همان‌گونه كه در مقالات قبل اشاره شد، رفاه‌زدگي و مصرف‌گرايي افراطي يكي از زمينه‌هاي مهم اسراف و تبذير به شمار مي‌رود. در اين نوشتار به تبيين بيشتر اين مسئله مي‌پردازيم.
يكي از محدوديت‌هاي مصرف در بينش اسلامي، ممنوعيت رفاه‌زدگي و مصرف‌گرايي افراطي در تامين لذتهاي مادي است كه در قرآن كريم و روايات، با نام “اتراف” تعبير مي‌شود. اتراف از ماده ترفه به معناي گسترش در روزي و نعمت است. مترف به كساني مي‌گويند كه نعمت فراوان و غرق شدن در شهوات و خوشگذرانيها، آنها را به غرور و سركشي واداشته است. كاربرد معنايي اين واژه در قرآن كريم، بيانگر زندگي اشرافي، رفاه‌زدگي و لذت‌گرايي ثروتمندان است كه همراه با غرور و طغيان مي‌باشد. “اتراف” از جمله فرهنگ‌هايي است كه قرآن آن را باعث هلاكت حتمي جوامع معرفي مي‌كند: “و اذا اردنا ان نهلك قريه امرنا مترفيها ففسقوا فيها فحق عليها القول فدمرنها تدميرا؛ و چون خواهيم شهري را نابود كنيم نازپروردگان آن را فرمان [و ميدان] دهيم و سرانجام در آن نافرماني كنند و سزاوار حكم [عذاب] شوند آنگاه به كلي نابودشان كنيم”(اسراء/16.) مال و ثروت به طور طبيعي زمينه‌ساز رفاه‌زدگي و هواپرستي است و با نپرداختن به اصلاح و تهذيب نفس و بي‌توجهي به دستورات عقل و دين، روحيه مصرف‌گرايي و رفاه زدگي در آدمي به وجود مي‌آيد. بنابراين ثروتمندي همراه با روحيه اتراف، از زمينه‌هاي مهم اسراف و تبذير به شمار مي‌رود. به عبارت ديگر، اتراف همواره ملازم اسراف است. از همين رو يكي از ويژگي‌هاي بارز مترفان، زياده‌روي در مصرف است. اين‌گونه است كه قرآن كريم گاه مترفان را اصحاب دوزخ مي‌داند: “و اصحاب الشمال ما اصحاب الشمال...انهم كانوا قبل ذلك مترفين”(واقعه/41 و45)، و گاه مصرفان را: “و ان المسرفين هم اصحاب النار”(مومن/43.)
همان‌گونه كه بيان شد، اسراف و مصرف‌گرايي افراطي امكانات مادي از ويژگي‌هاي بارز زندگي اترافي است، امكاناتي كه يا از راههاي نامشروع و با غصب حقوق و استثمار ديگران به چنگ آورده شده و يا دست كم در مصرف اترافي و اسراف گونه مترفان، سهم گروهي از نيازمندان تضييع گشته است. از منظر قرآن كريم، چنين كساني ظالم و ستم‌پيشه‌اند و فرجام چنين ظلمي چيزي جز نابودي نيست: “و اتبع الذين ظلموا ما اترفوا فيه و كانوا مجرمين؛ وآنان كه ستم مي‌كردند، از تنعم و كامجويي پيروي كردند و گناهكار بودند (و نابود شدند)“(هود/116.) از جمله “كانوا مجرمين” بر مي‌آيد كه مردمان خوشگذران و پيرو لذات، مردماني بودند كه به جرم و بزهكاري عادت كرده و در انجام آن پافشاري مي كردند(تفسير مجمع البيان، ج5، ص309.) روشن است كه زندگي اترافي، نيازمند ثروت فراوان است تا پاسخگوي اسرافها و مصرفهاي افراطي مترفان باشد. از سوي ديگر، لذت جويي لجام گسيخته و تجمل گرايي در زندگي، روحيه مسئوليت پذيري و عواطف انساني را سخت تضعيف يا نابود مي‌سازد. در نتيجه مترفان نه توجهي به محرومان و نيازمندان خواهند داشت و نه مشاركتي در كارهاي خير. از اين رو قرآن كريم آنان را بازدارندگان كارهاي خير معرفي مي‌كند و بي‌توجهي به يتيمان و مستمندان را ويژگي بارز آنها برمي‌شمارد(فجر/20-17.)
از ديگر ويژگي‌هاي مترفان استكبار آنهاست و همين امر عامل حق انكاري و مقابله با پيامبران و مصلحان اجتماعي و كنار نهادن ارزشهاي اخلاقي و اسلامي و ارتكاب جرم و خيانت و كفران نعمت است. اتراف يك حالت رواني ناشي از نداشتن تكيه گاه معنوي است كه در انسان پديد مي‌آيد و در نتيجه تمام توجه او را به لذات زودگذر و آسايش و تنعم محدود مي‌گرداند. مترفان دچار اين حالت رواني مي‌شوند تا بدانجا كه نعمتها را از خدا نمي‌بينند بلكه به اسباب غير او تكيه زده، نسبت به او سر به طغيان و عصيان برمي‌دارند و منكر پيامبران و كتاب و ميزان الهي مي‌گردند و با بهانه‌هاي مختلف از زير بار مسئوليت و تكليف شانه خالي مي‌كنند. به تصريح قرآن كريم، مترفان همواره در صف اول مقابله با پيامبران قرار داشتند: “و ما ارسلنا في قريه من نذير الا قال مترفوها انا بما ارسلتم به كافرون؛ و ما در هيچ شهري هشدار دهنده‌اي نفرستاديم جز آنكه خوشگذرانان آن گفتند: ما به آنچه شما بدان فرستاده شده‌ايد، كافريم”(سبا/34.) مترفين به هنگام خطر افتادن اسباب عيش و نوش و خوشگذراني خويش، بدون توجه به منطق و براهين وحياني پيامبران الهي به تقليد كوركورانه از آيين گذشتگان خود پرداخته و از سنت‌هاي متحجر گذشتگان خود دم مي‌زدند. در آيه 23 و 24 سوره زخرف آمده است: “و كذلك ما ارسلنا من قبلك في قريه من نذير الا قال مترفوها انا وجدنا آباءنا علي امه و انا علي آثارهم مقتدرون... انا بما ارسلتم به كافرون؛ و بدين گونه، در هيچ شهري پيش از تو هشدار دهنده‌اي نفرستاديم مگر آنكه خوشگذرانان آن گفتند: ما پدران خود را بر آييني يافته‌ايم و از پي ايشان گام مي‌نهيم... ما به آنچه بدان فرستاده شده‌ايد كافريم”. در اين آيه، عبارت “انا وجدنا علي امه” را از توانگران اهل آباديها نقل كرده و آن بدان جهت است كه طبع تنعم و ناز پروردگي انسان را وادار مي‌كند از بار سنگين تحقيق، شانه خالي نموده، دست به دامن تقليد كوركورانه شود(تفسير الميزان، ج18، ص138.)
مترفان با ملاك و معيار قرار دادن ثروت و امكانات مادي: “نحن اكثر اموالا و اولادا”(سبا/35)، آموزه‌هايي همچون رعايت حقوق ديگران، انفاق، نكوهش اسراف و تجمل گرايي را، از يك سو مزاحم كامجوييها و هوسراني‌هاي خود مي‌ديدند و از سوي ديگر اين آموزه‌ها را مدافع حقوق محروماني مي‌يافتند كه با استثمار آنان، به ثروت و امكانات رسيده بودند، و اين مي‌توانست منافع نامشروع آنان را به خطر اندازد.

