آبياري تحت فشار، مصداق بارز اصلاح الگوي مصرف
استان هرمزگان از مناطق کم آب و گرم و خشک کشور است و در سالهاي اخير با خشکساليهاي پي در پي دچار کم آبي شديد و مضاعف شده است. همين امر باعث گرديده تا کشاورزان بيشتر متوجه اهميت موضوع شده و درصدد برآيند تا با استفاده از روشهاي آبياري تحت فشار بتوانند مشکل کم آبي خود را کاهش دهند و در اين راه موفقيتهاي چشمگيري داشتهاند .
به گزارش خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) با اجراي طرحهاي آبياري تحت فشار که منجر به افزايش راندمان آبياري ميشوند، نه تنها تنش آبي مرتفع شده که در بعضي موارد افزايش سطح زيرکشت را نيز به دنبال داشته است .
شروع آبياري تحت فشار در استان از سال 72 بوده و تاکنون نيز ادامه دارد، به طوريکه سالانه با ترويج اين شيوه آبياري در بين کشاورزان، سطح بيشتري از اراضي تحت پوشش اين سيستم قرار ميگيرند .
از ابتدا تا شروع برنامه چهارم (سال 84) 16994 هکتار از اراضي کشاورزي تحت پوشش آبياري تحت فشار قرار گرفته و هم اکنون 31748 هکتار از اراضي استان با اين روش آبياري ميشوند که در مجموع 21 درصد از اراضي آبي استان را شامل ميشود که از شاخص 8 درصدي کشور جلوتر است .
طبق مطالعات امکان سنجي انجام شده پتانسيل بهره برداري جهت اجراي سيستم آبياري تحت فشار 80000 هکتار بوده که تاکنون در 31748 هکتار از اراضي اجرا شده و امکان اجراي اين سيستم در 49033 هکتار از اراضي وجود دارد. در حال حاضر راندمان کلي آبياري در اراضي که به روش سنتي آبياري مي شوند در حدود 35 درصد است .
ليکن با اجراي سيستمهاي آبياري تحت فشار ميتوان اين مقدار را به 85 درصد در اراضياي که به روش قطرهاي آبياري ميشوند و 70 درصد در سيستم باراني افزايش داد. مزاياي آبياري قطرهاي در بهره گيري از منابع آب، کاهش تبخير آب از سطح خاک، عدم وجود روان آب سطحي و کنترل نفوذ عمقي از جمله عواملي هستند که کاهش باعث مصرف آب و افزايش بازده آبياري ميشوند .
در آبياري قطرهاي نياز آبي گياه روزانه تامين مي شود لذا رطوبت خاک در منطقه توسعه ريشه در طول دوره رشد تقريباً ثابت ميماند و گياه کمتر از نوسانهاي تنش آب صدمه مي بيند .
کاهش زيان وارده به گياه در اثر شوري آب
آبياري قطرهاي در استفاده از آب شور نسبت به ساير روشهاي مرسوم آبياري متداول تر است و اين امر را مي توان به دو دليل زير دانست: در روش آبياري قطرهاي فاصله بين آبياري کوتاه بوده و منطقه توسعه ريشهها همواره خيس نگهداشته ميشود لذا محلول خاک که ريشههاي گياه آب و مواد غذايي مورد نياز خود را از آن دريافت ميدارند تقريباً در طول دوره رشد گياه رقيق مانده و غلظت نمک در آن کمتر است. حال آنکه در ساير روشها به دليل زياد بودن فاصله آبياري، خاک در روزهاي قبل از آبياري نسبتاً خشک بوده و محلول خاک از نظر نمک غليظ ميشود .
جذب آب در چنين شرايطي باعث وارد شدن نمک به داخل گياه و صدمه زدن به آن مي شود. در آبياري قطرهاي حجم مرطوب شده خاک به طرف خارج از گياه رو به گسترش بوده و نمک نيز در جبهه رطوبتي به طور مرتب از نقطه ريزش آب از قطره چکان به خارج از آن رانده ميشود، به طوريکه اگر قطره چکان کنار گياه در جاي مناسبي قرار گرفته باشد نمک از دسترس ريشه دور ميشود. البته عدم استقرار صحيح قطره چکان مي تواند نمک را به طرف ريشهها رانده و باعث صدمه زدن به آن شود. آب قبل از وارد شدن به سيستم از صافيهاي مخصوص گذشته و تصفيه ميشود لذا امکان وارد شدن بذر علفهاي هرز به داخل زمين وجود ندارد و همچنين تمام مزرعه آبياري نميشود و امکان رشد علفهاي هرز وجود ندارد .
نياز به نيروي انساني کمتر و صرفه جويي در انرژي
فشار آب در اين سيستم به مراتب از سيستم باراني کمتر است .
بالا بودن بازده آبياري
در روش آبياري قطرهاي راندمان تا 85 درصد ميرسد. در هنگام آبياري قطرهاي مي توان بين رديفها حرکت کرده و عمليات هرس، وجين و برداشت محصول را انجام داد .
