شدنی است كه هر یك از اعضای جامعه
با مشاركت و ملزم نمودن خود به درست مصرف كردن از منابع، منافع عظیمی را
برای جامعه حاصل می نماید.
5)
گنجاندن اصلاح در نظام آموزشی كشور به گونه ای كه هرچه سطح آموزش بالاتر
رود اطلاع و شناخت بیشتری در خصوص درك و ضرورت اصلاح الگوی مصرف در جامعه
حاصل شود.
6) استفاده و بهره -گیری از برنامه های تلویزیونی و رسانه ای در راستای اصلاح الگوی مصرف
7)
گنجاندن برنامه اصلاح الگو در برنامه توسعه كشور و مصوبه های دولت. یعنی
حركت همه دستگاه های دولتی به طور مستمر و پایدار درجهت تحقق منویات مقام
معظم رهبری
8)
ارائه الگوی آموزشی مناسب و اصولی به مردم از طریق سازمان ها و نهادهای ذی
ربط. برای مثال سازمان برق می تواند از طریق آموزش مصرف بهینه در برگه های
قبوض مصرفی مشتركین به ارائه الگوهای مناسب مصرفی در جهت اصلاح مصرف اقدام
نماید.
9) ارایه الگوی مصرفی مناسب عملی اعم از اداری و خصوصی كلیه مسئولین كشور
10) تغییر در فرهنگ مصرف كنونی و ضدارزش نشان دادن مصرف گرایی براساس ارزشها و آموزه های دینی
11)
مبارزه با تهاجم فرهنگی غرب در ایجاد فرهنگ ناپسند مصرف گرایی و تجمل
پرستی با آگاه سازی و تعمیق بینش و بصیرت سیاسی و اسلامی افراد جامعه.
• احساس میكنید باید به حمام بروید. شیر آب را باز میكنید تا گرم شود، سپس دنبال كارهایتان میروید. یك ساعت بعد دوباره به حمام سر میزنید. آب گرم شده، ولی حال دوش گرفتن را ندارید. شیر آب را میبندید و ترجیح میدهید كه بخوابید.
• سوار اتومبیلتان میشوید تا با همسر و فرزندانتان به گردش بروید. متوجه میشوید كه باید بنزین بزنید. در صف طولانی جایگاه عرضه سوخت منتظر میمانید و باقیمانده بنزین داخل باك را هم میسوزانید. بعد از سوختگیری، الكی در خیابانها بالا و پایین میروید. ساندویچ زاپاتا میخورید، دوباره بنزین میزنید و به خانه برمیگردید.
• به پسرتان اجازه میدهید تا از اتومبیلتان استفاده كند و با دوستهایش به گردش برود. یك روز وقتی از محل كارتان به خانه برمیگردید، همسرتان میگوید كه اتومبیلتان از وسط نصف شده است. شما كه این پولها برایتان چیز مهمی نیست، دستی روی سر فرزندتان میكشید و از او میخواهید تا سعی كند زودتر گواهینامه بگیرد.
• برای این كه به فامیلهایتان اثبات كنید كه میراثدار خسیسی نیستید، میهمانهای مجلس ختم آن مرحوم را به یك رستوران گران میبرید و گارسونها برایشان دو قاشق برنج، چهار بند انگشت گوشت كبابی، مقداری جعفری، یك حلقه پیاز با ضخامت نیم سانتیمتر، یك قاچ لیمو و یك عدد زیتون میآورند. چند دقیقه بعد، مبلغی معادل قیمت یك سمند سورن با رنگ سفارشی را به صندوق رستوران پرداخت میكنید.
• یك پول خوب دستتان میآید. تصمیم میگیرید آن را برای نامزدتان خرج كنید. دو ساعت در خیابان وزرا بالا و پایین میروید و جستوجو میكنید تا عطر مورد علاقه او را پیدا كنید و بخرید. آخرش هم آن را گیر نمیآورید و تصمیم میگیرید یك انگشتر قشنگ برایش بخرید. اما نظرتان عوض میشود و یك روز كه اتومبیل او را قرض گرفتهاید، آن را به خیابان سورنا میبرید و رویش یك سیستم صوتی درست و حسابی میبندید. وقتی همان شب به خانه نامزدتان میروید، او میگوید كه چون به پول نیاز داشته، اتومبیلش را یك ساعت قبل به پسرخالهاش فروخته است.