اين روزها بيشتر از هر زمان ديگري واژه‌هايي همچون دولت الكترونيك، آموزش الكترونيك و بانكداري الكترونيكي به گوشي مي‌خورد؛ واژه‌هايي كه به اعتقاد كارشناسان متاسفانه در كشور ما بيشتر جنبه كلاس و پرستيژ نهادهاي ذيربط را پيدا كرده تا كاربردي شدن.
حال فرض كنيم كه تمام برنامه‌هاي فوق‌الذكر با اندكي برنامه‌ريزي دقيق جامه عمل پوشانيده و به شكل صددرصد اجرايي شود. در آن زمان است كه بدون شك استفاده از خدمات الكترونيكي در بستر شبكه علاوه بر آنكه مي‌تواند در وقت كاربران صرفه‌جويي به همراه داشته باشد، جلوي هدررفت ساير انرژي‌ها را هم خواهد گرفت.
فرض كنيم كه آموزش الكترونيكي همانند آنچه كه در آن سوي مرزها در حال اجرا است، در ايران نيز اجرايي شود. به اين ترتيب بسياري از دانشجويان مي‌توانند بدون حضور در كلاس‌ها به تحصيل بپردازند كه همين امر مي‌تواند علاوه بر صرفه جويي در وقت كاربران از مصرف سوخت براي سفرهاي درون شهري و برون شهري جلوگيري به عمل آورد.
همين مثال را مي‌توان در بخش بانكداري اينترنتي نيز به كار برد، چرا كه با فراگير شدن اين موضوع بدون شك ديگر نياز چنداني به تاسيس شعبه‌هاي بانكي در اقصي نقاط كشور نبوده كه همين امر باعث صرفه جويي‌هاي فراواني در بخش‌هاي مختلف خواهد شد. به هر حال با توجه به شعار سال 88 بايد بيشتر از قبل به دنبال استفاده از راه‌ها و روش‌هايي براي اصلاح الگوي مصرف بود. بي شك صرف هزينه‌هاي لازم براي فرهنگ سازي و ايجاد بسترهاي مناسب در شبكه مي‌تواند به عنوان يكي از مهم‌ترين روش‌هاي اصلاح الگوي مصرف مطرح شود كه جا دارد بيشتر به آن توجه شود.

بحران آب در اقتصاد و محیط زیست و سلامتی انسان ها تاثیرگذار است. اکنون نیروگاه ها در جهان تحت تاثیر کمبود آب در حد پایین توان و ظرفیت خود کار می کنند، محصولات کشاورزی کاهش یافته اند، 1/1 بیلیون انسان به آب تمیز دسترسی ندارند و این رقم در سال 2020 به دو برابر خواهد رسید. 50 درصد منابع آب جهان که آب تمیز را تامین می کردند، آسیب دیده اند، 70 درصد آب برای کشاورزی استفاده می شود، اما 50 درصد این مقدار بر اثر تبخیر یا استفاده ناصحیح به هدر می رود. (29 آوریل 2008 Creen Tech) و بخش اعظم انرژی جهان برای پمپاژ آب به نقاط مصرف مورد استفاده قرار می گیرد .
¤¤¤
نشریه «نشنال جئوگرافی» در مورد کاهش شدید سطح آب دریاچه های ایران، دلایل آن و مشکلاتی که چنین امری می تواند برای ایران ایجاد کند، مقاله ای منتشر کرده که در آن آمده است: براساس پژوهش های انجام شده، افزایش نیاز و مهار ناشدنی ایران به آب، که بخش اعظم آن از آبخیزها و بسترهای زیرزمینی تامین می شود، باعث شده است که سطح آب در این بسترها سقوط کرده و تحت تاثیر آن، مناطق کشاورزی و حتی سطح برخی مناطق مسکونی نشست کند. برخی ارزیابی ها نشان می دهد که سطح آب در آبخیزها و بسترهای زیرزمینی در ایران طی 15 سال گذشته، به طور متوسط نیم متر در هر سال تنزل پیدا کرده است .
بخش اعظم خاک ایران تقریبا خشک است، فقط 10 درصد از اراضی در کشور باران کافی برای تامین آب مورد نیاز می بارد و سایر بخش های ایران به شدت به آب استخراج شده از زمین متکی اند که نیمی از آن از بسترهای زیرزمینی و آبخیزها تامین می شود. افزایش جمعیت همزمان با توسعه اقتصادی و رشد صنعت و کشاورزی باعث افزایش شدید نیاز به مصرف آب شده است .
اما آب در بسترهای زیرزمینی با سرعت بسیار کمتری جایگزین می شود و بنابراین سطح آب در این آبخیزها رو به کاهش گذاشته است .
بسیاری از این آبخیزها چند هزار سال طول می کشد تا مجددا پر شوند .
به نوشته نشنال جئوگرافی بین سال های 1971 تا 2001 سطح آب در بسترهای زیرزمینی حدود 15 متر کاهش یافته و بررسی ها به کمک تصاویر ماهواره ای نشان می دهد که در برخی مناطق ایران سطح زمین حدود نیم متر در سال نشست کرده است .
ایران تنها کشوری نیست که با این مشکل روبروست یک کارشناس ژئوفیزیک در دانشگاه برکلی می گوید تنها راه حل این مشکل، کشف ذخایر دیگر آب است یا کاهش مصرف کشاورزی، صنعتی و شخصی و اجرای این روش ها در ایران یا هر کشور دیگری که با این مشکل روبروست کار ساده ای نیست .

