يكي از مهمترين مباحث اقتصادي اسلام ، بحث درباره اسراف وپي آمدهاي آن مي باشد ، وما در اين مورد مفهوم وسيع اسراف و آيات قرآني ديگر را ذكر كرديم ، اكنون براي تكميل آن بحث نظري به احاديث مي افكنيم :
احاديث پيشوايان بزرگ اسلام همانطور كه رفاه زندگي انسانها وفراواني روزيها وثروتها را مولود
اقتصاد بمعناي تنظيم برنامه توليد و توزيع و مصرف بر اساس اعتدال ميداند. پديده فقر در جوامع بشري ، محروميتها وفقدان بركت در زندگي را معلول اسراف وتبذير معرفي ميكند.
اين نكته نيزچنانكه قبلاً تذكر داديم قابل توجه است اعتدال وميانهروي را كه مراعات آن مورد تأكيد فراوان و همچنين اسراف را كه احتراز از آن مورد اهتمام قرار گرفته است هرگز نبايد در صرف مال وثروت محدود كنيم بلكه بايد استعدادها وشايستگيها ونيروهاي انساني ـ اعم از فكري وبدني ـ را كه اهميت وموقعيت وكارائي آن از مال وثروت نيز به مراتب بيشتر است بحساب بياوريم ودر مصرف كردن آن نيزرعايت اعتدال وميانهروي واحتراز از اسراف را يك وظيفه اسلامي وانساني بدانيم.
ونيز با توجه به وسعت مفاهيم آنها هرگز نبايد آنها را در محدوده زندگي يك فرد يا يك خانواده مورد مطالعه قرار بدهيم، بلكه لازم است آنها را شاخص ومقياس زندگي اقتصادي جامعه اسلامي بدانيم.
بطور كلي احاديثي راكه از پيشوايان بزرگ ديني درباره اسراف واعتدال آمده است ميتوان به 3 دسته تقسيم كرد:
دسته اول احاديثي است كه ميانهروي و رعايت اعتدال در زندگي رايك وظيفه مهم اسلامي معرفى ميكند ومسلمانان را به رعايت آن ترغيب مينمايد واسراف وتبذيررا يكي از گناهان بزرگ ميداند وافراد را از ارتكاب آن بر حذر ميدارد. اين احاديث بسيار است ، مادر اينجابراي نمونه به ذكر دو حديث اكتفا ميكنيم:
1 ـ حضرت امير مؤمنان (ع) فرمودند:
كُنْ سَمِحاً وَلا تَكُنْ مُبَذِّراً و كُنْ مُقَدِّراً وَلا تَكُنْ مُقَتِّراً يعني در خرج كردن مال خود سخاوتمند باش ، ولي هرگزاسراف و تبذير مكن ، ونيز مال و ثروت خود را بر اساس اندازه گيري صحيح خرج كن ، اما هيچوقت سخت گير مباش واز خرج كردن مال در موارد لازم مضايقه مكن ().
2 ـ و آن حضرت در هنگام وفات بفرزندش وصيت ميكند : در معيشت خود هرگز وهيچوقت اعتدال وميانهروي را از دست مده ()
دسته دوم رواياتي است كه عواقب وآثار زيانبار اسراف وفوائد ميانه روي را گوشزد مينمايد واينها مقداري از آنهاست:
الف ـ حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند 3 چيز موجب نجات و رستگاري انسانها است:
1 ـ سخن از روي عدالت گفتن در حال خشنودي وغضب.
2 ـ ترس از خداوند در آشكارو نهان .