• از وقتی مدل جدید موبایل مورد علاقهتان را پشت ویترین یك فروشگاه دیدهاید، شبها خوابتان نمیبرد. چند روز بعد وقتی حقوق خود را دریافت كردید، بلافاصله به خیابان جمهوری میروید و آن گوشی را میخرید. شب وقتی به یك میهمانی میروید، عاشق گوشی یكی از میهمانها میشوید. روز بعد به خیابان جمهوری میروید و آن گوشی را میخرید و گوشی قبلیتان را هم توی كشوی میزتان میگذارید.
• یك پول قلمبه دستتان میآید. به همسرتان میگویید كه این پول مال هر دو نفر شما است، اما او خودش میتواند تصمیم بگیرد با آن در یك تور خارجی ثبتنام كنید یا برای تجهیز خانه خرج كنید. همسرتان چند روز فكر میكند و آخرش میگوید كه میخواهد مبلمان را عوض كند. از آن خسته شده است. روز بعد مبلمان جدید را سه میلیون تومان میخرید و مبلی كه سال قبل دو میلیون خریده بودید و آخ هم نگفته و سالم است را از شما 300 هزار تومان میخرند. مجبور هستید. میفهمید؟ مجبور هستید!
نده به عنوان یک معلم که از نزدیک بسیاری از مسایل اجرایی و اداری آموزشی را درک کرده ام و با توجه به
ساختار آموزش و پرورش چند پیشنهاد کاربردی و اجرایی برای آموزش و پرورش دارم . خوشحال خواهم شد شما
عزیزان مراجعه کننده به این وبلاگ با نظرات خود این پیشنهاد ها را تکمیل کنید ، تا شاید بتوانیم حداقل در این یک
مورد خودمان و آموزش و پرورش مان را به جامعه ثابت کنیم و بگوییم که تا آموزش و پرورش یک مملکت اصلاح نشود
، آن مملکت اصلاح نخواهد شد .
-
حذف کاغذ بازی های مرسومحذف کاغذ بازی مرسوم در آموزش و پرورش به کمک ابزار های الکترونیکی موجود .
با یک محاسبه سر انگشتی می توان میزان کاغذ مصرفی که روزانه در قالب بخشنامه ها و دستور العمل ها و اطلاعیه ها به مناطق و به تبع آن مدارس ارسال می گردد را محاسبه نمود .
به طور متوسط روزانه ۵ برگه کاغذ A4 به مدارس ارسال میشود ، در شهری مثل خمین که دارای بیش از ۱۰۰ مدرسه شهری و روستایی می باشد ، خود میشود به عبارت ۵۰۰ برگه در روز ، ۳۰۰۰ برگه در هفته ، ۷۵۰۰۰ برگه در ماه ، ۹۰۰۰۰۰ برگه در سال و با احتساب هزینه خود کاغذ و چاپ آن و به ازای هر برگه ۱۰ تومان می شود مبلغی در حدود ۹۰۰۰۰۰۰ تومان در سال ، آنهم تنها برای ارسال بخشنامه و دستور العمل های که گاهاً تکراری بوده و یا برای جامعه هدف انگشت شماری به مدارس ارسال میشوند . حالا خودتون در سطح یک استان و در نهایت کشور را محاسبه کنید ، حتماً شهادت می دهید که اینکار چه هزینه گزافی را بر آموزش و پرورش بحران زده ( از نظر بودجه ای ) تحمیل می کند .