مركز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي در ادامه سلسله گزارشهاي خود پيرامون اصلاح الگوي مصرف، راهكارهاي اصلاح الگو در بخش مصارف خانگي، روشنايي و برق چاههاي كشاورزي را بررسي كرد .
به گزارش خبرگزاري فارس به نقل از روابط عمومي مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي، دفتر مطالعات انرژي، صنعت و معدن اين مركز در پاسخ به درخواست احمد توكلي نماينده تهران، ري، اسلامشهر و شميرانات در مجلس، اصلاح الگوي مصرف را يك فريضه ملي، مذهبي و اجتماعي دانست كه تحقق آن عزم عمومي را مي‌طلبد و افزود: متاسفانه برخي، اصلاح الگوي مصرف را با فشار به مردم و كاهش مصرف، اشتباه گرفته‌اند، در حالي كه پيش و بيش از همه، اصلاح الگوي مصرف وظيفه دولت و دولتمردان است و به همين دليل بايد آن را به معناي استفاده بهينه از منابع ترجمه و تفسير كرد .
در بخش ديگري از اين گزارش آمده است: با توجه به اينكه انرژي برق به عنوان پاك‌ترين، فراگيرترين و گران‌ترين انرژي محسوب مي‌شود، ضرورت استفاده بهينه و اصلاح الگوي مصرف در اين بخش بيش از ساير بخش‌ها بايد مورد توجه قرار گيرد .
اين گــزارش مي‌افــزايد: از مجــموع انــرژي بــرق توليــدي كشــور، 4/33 درصــد در بخش‌هاي خانــگي، 45/32 درصــد در بخش صنــعتي، 9/12 درصــد در بخــش عمومــي ، 6/11 درصــد در بخــش كشــاورزي، 59/2 درصــد در روشــنايي معابــر و 54/6 درصــد در ســاير مصارف استفاده مي‌شود و در هر كدام از اين بخش‌ها موارد پنهان و آشكار بسياري وجود دارد كه اتلاف منابع را هشدار مي‌دهد و مي‌توان با توسل به اصلاح قوانين، فرهنگ‌سازي، اصلاح قيمت، استفاده از تجهيزات مناسب و ... امثال اينها در جهت اصلاح وضعيت نامناسب كنوني مصرف اقدام كرد .

از آنجائیکه منابع مصرف در عالم کمیاب و استفاده بی رویه از آن سرمایه مصرف میانه روانه را هم با مشکل مواجه و توازن میان منابع و مصرف را متزلزل می نماید، عقل و نقل حکم می کند در شیوه مصرف خود تجدید نظر نمائیم تا موازنه عقلانی رابطه میان منابع و مصرف را ترسیم نماید.

قبول داریم که منابع مصرف در جهان عادلانه توزیع نمی شود و با تبعیض و بی عدالتی و ظلم و ستم همراه است که باید برای اصلاح آن عزم جهانی ایجاد شود منتهی این بی عدالتی عامل نمی شود در مصرف بی رویه، همین منابع اندک از یکدیگر سبقت بگیریم. مصرف سوختهای فسیلی در ایران (نفت، گاز، بنزین و...( با جمعیتی حدود 80 میلیون نفر بیش از چینی است که 5/1 میلیارد نفر جمعیت دارد یا میزان مصرف گندم در ایران بیش از کشور اندونزی است با چندین برابر جمعین ایران و صدها نمونه دیگر در زمینه آب ، برق، تلفن و... نشان می دهد در مصرف در همه زمینه ها با زیاده روی مواجه و لازم است شیوه های مصرف خود را اصلاح و مصرف خود را بدرستی هدایت کنیم.

الگوی مسکن در ایران از لحاظ وسعت با هیچکدام از کشورهای پیشرفته ای مثل آلمان، فرانسه، کانادا و... قابل مقایسه نیست. دکتر اژه ای داماد شهید بهشتی تعریف می کند در زمانی که در آلمان بودم، دکتر بهشتی به دیدار ما آمد، منزلی را که در آن اسکان داشتم باتفاق متر کردیم، نزدیک به 36 متر بود. کدام فارغ التحصیلان ایرانی در حال حاضر می تواند خود را راضی نماید باتفاق زن و فرزند در منزلی با این وسعت زندگی کند؟

باید متواضعانه قبول کنیم در مصرف، خود را محدود به هیچ قید و بند دینی، اخلاقی و عقلانی نمی کنیم، بعضاً بیت المال را بیت الحال تلقی نموده با لاابالیگری در مصرف گوی سبقت را از رفاه طلبان عالم ربوده ایم. بمنظور تشریح این نقیصه از منظر دینی به بحث اسراف می پردازیم تا ضرورت اصلاح مصرف بیشتر روشن شود. اسراف به معنای افراط و تجاوز از حد در هر کاری است و تبذیر که به معنای پراکندن و بذرافشانی است، به کنایه برای ضایع کردن ثروت به کار رفته می شود. دو عمل یاد شده از نظر عرف و عقل و منطق، نکوهیده و محکومند و از دیدگاه شرع مقدس نیز به شدت مورد نکوهش قرار گرفته اند. قرآن مجید، کلام خدا درباره اسرافگران می فرماید: «به درستی که اسراف کاران، اهل دوزخ اند- غافر/43» و پیرامون تبذیر می فرماید: «تبذیر نکن؛ چرا که تبذیرگران، برادران شیاطین اند- اسراء/ 26 و 27)

تمامی فقها و مراجع بزرگوار تقلید اسراف و تبذیر را نکوهش، حرام و جایز نمی دانند. برای نمونه: امام خمینی (ره): ساراف و تبذیر را در شمار گناهان کبیره یاد کرده است- تحریرالوسیله/ ج 1/ ص 275.