3 ـ رعايت اعتدال وميانه روي در حال فقر وتوانگري ()
ب ـ ونيز آنحضرت فرمود: خداوند كسي راكه در معيشت خود ميانه روى را رعايت كند توانگر ميسازد وكسي را كه تبذير واسراف نمايد محروم ميگرداند()
ج ـ ونيز فرمود: هر كس اقتصاد وميانهروي رارعايت كند هرگز دچار فقر نمي شود()
د ـ حضرت صادق (ع) فرمود: « هر ساختماني كه در ساختمان آن مراعات ميانه روي نشده واز روي اسراف بنا گرديده موجب مسئوليت شديد ووبال صاحب خود خواهد بود()
ه ـ حضرت باقر(ع) فرمود : در زندگي كسي كه اعتدال وميانهروي وجود ندارد ، خير وبركت نيز وجود نخواهد داشت ()
وـ حضرت امير مؤمنان (ع) فرمودند: اعتدال در خرج كردن موجب فراواني مال وثروت واسراف باعث سقوط مي گردد ()
زـ حضرت صادق (ع) فرمود : اسراف موجب كم شدن بركت است
دسته سوم رواياتي است كه حد وميزان اسراف و ميانهروي را بيان ميكند وما براي نمونه مقداري از آنها را در اينجا ميآوريم :
الف ـ حضرت صادق(ع)به يكي از محدثين كه اسحاق بن عمار نام داشت فرمود :
كمترين اسراف در اين 3چيز است :
1 ـ دور ريختن آن مقدار از آب را كه از آشاميدن اضافه آمده است.
2 ـ بدورانداختن هسته خرما پس از خوردن خرما (چون از هسته خرما ماده غذائي مخصوصي براي شتران ساخته ميشود).
3 ـ لباس شركت در اجتماعات را با لباس موقع كار يكي قرار دادن ()
توضيح اين موضوع اينست : افرادي كه در زندگي خود نظم وبرنامهاي دارند معمولاً براي خود دو نوع لباس تهيه مي كنند، لباسي براي شركت در اجتماع كه آنرا موقعي كه از منزل خود به بيرون قدم مي گذارند در بر مي نمايند ولباس ديگري رادر داخل خانه ويا موقع انجام كار مي پوشند كه در زبان عربي به اولي ثوب صون وبه دومي ثوب بذله گفته مي شود ودر بسياري از احاديث مااين دوتارا يكي قرار دادن نوعي اسراف محسوب گرديده ، چنانكه براي هر يك از دو موضوع ياد شده لباس جداگانه قرار دادن نوعي اقتصاد وحفظ مال قلمدادشده است .
ب ـ سليمان بن صالح مي گويدازحضرت صادق (ع) پرسيدم كمترين حد اسراف چيست ؟ حضرتش فرمودند : لباس نو را در موقع كار ودر داخل خانه پوشيدن ()
ج ـ حضرت امير مؤمنان (ع)فرمودند: اِسرافكاران رادر ابتداء با اين 3 علامت ميتوان شناخت :
1 ـ نحو? غذا خوردن : كه افراد اسرافكار معمولاً از لحاظ كميت يا كيفيت براي خود غذائي راكه بالاتر از شان واحتياج آنها است تهيه مي نمايند .
2 ـ براي آشاميدن خود ، آشاميدنيهاي افزونتر وبالاتر از شان واحتياج خودرا فراهم ميكنند.
3 ـ در پوشيدن لباس براي خود لباسي راتهيه ميكنند كه از نياز وشان آنها بالاتر است ()
دـ حضرت صادق (ع)فرمودند: خداوند اقتصاد وميانه روي را دوست واسراف را دشمن ميدارد ، حتي دور انداختن هسته خرما ودور ريختن آبي كه از آشاميدن اضافه آمده است نوعي اسراف است» ()
ه ـ اسحاق بن عبدالعزيز ميگويد شخصي از حضرت صادق (ع) پرسيدكه مادر يك نقطه از راه مكه ميخواستيم احرام ببنديم وچون نخاله همراه نداشتيم پس از استعمال داروي نظافت ، آرد بر بدن خود ماليديم ومن از اين موضوع سخت ناراحت شدم .
حضرتش فرمود : آيا ناراحتي تو ازاين جهت است كه فكر ميكني مبادا در اين مورد اسراف كرده باشي؟
گفت : آري
فرمود : چيزيكه بدن رااز لحاظ بهداشت اصلاح ميكند موجب اسراف نمي گردد.
اسراف اينست كه مال در غير مورد احتياج وبر خلاف ميزان لازم خرج شود ()
وـ حضرت رسول اكرم (ص) از راهي عبور ميكرد ، مردي را بنام سعد ديد كه در حال وضوگرفتن است وبيش از انداز? لازم آب مصرف ميكند ، حضرت بوي فرمود: اين اسراف چيست ؟
او گفت : مگر در وضو گرفتن هم اسراف هست ؟
فرمود : آري، هر چند در كنار نهر جاري هم وضوگرفته شود ()