سيستم آبياري قطرهاي در مقايسه با ساير روشهاي آبياري به مراقبت بيشتر و عمليات دقيق تر در تصفيه، کود دادن و نگهداري سيستم نياز دارد. نگهداري سيستم در درجه اول مستلزم اين است که قطره چکانها از نظر توزيع يکنواخت آب و تامين نياز آبي گياه در وضع مناسبي باشد. در اغلب موارد اين امر در ارتباط مستقيم با کاربر و کارکرد صحيح و مناسب فيلترهاي تصفيه ميباشد لذا صافي ها بايد به طور متناوب تميز شوند و کنترل عملکرد مطلوب قطره چکانها با اندازه گيري مقدار آبگذاري سيستم و همچنين دقت در تغييرات فشار از طريق نصب و قرائت مرتب فشارسنج در قسمتهاي مختلف شبکه مقدور است. مسدود شدن قطره چکانها يک امر تدريجي است که در نتيجه رسوب املاح، مواد آلي يا مواد معلق موجود در آب ايجاد ميشود. برخي قطره چکانها را مي توان بازکرده و با دست تميز نمود برخي ديگر ممکن است با دست باز نشده و با فشار آب شسته شود. هواي تحت فشار با فشار 5 تا 15 اتمسفر براي خارج کردن ماندههاي مواد آلي که به صورت ژله در قطره چکانها با مجراي طولاني ماندهاند از طريق اعمال به سر لولههاي فرعي ميتواند موفقيت آميز باشد ولي بايستي دقت كرد آيا قطره چکانها و اتصالات قدرت تحمل اين فشار را دارند يا خير. بقاياي مواد آلي مانند تکههاي کوچک جلبک از توري صافي عبور کرده و وارد شبکه ميشوند، جلوگيري از رويش جلبکها در داخل لولهها داراي اهميت است .
در صورت وجود مواد آلي و جلبک ها مي توان يکي از سه روش زير را به کار برد: استفاده از کلرين با غلظت 2 تا 5 ميلي گرم در ليتر قبل از اتمام آبياري. استفاده از آب ژاول با غلظت 1 تا 5 ميلي گرم در ليتر هر پانزده روز يکبار. استفاده از سولفات مس با غلظت حدود 4 ميلي گرم در ليتر( در صورتي که آب حاوي کربنات و بيکربنات نباشد .(
به طور کلي بهترين کار براي جلوگيري از انسداد قطره چکانها پيشگيري است و عمليات پيشگيري را مي توان بدين صورت انجام داد: آغشته نمودن آب با مواد شيميايي در صورت لزوم که انتخاب نوع مواد شيميايي و مقدار آن به کيفيت آب و غلظت املاح موثر در گرفتگيها بستگي دارد .
انتخاب قطره چکانهاي مناسب براي آب مورد استفاده (برخي از قطره چکانها نسبت به تجمع املاح و رسوب حساسيت کمتري از خود نشان مي دهند.) - شستشوي دستگاه به طور متناوب - تصفيه آب قبل از رسيدن به قطره چکانها( منظور استفاده از يک يا تمام فيلترهاي شن، توري، سيلکون و حوضچه رسوبگير است) - همچنين رعايت نکات زير ميتواند در مديريت و استفاده صحيح از سيستم نقش اساسي را ايفا ميکند: - شستشوي به موقع صافيها - استفاده از دستگاه شسشوي خودکار، در صورتي که آب مقدار زيادي رس به همراه داشته باشد - بازديد هفتگي از دستگاه هاي تزريق کود، تنظيم فشار، دبي سنج، فشارسنج و پمپ - بازديد ماهانه از طرز کار قطره چکانها - تخليه و شستشوي لوله هاي فرعي هر شش ماه يکبار - تزريق کود در مراحل اوليه رشد با فاصلههاي کوتاه تر - در صورت استفاده از کود يا مواد شيميايي غلظت آنها نبايد بيشتر از غلظت مجاز باشد و توصيه ميشود يک ساعت پس از شروع کار سيستم و يک ساعت قبل از خاتمه آبياري تزريق کود انجام گيرد - تنظيم آبياري بر طبق حساسيت گياه به آب در مراحل مختلف رشد - کوتاه کردن فاصله آبياريها در صورت شوري آب و خاک - اندازه گيري حجم آب داده شده بر طبق تقويم آبياري - در صورت لزوم خودکار کردن سيستم در جهت کاهش نيروي کارگري .
کاربرد کود در سيستم آبياري قطرهاي
يکي از مزاياي آبياري قطرهاي کاربرد توام کود همراه با آب ابياري است؛ در اين روش چون کود به طور مستقيم در اختيار هر گياه قرار مي گيرد کارايي مصرف آن افزايش مييابد. همچنين در نيروي کارگري، ماشين آلات و هزينههاي انرژي نيز صرفه جويي ميشود. در استفاده از کود بايد به نکات زير توجه شود تا از بروز هرگونه مشکل جلوگيري به عمل آيد: کودهاي مورد استفاده به سرعت در آب حل شوند، چنانچه دو يا چند ماده شيميايي همراه با هم به سيستم تزريق شوند بايد توجه داشت بين آنها واکنش شيميايي که منجر به توليد رسوب گردد، رخ ندهد، کود تزريقي با مواد موجود در آب وارد واکنش شيميايي نشود، کود از انواع خورنده نباشد، کود هميشه قبل از واحد تصفيه وارد سيستم شود .
براي حصول اطمينان قبل از تزريق مواد شيميايي به سيستم قطرهاي مقداري از آن را در ظرفي که محتواي آب آبياري است با غلظت نسبتاً زيادتر از حد معمول ريخته و بهم بزنيد، چنانچه پس از 24 ساعت آثاري از واکنشهاي شيميايي مشاهده شد از مصرف آن ماده در سيستم خودداري كنيد .