اسراف و تبذیر، از هر کسی و در هر کاری که انجام بگیرد، غیرعقلانی، نکوهیده و حرام است، اما می توان گفت هر چه از نظر کمیت و کیفیت، گسترده تر باشد، زشتی، غیرعقلانی و عقاب آن نیز بیشتر خواهد بود، به طور مثال؛ زشتی اسراف و تبذیر در یک لیتر آب به اندازه یک متر مکعب آن نیست، چنان که جرم کسی که نسبت به یک کیلو برنج اسراف یا تبذیر می کند به مراتب کمتر از کسی است که یک کیلو زعفران مرتکب اسراف یا تبذیر شده است. بر همین اساس می توان گفت جرم کسی که در بیت المال مسلمانان، اسراف و تبذیر روا می دارد، سنگین تر از جرم کسی است که در مال خود یا شخص معینی، اسراف و تبذیر می کند.

منابع نعمت است و مصرف بی رویه از منابع کفران نعمت و ناسپاسی، اسراف نه تنها منابع را افزایش نمی دهد بلکه آنرا ضایع، نابود و از آن می کاهد. منابع هر کشوری سرمایه ملی آن کشور به حساب می آید، مدیریت صحیح بر منابع و مصرف ضامن حفظ سرمایه است و بی خیالی و بی تفاوتی نسبت به منابع و مصرف، بی تفاوتی نسبت به سرمایه ملی است. ای بسا، بسیاری از بلایای طبیعی مثل قحطی و خشکسالی در جهان علاوه بر اینکه بخشی از آن به توزیع ناعادلانه و ظالمانه منابع و ثروت می باشد، بخشی هم مربوط به کفران و
بی رویه استفاده کردن منابع در مصارف مسرفانه است وگرنه منابع موجود جهان چنانچه عادلانه ثروت و مدبرانه مصرف شود، نیازهای چندین برابر جمعیت جهان را می تواند تأمین نماید. در زندگی شخصی امام راحل و فقید (ره)، مقام معظم رهبری، شهید رجائی و دکتر احمدی نژاد به مواردی برخورد می کنیم که نشان می دهد این عزیزان بزرگوار نسبت به اسراف و تبذیر بخصوص در رابطه با بیت المال حتی نسبت به خانواده های خود آنچنان حساس و سخت گیر بوده و هستند که آدم را به یاد سیره نبوی و علوی می اندازد. بیرون نریختن آب لیوان نیم خورده و نگهداری آن یا طی کردن فاصله برای خاموش کردن لامپهای اضافی و اکتفا به غذای ساده در منزل، مسافرتها و ضیافتها و... از روش مشهود زندگی آنهاست.

‌تصميم گيري ها نبايد تنها در حوزه سلامت صورت گيرد و سپس عمليات ارزشيابي بر روي آنها آغاز شود .
وي با بيان اين مطلب که تصميم گيري بر هر مساله اي حتما بر روي حوزه سلامت و جنبه هاي محيطي آن تاثير مي گذارد،‌گفت:‌ اين در حالي است که در مساله توسعه،‌تنها جنبه اقتصادي آن مورد توجه قرار مي گيرد و اينکه اين توسعه چقدر بر روي سلامت اثر گذار است،‌ناديده گرفته مي شود .
‌ضرر و زيان تمام طرح هاي اقتصادي بايد قابل توجه کارشناسان،‌‌قرار گيرد .
ارزشيابي در مسايلي مانند واگذاري خدمات به بخش خصوصي و مواردي از اين دست در رابطه با تاثيرات منفي و مثبت آن در بخش سلامت،‌بايد مورد توجه قرار گيرد .
وي در ارتباط با راه هاي اصلاح الگوي مصرف در حوزه بهداشت و درمان، ادامه داد:‌ در مرحله بعدي بايد مطالعات هزينه ي اثر بخشي بر روي تحقيقات و يا طرحي که قرار است در اين حوزه صورت گيرد،‌ به دقت انجام شود .
وي هدف از انجام اينگونه مطالعات را مشخص شدن ميزان ارزش ريالي و اينکه اجراي اين طرح چقدر در ارتقاء عمر افراد موثر است،‌عنوان کرد .
فايده اکثر اين طرح ها در اينگونه مطالعات به نحو مطلوب و کاربردي مشخص مي شود .

