اعتدال در زندگی

آیات قرآنی به ویژه آیاتی که در مدینه فروفرستاده شده است، در راستای فرهنگ سازی تمدنی است. بخش مکی آن در حوزه فرهنگ سازی فرهنگی و شناختی نسبت به جایگاه انسان و خدا و نیز انسان و دیگران می باشد تا نگرش ها ورفتارها بر اساس شناخت ها و بینش ها شکل گیرد. مجموعه آیات مکی و مدنی است که فرهنگ خاصی را برای جامعه ای که قرآن از آن به عنوان جامعه نمونه و شاهد    یاد می کند، ترسیم می سازد.

بنابراین می توان گفت که هدف آیات قرآنی، فرهنگ سازی کامل وجامع برای جامعه ای نمونه و الگوی است که بشریت بتواند بر اساس آن جامعه جهانی سالم و کامل را    ایجاد کند و مردمان با بهره گیری از همه توان خویش و جامعه و زمین، عدالت قسطی را توسعه بخشیده تا مجموعه انسانی به شکل جمعی بتوانند به سوی مسیر کمالی حرکت نماید.

دست یابی به این مهم نیازمند سختی ها بسیاری است ؛ زیرا تغییر و تحول در رفتارها و نگرش ها بسیار سخت و کند شدنی است. از این روست که پیامبر(ص) در مدت بیست ساله توانست نگرش مردم را اصلاح و تغییر دهد. این در حالی است که پیامبر در جامعه ای ماموریت پیدا کرد که می توان گفت که از کم ترین سابقه تمدنی برخوردار بوده ومردمانی امی و بی کتاب و قانون مدون بودند.

جامعه جزیره، جامعه ای بود که می توان آن را به نوعی جامعه بدوی دانست که قابلیت بسیاری برای دگرگونی داشت و از کمال برخوردار نبود؛ زیرا جوامعی که احساس و یا توهم کمال را دارند نسبت به تغییر واکنش    سرد و منفی نشان می دهند و در صد مقاومت در آن ها بالاست. جوامع بدوی همانند درختان جوان و بوته هایی است که قابلیت تغییر و ترمیم پذیری را بیش تر می کند. این گونه بود که جامعه صدر اسلام توانست با فرهنگی رشد کند که می توان از آن به جامعه نمونه قابل گسترش در سطح جهان یاد کرد.  

انسان به عنوان موجودی که بسیاری از مسایل را از طریق تقلید می آموزد و به دیگری منتقل می کند ، نیازمند چیزی است که از آن به عنوان اسوه و الگو یاد می کنند. الگو و اسوه، به چیزی گفته می شود که می تواند آدمی را در مسیر کمالی خویش یاری رساند و قابلیت عمل را به شیوه ملموس و محسوس بنمایاند.

بسیاری از مطالب را انسان از    راه تقلید می آموزد. همین تقلید پذیری است که مساله الگوها و اسوه ها را سبب شده است و نیازمندی آدمی را الگو و اسوه به اثبات رسانده است.

برای الگوسازی هر چیزی و یا هرکسی، نیاز به آن داریم تا آن چیز یا آن کس از طرق گوناگون به عنوان چیزی مهم و اساسی شناخته و معرفی شود. ازاین روست که تبلیغ به معنای ارایه شناخت کامل و درست برای مهم سازی ، اهمیت و ارزش خاصی می یابد، زیرا با شناخت است که شخص و یا چیزی برای انسان اهمیت و ارزش پیدا می کند و در پی آن می رود.

انسان ها در طول مدتی به امری عادت می کنند و این در حالی است که جامعه و انسان ها و نیز نیازهای آنان تغییر می یابد. بنابراین تغییر دایم شرایط و مقتضیات ، مقتضی تغییر دایم و اصلاح وضعیت است. این گونه است که اصلاحات دایمی و تغییر در امور متناسب با تغییر شرایط و مقتضیات ، امری ضروری و بایسته است و گریزی از آن نیست.