راهکار
ما راهکار : در حال حاضر در اکثر مدارس کشور حداقل یک رایانه در آن مدرسه وجود دارد و بعضاً بسیاری از آنها در حال گرد خوردن می باشند . و با توجه به گفته خود مسولین اکثریت مدیران مدارس ، و حتی معلمین ، دوره های مهارت های هفت گانه ICDL را گذرانده اند . حالا با توجه به این دو موضوع ببینید اگر این بخشنامه ها از طریق اینترنت یا اینترانت و یا حتی فلش دیسک ها (برای مدارسی که دسترسی به اینترنت ندارند) ارسال شوند ، خودتان محاسبه کنید مزایای این کار و میزان صرفه جویی حاصل از اجرای اینکار را .
اما برای روشن شدن این موضوع چند مورد از صرفه جویی های حاصله :
۱- صرفه جویی مبلغی ملیاردی در سطح کشور و جلوگیری از واردات بیش از اندازه کاغذ به کشور .
۲- صرفه جویی در نیروی انسانی چرا که با اجرای این طرح تنها نیاز به کاربریست که این بخشنامه ها را در اینترنت و یا شبکه قرار دهد و دیگر نیازی به قسمتهایی چون بایگانی و دبیرخانه و نامه رسان در ادارت نمی باشد . چرا که خود همان رایانه به راحتی در نقش هر کدام از افراد بالا ایفای نقش می کند .
۳- جلوگیری از سفر های زائد درون شهری توسط مدیران مدارس یا نامه رسانها به ادارات یا مدارس برای آوردن بخشنامه های کاغذی . و به تبع این کم شدن سفر های زائد ، آلودگی هوای شهر ها نیز کاهش می یابد .
۴- صرفه جویی در وقت که همیشه طلایی ناب و با ارزش بوده و هست . چرا که دیگر نیازی به ثبت این نامه ها در دفاتر مختلف برای بایگانی نیست ، دسترسی به آنها به تبع استفاده از کامپیوتر در هر زمان و مکان بسیار راحت بوده ، و اطلاع رسانی به این شیوه در کسری از ثانیه انجام می گیرد .
برگرفته از وب سایت گزارش های یک معلم
* مصرف لامپ های معمولی 5 برابر لامپ های کم مصرف است.
* مصرف تلویزیون رنگی 20اینچ بیشتر از یک لامپ معمولی 100 وات است.
* مصرف جاروبرقی 10 برابر مصرف یک لامپ معمولی 100وات است.
* مصرف سشوار دستی 5 برابر مصرف یک لامپ معمولی 100 وات است.
* مصرف کولر آبی 5 برابر مصرف یک لامپ معمولی 100 وات است.
* مصرف کولر گازی 10 برابر مصرف یک لامپ معمولی 100 وات است.
* مصرف اتوی برقی 10 برابر مصرف یک لامپ معمولی 100 وات است.
* مصرف سماور برقی 10 برابر مصرف یک لامپ معمولی 100 وات است.
* مصرف بخاری برقی 20 برابر مصرف یک لامپ معمولی 100 وات است.
* در دوش گرفتن به طور متوسط به مدت 6 دقیقه حدود 60لیتر آب مصرف می شود .
* شیرهای آبی که چکه می کنند سالانه 6000 لیتر آب را هدر می دهند .
* در توالت وحمام حدود 75 درصد آب منزل مصرف می شود .
* 90% آب کشور صرف کشاورزی می شود .
* در هنگام مسواک زدن وباز کردن شیر آب در هردقیقه 10 لیتر آب هدر می رود.
* برای شستن ظروف با مایع ظرفشویی غلیظ آب زیادی مصرف می گردد.
* یک ساعت آبیاری باغچه می تواند مصرف روزانه یک خانواده 4 نفری را تامین کند.
صرفه جویی خساست نیست ، بلکه استفاده بهینه وبه اندازه نیاز است
اصلاح الگوی مصرف 2009-2010
من سال 1388 را سال اصلاح الگوي مصرف مي نامم. آيت ا... خامنه اي
درباره وبلاگ
رسول اکرم(ص) می فرمایند : هر که در خرج کردن میانه روی کند، خدا او را بی نیاز می کند و هر که زیاده روی نماید خدا فقیرش می کند و هر کس بزرگی بفروشد، خدا او را در هم می شکند.
دوستان
فال حافظ
خبرنامه
لوگو دوستان
آمار وبلاگ