ضرورت تغيير رفتار در فرهنگ مصرف يكي از مهم ترين اهداف مقام معظم رهبري در نامگذاري سال جديد است، كه بايد به آن توجهي خاص شود .
بايستي براي پايان بخشيدن به اين معضل با بهره گيري از تمامي ظرفيت هاي موجود كمر همت ببنديم، چرا كه بدون شك فرآيند اصلاح الگوي مصرف تنها جلوگيري
از اسراف نيست و نيازمند تغييرات جدي در ساختارها، روش هاي سنتي و شيوه هاي پر هزينه است .
ضرورت بازنگري در مهندسي روش ها و نحوه صحيح استفاده از منابع به عواملي همچون منابع انساني، زمان، نيرو و انرژي تاكيد كرد و گفت: مديران بايد با تكيه به اين فاكتورها شاخص هاي بهره وري و بازدهي منابع را ارتقاء دهند .
مشاركت كاركنان كليه سطوح در هر واحد فقط در سايه مصرف مطلوب منابع و امكانات و استفاده از فن آوري، آموزش و فرهنگ سازي اصلاح الگوي مصرف ميسر است .
وي در اين ديدار همچنين از مديران خواست به مهندسي ارزش، كنترل پروژه ها، كوتاه كردن زمان اجرا، اصلاح ساختار نيروي انساني،تضمين كيفيت و اخذ گواهينامه هاي بين المللي ايزو اهتمام جدي نمايند .
با برنامه ريزي دقيق و اجراي به موقع سياست ها و برنامه هاي سازمان اقتصادي رضوي مي توان از بروز بسياري از بحران ها جلوگيري كرد، كه در اين رابطه عوامل زمان، كنترل و نظارت نقش تعيين كننده اي در نيل به اهداف و برنامه ها دارند .

سوخت مصرف سالانه انرژي در ايران معادل 155 ميليون تن (420 ميليون ليتر)‌ در روز است. مطالعات شركت بريتيش پتروليوم مصرف انرژي در ايران را بسيار بيشتر از كشورهايي مي‌داند كه از نظر توسعه يافتگي در سطح بالاتري نسبت به ايران قرار دارد. اين گزارش، مصرف ايران را در مرتبه سيزدهمين كشور جهان مي‌شمارد. صاحب‌نظران مصرف بالاي سوخت خودرو را به علت عدم بهره‌گيري از خدمات عمومي و ارزاني سوخت را از علل اين موضوع مي‌دانند. ميزان سرانه سوخت خودروهاي آلماني 2 الي2/5 ليتر است و در ايران 10 الي 11 ليتر است، در حالي‌كه بيش از نيمي از بنزين كشور وارداتي است .

مصرف بي‌روبه به علت ارزاني و عادت به مصرف غير صحيح، باعث اتلاف انرژي كشور و طي رويه‌اي غيرديني در فرهنگ عمومي شده، به‌گونه‌اي كه ممكن است منازل مردم كه با صرف سوخت بيش از حد گرم شود، براي تعادل حرارت منزل پنجره‌ها نيز باز شده و سرمايه ملي به هدر برود. در اين جهت بايد دولت كنترل لازم را معمول دارد و اتلاف گرمايي در ساختمان‌ها با نظارت‌هاي فني به حداقل برسد و فرم‌ها و استانداردهاي وسايل گرمايي و سرمايي و نوع پنجره‌ها، در‌ها، منافذ بايد با نظارت فني تابع استاندارد قرار گيرد .

-‌ برق مصرفي توسط آموزش رسانه‌اي نياز است تحت كنترل‌هاي غيرانساني هوشمند قرار گيرد و با زمان محدود كنترل گردد .

- مصرف برق مصرفي خيابان‌ها با كنترل‌هاي فتوسل هوشمند بايد به صورت مضاعف تحت كنترل واقع شود. عمدتا در مناطق وسيعي از يك شهر به سبب خرابي حساسه موجود، انرژي با اندازه زياد و به مدت زياد تا زمان تعمير به هدر مي‌رود .

- تبديل انرژي در كارخانه‌هاي قديمي و مناطق تجاري بايد تحت كنترل درآيد تا انرژي ارزان بي‌جهت مصرف نشود. به علت ارزاني گاز، مغازه‌هاي تجاري در زمستان ضمن روشن كردن گاز، در مغازه را باز نگه مي‌دارند و از لامپ‌هاي پرنور بي‌سبب در روز استفاده مي‌كنند .

اين‌كه الگوي مصرف مردم ايران در بخش‌هاي مختلف، الگويي غيربهينه و سرشار از ناكارآمدي است، تقريبا مورد وفاق همه ما قرار دارد و كسي در اين مساله ترديد به خود راه نمي‌دهد؛ اما اين‌كه چنين الگوي غيربهينه را چگونه مي‌توان اصلاح كرد و اصولا الگوي مطلوب چيست، محل اختلاف نظر فراوان است .
در اين ميان، آنچه از رسانه‌ها و مطبوعات برمي‌آيد ارائه الگوها و راهكارهاي صحيح و اصولي مصرف در بخش‌هاي مختلف است كه مي‌تواند در برخي حوزه‌ها راهگشا باشد . مقاله حاضر نيز در همين راستا به ارائه برخي راهكارها در زمينه اصلاح الگوي مصرف مي‌پردازد .
صرفه‌جويي در لغت به معني اندازه نگه داشتن در خرج يا منابع است كه در مقابل آن اسراف به معني از حد ميانه خارج شدن و تبذير به معني بيهوده خرج كردن است .
در حقيقت صرفه‌جويي مسير قرار داشتن در حد تعادل و نياز و استفاده بجا را از منابع دنبال مي‌كند، اگرچه ممكن است استنباط عدم استفاده از منابع در ذهن متبادر شود .
نيازهاي نامحدود جامعه بشري و توجه به منابع محدود موجود، مديران را مكلف به ارائه تدبير و برنامه‌اي براي استفاده بهينه از منابع مي‌كند. روي آوردن مديران جوامع امروزي به علم ژنتيك و حضور در عرصه نانوتكنولوژي، شايد پاسخي به نيازهاي فراوان جوامع است كه در قالب زمان و مكان و منابع جغرافيايي آن مجموعه دست يافتني نيست. بهره‌گيري از خواص مناسب‌تر و تجميع آن در يك محصول به منظور بالا بردن كيفيت، حجم بيشتر، رشد سريع‌تر و آفت‌پذيري كمتر در علم ژنتيك بخشي از اقدامي است در حفظ و استفاده مناسب‌تر منابع كه نظر بسياري از مديران امروزي را به خود جلب كرده است. اگر وظيفه‌گردانندگان امور، دسترسي به كيفيت و كميت بيشتر براي پاسخگويي به نياز است، وظيفه مصرف‌كنندگان نيز سعي در مصرف بجا و اجتناب از هدر دادن منابع است. اين رابطه دوطرفه، نياز به مكانيسمي (ساز و كاري)‌ دارد كه به طور ساختاري جامعه را در مسير تعادل هدايت كند. براي نيل به اين اهداف بايد مشكلات و موانع موجود آسيب‌شناسي شود تا بتوان راه‌حل‌هاي مناسبي براي رفع آنها ارائه كرد .