ناگفته نماند که نیازها و امور هستی به دو دسته ثابت و متغیر دسته بندی می شود. برخی از امور هماره ثابت است و نیازها و پاسخ های ثابتی را می طلبد ولی برخی دیگر از امور    هماره در حال تغییر می باشد و نیازهای نوشونده و پاسخ های نو و تازه ای می طلبد. این بخش دوم است که لزوم اصلاح دایمی و تغییر متناسب را می طلبد تا نوعی هماهنگی و سزاواری در میان آن ها تحقق یابد.

قرآن در حوزه مسایل اقتصادی ، برخی از امور را به عنوان الگوهای ثابت بیان داشته است؛ چنان که در این حوزه به دو تن از پیامبران که در این حوزه فعالیت داشته اند به عنوان الگوهای عینی و ملموس تاریخی اشاره می کند. حضرت شعیب (ع) و حضرت یوسف (ع) بیش ترین مباحث در حوزه مسایل اقتصادی رامطرح می سازند و حتی حضرت یوسف (ع) در عمل نشان می دهد که چگونه می بایست از تولید تا توزیع تا مصرف ، الگوهای بهینه و مناسبی داشت تا جامعه بتواند افزون از گذر از گذرگاه های بحران ها ، به شکوفایی دست یابد و فرصت تمدن سازی برای جامعه ای فراهم آید. البته بسیاری از آیات به حوزه اقتصادی پرداخته است و همه مسایل ریز و درشت را تبیین و توضیح می دهد؛ زیرا حوزه اقتصادی مهم ترین بخشی است که زندگی انسان را تحت تاثیر قرار می دهد.

این گونه است که آیات قرآنی    سرشار از آموزه ها و گزاره هایی است که از انسان می خواهد تا شناختی کامل نسبت به امور و چیزهای دنیا پیدا کرده و راه درست و مناسب استفاده از آن ها را بیاموزد. از این رو می توان گفت که مجموعه ای از آموزه های دستوری دین و قرآن به ویژه بخش حلال و حرام آن که از آن به شریعت یاد می شود در حقیقت همان تبیین و معرفی درست مصرف است. به این معنا که به انسان می آموزد که چگونه از چیزهایی دنیا استفاده کرده و آن رادر مسیر بهره مندی خویش به کار گیرند.

به سخن دیگر ، آموزه های وحیانی قرآن حاوی مجموعه ای کامل از روش ها و راهکارهای بهره مندی و مصرف درست چیزها در راستای دست یابی انسان به کمال در دنیا و آخرت و رشدو بالندگی در مسیر شدن وخلافت الهی است که از آن به عبودیت ربوبی تعبیر و تفسیر می شود.

بقیه در ادامه مطلب

مصرف از واژه عربی صرف به معنایی گردیدن و تغییر دادن گرفته است. هر چند که در عربی این مفهومی که در ادبیات فارسی از آن استفاده می شود به ذهن نمی آید ولی واژه ارتباطی تنگاتنگ با مفهوم فارسی آن دارد. در کاربردهای فارسی وقتی از مصرف سخن به میان می آید، مراد از آن بهره گیری و استفاده از چیزی در راستای برآورد یک و یا چند نیاز ذاتی و یا عرضی است. انسان در زندگی روزانه خویش در مدت زمانی که در قرارگاه زمین زیست می کند، نیازمند چیزهایی است که موجبات داوم و بقا و یا رشد و بالندگی فراهم آورد. این مجموعه نیازهای بشری بسیار متعدد و متنوع است ولی می توان گفت که عمده ترین آن ها شامل امور و چیزهایی می شود که تغذیه ، آسایش و آرامش، بنیاد و اساس آن را شکل می بخشد.

خداوند در آیات بسیاری از قرآن تبیین می کند که همه چیزهایی که در آسمان و زمین و به عبارت دیگر در دنیا ایجاد و فراهم آمده است به شکلی مربوط و متربط به پاسخ گویی به نیازهای بشری به عنوان اشرف و اکرم مخلوقات بوده است. از این روست که از بشر می خواهد که با بهره گیری درست از آن ها و نیز توجه یابی از طریق آنها به سوی خداوند، سپاسگزار وشاکر نعمت های الهی باشند.

بقیه در ادامه مطلب