امروزه در كشور ما نبود اين ارتباط و چرخه مناسب، منابع فراواني را با سرعت به هدر مي‌دهد. يكي از دلايل رشد كشورهاي جهان پيشرفته، برنامه‌ريزي صحيح براي حفظ منابع و برقراري ارتباط مناسب ميان منابع موجود و شيوه مصرف است كه در فرهنگ جامعه‌شان نهادينه شده و ما در ايران اسلامي بايد اين مهم را بدقت مورد ملاحظه قرار دهيم .

توجه به برنامه‌هاي اساسي و بلندمدت در جامعه امروز ايران چقدر لازم به عنوان اولويت چگونه خودنمايي مي‌كند؟ آيا وجود ذخاير ارزي فراوان امروز كشور از يك طرف و خيل عظيم نيروي مستعد بيكار و وجود نرخ بيكاري بالا در جامعه از طرف ديگر، همچنين هدر رفتن منابع فراوان آبي رودخانه‌اي در جنوب و غرب كشور، منابع آبي سطح‌الارضي در فصول ابتدايي سال و زمستان و عدم تلاش در حفظ آن، مواجه بودن كشور با كمبود آب در بخش مصرف انساني و كشاورزي كمترين بهره از خطوط راه‌‌آهن شهري در شهرهاي بزرگ و اتلاف ميلياردها ساعت وقت ارزشمند شهروندان در طول روز و ... چگونه قابل تجمع است و مديران امروز جامعه چه پاسخي براي آن دارند؟

موضوعات ذيل بخشي از موضوعات اساسي از بين نيازهاي جامعه ايران است كه مي‌تواند مديران جامعه را در جهت تدبير آن كمك كند .

تدبير وقت جامعه

ساعت‌ها عمرها را به غارت مي‌برند و آنها را فاني مي‌گردانند. در عين حال كه زيباترين واژه‌ها و اصطلاحات را در فرهنگ غني خود داريم و وقت را طلا مي‌ناميم، ولي بيشترين اتلاف زمان را در زندگي روزانه مردم كشورمان شاهد هستيم .

مديريت، اين امر مهم با برنامه‌ريزي و آموزش دولت ميسر است. بايد شيوه‌هاي صحيح استفاده از زمان در فرهنگ جامعه و زندگي مردم جايگزين شيوه‌هاي غلط شود و بخش مهم‌تر كه مورد فوق را در درازمدت تامين خواهد كرد، ايجاد زمينه‌هاي لازم توسط دولت براي قرار دادن مصرف وقت مردم در جهت صحيح و استفاده بهينه است .

مصرف روزانه چندين ساعت از بهترين زمان‌هاي مردم در شهرهاي بزرگ مثل تهران و شهرهاي بزرگ ديگر كشور، در حقيقت سرمايه عظيم كشور را به هدر مي‌دهد. اين آفت با سرعت سرسام‌‌آوري در حال پيشرفت بوده با حضور خودروهاي بيشتر در خيابان‌ها و افزايش جمعيت به دليل مهاجرت‌ها به سوي شهرهاي بزرگ رو به گسترش است. گسترش خطوط قطارهاي زيرزميني با سرعت افزون مي‌تواند قدرت ظهور وسايل نقليه عمومي شهري و اطمينان عمومي جامعه بر تكيه بر وسايل خدمات شهري براي جابه‌جايي را افزايش دهد .

وجود فيلم‌‌ها و كتابخانه‌هايي با تنوع موضوع براي آموزش و ارتقاي فرهنگ عمومي در وسايل نقليه عمومي و محل‌هاي انتظار آن، وقت اتلافي را به وقت مفيد تبديل مي‌كند كه نياز است در برنامه شهري مورد عنايت قرار گيرد .

وقت مردم در ترمينال‌هاي عمومي، ايستگاه‌هاي قطار و هواپيما با وسايل جذاب ورزشي، كلاس‌هاي الكترونيكي كوتاه مدت و مفيد، فيلم و كتابخانه‌ها مي‌تواند مفيد مصرف شود .

در روستاها پس از فصول كاشت و برداشت بقيه اوقات در صرف زمان غيرمفيد است كه هدايت منطقي آن به سوي كتابخانه‌هاي سيار (با ماشين)‌ و پخش فيلم‌هاي آموزشي و آموزش مهارت‌هاي زندگي در محيطي متناسب با محل زندگي با برنامه‌ريزي صحيح، علاوه بر مديريت مناسب زمان، سطح دانش و تخصص حرفه‌اي روستاها را نيز بالا مي‌برد و منجر به افزايش بازدهي اقتصادي خواهد شد .

‌ گذران زمان بدون برنامه در قشري از مردم يا در بخش قابل توجه از مردم در زمان تعطيلات تابستان موجود است كه نياز است با جاذبه‌هاي متنوع اين اوقات به نحو شايسته‌اي مديريت شود .

گسترش كلاس‌هاي آموزش فني و حرفه‌اي براي ايجاد اشتغال و كاهش بيكاران و زمان بيكاري جامعه جهت تربيت متخصص و ايجاد توان ورود به عرصه‌هاي نياز .

آب : بسياري از صاحبنظران بحران‌هاي اجتماعي آتي را مرتبط با آب مي‌دانند. كشور ما همواره در گذشته بخصوص در سال‌هاي جاري با افزايش جمعيت از كمبود آب رنج برده است . آمار گوياي اين مطلب است كه در كشور، استفاده ناصحيح آب در زندگي شهري و در بخش كشاورزي همچنين عدم بازيافت آن باعث به وجود آمدن بخشي از نارسايي‌ها بوده و تدبير 3 مورد ياد شده، مقدار قابل ملاحظه‌اي كشور را از كم‌آبي نجات خواهد داد .

‌ مصرف سرانه آب (ليتر در روز)‌ در شيراز 155 ليتر، در قم 166 ليتر، در خوزستان 234 ليتر بوده در حالي‌كه در ظهرون عربستان 87 ليتر، در مكزيك 100 ليتر و در مالزي 90 ليتر است .

‌ در بخش آب كشاورزي مصرف جهاني صيفي‌جات 7000 تا 10500، چغندر قند 5500 تا 7500 و ذرت 5000 تا 8000 متر مكعب در هكتار است حال آن‌كه در كشور ما صيفي‌جات 17900، چغندر قند 10000 تا 14000 و ذرت 10000 تا 12000 متر مكعب در هكتار است .

در بخش نظارت دولت

الف - جمع‌آوري و هدايت و حفظ آب‌هاي سطح الارضي

ب - كشور ما علاوه بر كم‌آبي به صورت دوره‌اي نيز از كم‌آبي مضاعف و در بعضي از مناطق بي‌آبي رنج مي‌برد، ولي منابع آبي از دامنه زاگرس، البرز و ... در ماه‌هايي از سال جاري است، همچنين چشمه‌سارها يا آب‌روهاي فصلي در اقصا نقاط ايران پهناور موجود است كه آب كلا به هدر مي‌رود كه بايد در برنامه‌ريزي صحيح جمع‌آوري و حفظ شود .

ج - انتقال آب از سرچشمه يا محل استحصال تا محل مصرف عمدتا در روستاها به جوي‌هاي معمولي كه بشدت قابليت جذب زمين شدن و تبخير دارد صورت مي‌گيرد كه با بسترسازي و انتقال صحيح و جلوگيري از پرت بين راهي در روستاها با آموزش و تصديگري دولت مي‌توان موجودي آب‌ را گاهي چند برابر كرد. اين انتقال ممكن است از فاصله زيادي صورت گيرد .

بايد شيوه‌هاي صحيح استفاده از زمان در فرهنگ جامعه و زندگي مردم جايگزين شيوه‌هاي غلط شودد - مصرف آب كشاورزي با روش سنتي براي ايران اسلامي امري ناپسند و نامطلوب است. اين امر مهم بايد با سرعت با آبياري تحت فشار جايگزين شود. اين اقدام شايسته است بصورت اجباري و تشويق امكانات در برنامه آبياري مزارع و باغ‌هاي موجود در روستاها گذاشته شود. امروز مصرف بي‌رويه آب‌هاي زيرزميني عمق چاه‌هاي عميق را بشدت افزايش داده كه اين سرمايه هميشگي و ملي را در خطر نابودي كامل قرار داده است .

ه - رودخانه‌هاي عظيمي از كشور به درياهاي حواشي كشور سرازير مي‌شود، همچنين آب‌هاي جاري رودخانه‌هاي كشور در مناطق مرزي به كشورهاي همسايه سرازير مي‌شود روند منطقي سدسازي در كشور قدمي شايسته بوده و در سال‌هاي گذشته نزديك صورت گرفته و نياز است تا حد امكان طراحي ممانعت از ورود آب به دريا و بهره‌گيري در مسير و انتقال به ديگر مناطق از سرچشمه در دستور كار قرار گيرد. براي مثال رودخانه اروند رود سالانه ميلياردها تن خاك و آب ايران را به حوزه آبي خليج فارس وارد مي‌سازد .

در بخش تغيير در فرهنگ عمومي

با عنايت به تعاليم عاليه شرع مقدس دين مبين اسلام، متاسفانه به علت ارزان بودن، استفاده بي‌رويه آب در زندگي روزانه به صورت عادت درآمده است .

الف‌ - با توجه به دستورات شرع مقدس كه اسراف را نهي كرده، لازم است با تلاش وعاظ و علماي ديني، شيوه عملي وضو و غسل بامصرف در حد اعتدال آب در كشور آموزش داده شود .

ب - عمده مردم در حمام گرفتن بيش از دو سوم آب مصرفي را هدر مي‌دهند. لازم است در سيستم شهرداري‌ها پايان كار به ساختمان‌هايي داده شود كه دوش حمام آن مجهز به چشم الكترونيكي با مدل‌‌هاي طراحي مناسب باشد و گرم‌كننده‌‌هاي حمام‌ها به گونه‌اي باشد كه مردم در فصل سرد با آب گرم حمام را گرم نكنند .

ج - لازم است آب‌هاي مصرفي شستشوي ماشين، لوازم خانه، فرش، باغچه و حياط و... در سطح مجتمع‌هاي شهري بزرگ با بهره‌برداري از برگردان آب همان مجتمع و فيلتر كردن آب الزاما طراحي و اجرا شود .

د - بهره‌گيري از پساب و فاضلاب تمام شهرها براي عرصه كشاورزي آن شهر مي‌تواند رونق بي‌مانندي در عرصه كشاورزي ايجاد و اين سرمايه عظيم را مديريت كند. اين مهم بايد توسط شهرداري‌ها با اولويت صورت گيرد .

موارد فوق با وجود نيروي جوياي كار و ذخيره اقتصادي و ايجاد بهره‌ اقتصادي به عنوان موضوعي ارزشمند مي‌تواند مورد توجه دولت قرار گيرد .

مرکز جهانی نشر فرهنگ و معارف اسلامی مبلغ بیش از 70 هزار مشترک در سراسر کشور دارد و بالغ بر 18 نرم‌افزار تولیده کرده که به صورت رایگان در اختیار خانواده‌ها قرار داده است.
مدیر این مرکز با تشریح فعالیت‌های آن گفت: ظرفیت‌هایی در فضای سایبر وجود دارد که در توسعه فرهنگ قرآنی از آن به صورت مطلوب استفاده نشده است.
 

حجت‌الاسلام صداقت‌زاده افزود: این مرکز در سال 1380 به دنبال راهکار توسعه علوم قرآنی و معارف اهل‌بیت (ع) تلاش کرد تا بتواند محتوای عمیق معارف اسلامی را به همه مردم به خصوص جوانان ارایه دهد.
وی خاطرنشان کرد: در یک برنامه بلند مدت، شاخصه های مختلفی در ارایه معارف قرآنی در فضای سایبر بررسی و در سال1380 سایت مبلغ راه‌اندازی شد که به کمک مبلغین معارف قرآنی در قالب فایل‌های مولتی‌مدیا روی نت قرار گرفت و با استقبال خوبی به خصوص مخاطبان خارج از کشور رو به رو شد.
مدیر مرکز جهانی نشر فرهنگ و معارف اسلامی بیان داشت: در این راه بزرگان حوزه و مراجع عظام تقلید حضرات آیات مکارم‌شیرازی، صافی‌گلپایگانی و جوادی‌آملی این مرکز را با مباحث خود یاری کردند که مباحث آنان در قالب فایل‌های صوتی و تصویری روی سایت قرار گرفت.
وی ادامه داد: این مرکز به دنبال ایجاد فرهنگ مصرف است تا فضای امنیت اخلاقی جوان‌ها را بالا ببرد و کارهای پژوهشی، بازنویسی مطالب معارف اسلامی در قالب پژوهش‌های مختلف انجام می‌شود و محصولی که از این طریق تولید می‌شود به صورت نرم‌افزار در پایگاه اینترنتی مبلغ در اختیار مخاطبان قرار می‌گیرد.
حجت‌الاسلام صداقت‌زاده یادآور شد: 5 ساله اول برنامه‌های مرکز جهانی مبلغ جذب خانواده‌ها بود و رویکرد 5 ساله دوم حمایت از آنها است که در حال اجرا می‌باشد.
وی با بیان اینکه آثار تولیدی مرکز جهانی مبلغ برای قشر خاصی از جامعه نیست گفت: ما با اطلاع‌رسانی از طریق موسسات و سازمان‌‌ها و نهادها به جذب خانواده‌‌ها برای استفاده از آثار تولیدی مرکز می‌پردازیم که به عنوان مثال از شهر زاهدان 5 هزار خانواده و از شهر اصفهان 15 هزار نفر ثبت‌نام کرده‌اند.
مدیر مرکز جهانی مبلغ با بیان اینکه این مرکز بالغ بر 18 نرم‌افزار با هدف جذب و حمایت از خانواده‌‌ها تولید و در اختیار آنها قرار داده است گفت: نرم‌افزار اندیشه حسینی، ضیافت، شهرک محبت ویژه کودکان، الفت بچه‌ها، محمد امین، یاران راستین، بهشت‌بی‌نشان، مجموعه سخنرانی مرحوم کافی، و نرم‌افزار ارمغان از جمله نرم‌افزارهای تولید شده است.
وی با اشاره به اینکه نرم‌افزار ضیافت در اولین جشنواره رسانه‌های دیجیتال به عنوان اولین نرم‌افزار در محتوا‌گزینی رتبه اول را کسب کرد افزود: نرم‌افزارهای سیمای خوشبختی، سیمای رحمت، همکاری رحمت، نسیم رضوان، اصلاح الگوی مصرف، ازدواج و نرم‌افزار مدرسه امام علی (ع) برای ورود کودکان به نهج‌البلاغه در دست تولید است.
حجت‌الاسلام صداقت‌زاده ادامه دادک نرم‌افزار نسیم رضوان که مباحث قرانی را برای خانواده بیان می‌کند کاملاً پویانمایی شده که جلوه‌های بصری قوی دارد و از ترجمه زیرکلمه‌ای برخوردار است.
وی با بیان اینکه بهترین سرمایه مردم، زمان است که مدیریت نمی‌شود ابراز داشت: نرم‌افزار اصلاح الگوی مصرف برای مدیریت استفاده از زمان طراحی شده که در آن سالنامه، زمانبندی و مدیریت کارها، اعمال دینی، علوم و معارف قرآن، پنجاه جلد کتاب و برای همه مناسبت‌های ملی و مذهبی برنامه‌های صوتی و تصویری به کار رفته است.
مدیر مرکز جهانی مبلغ گفت: پرسنل این مرکز در قم و تهران نوعاً از طلاب دروس خارج و یا مقطع فوق‌لیسانس به بالا از دانشگاه هستند و برای تولید نرم‌افزارها از منابع غنی اسلامی پژوهش کرده محتوا را در می‌آوردند و پس از بازنویسی، کنترل، نظارت و آماده‌سازی می‌کنند.
وی افزود: سایت مبلغ برای اولین بار مشاوره‌های محرمانه به کاربران خود در زمینه مسایل اعتقادی، روانشناسی و پزشکی ارایه داد که سایر مراکز از این مرکز الگوگیری کردند.
حجت‌الاسلام صداقت با بیان اینکه 15 میلیون مصرف کننده در حوزه نت تا پایان سال 88 خواهیم داشت خاطرنشان کرد: در حوزه‌های علمیه پژوهش‌های خوبی انجام شده و امروز در مقابل جامعه‌ای قرار گرفته که تبدیل به دهکده جهانی شده و حوزه باید با محتوای قوی خود وارد حوزه اینترنت کشور شده و با تجهیزات موسسات و مراکز برای جوانان تولید برنامه کند.
وی با بیان اینکه باید اطلاع‌رسانی به عنوان یک سیاست جدی تلقی شود بیان داشت: امروز استفاده از اینترنت بالا رفته و حوزه باید به صورت جدیدی‌تر وارد «آی‌تی» شود چون در ایران مراکز حوزوی بحث آموزش اینترنت و کامپیوتر را به عموم تسری دادند.
حجت‌الاسلام صداقت‌ز‌اده از راه‌اندازی دوره‌های آموزشی در زمینه انتقال محتوا و بسترسازی به طلاب خبر داد و گفت: مرکز جهانی مبلغ با ایجاد دبیرستان به تربیت مبلغ خواهد پرداخت.