استان هرمزگان از مناطق کم آب و گرم و خشک کشور است و در سال‌هاي اخير با خشکسالي‌هاي پي در پي دچار کم آبي شديد و مضاعف شده است. همين امر باعث گرديده تا کشاورزان بيشتر متوجه اهميت موضوع شده و درصدد برآيند تا با استفاده از روش‌هاي آبياري تحت فشار بتوانند مشکل کم آبي خود را کاهش دهند و در اين راه موفقيت‌هاي چشمگيري داشته‌اند .

به گزارش خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) با اجراي طرح‌هاي آبياري تحت فشار که منجر به افزايش راندمان آبياري مي‌شوند، نه تنها تنش آبي مرتفع شده که در بعضي موارد افزايش سطح زيرکشت را نيز به دنبال داشته است .

شروع آبياري تحت فشار در استان از سال 72 بوده و تاکنون نيز ادامه دارد، به طوريکه سالانه با ترويج اين شيوه آبياري در بين کشاورزان، سطح بيشتري از اراضي تحت پوشش اين سيستم قرار مي‌گيرند .

از ابتدا تا شروع برنامه چهارم (سال 84) 16994 هکتار از اراضي کشاورزي تحت پوشش آبياري تحت فشار قرار گرفته و هم اکنون 31748 هکتار از اراضي استان با اين روش آبياري مي‌شوند که در مجموع 21 درصد از اراضي آبي استان را شامل مي‌شود که از شاخص 8 درصدي کشور جلوتر است .

طبق مطالعات امکان سنجي انجام شده پتانسيل بهره برداري جهت اجراي سيستم آبياري تحت فشار 80000 هکتار بوده که تاکنون در 31748 هکتار از اراضي اجرا شده و امکان اجراي اين سيستم در 49033 هکتار از اراضي وجود دارد. در حال حاضر راندمان کلي آبياري در اراضي که به روش سنتي آبياري مي شوند در حدود 35 درصد است .

ليکن با اجراي سيستم‌هاي آبياري تحت فشار مي‌توان اين مقدار را به 85 درصد در اراضي‌اي که به روش قطره‌اي آبياري مي‌شوند و 70 درصد در سيستم باراني افزايش داد. مزاياي آبياري قطره‌اي در بهره گيري از منابع آب، کاهش تبخير آب از سطح خاک، عدم وجود روان آب سطحي و کنترل نفوذ عمقي از جمله عواملي هستند که کاهش باعث مصرف آب و افزايش بازده آبياري مي‌شوند .

در آبياري قطره‌اي نياز آبي گياه روزانه تامين مي شود لذا رطوبت خاک در منطقه توسعه ريشه در طول دوره رشد تقريباً ثابت مي‌ماند و گياه کمتر از نوسان‌هاي تنش آب صدمه مي بيند .

کاهش زيان وارده به گياه در اثر شوري آب

آبياري قطره‌اي در استفاده از آب شور نسبت به ساير روش‌هاي مرسوم آبياري متداول تر است و اين امر را مي توان به دو دليل زير دانست: در روش آبياري قطره‌اي فاصله بين آبياري کوتاه بوده و منطقه توسعه ريشه‌ها همواره خيس نگهداشته مي‌شود لذا محلول خاک که ريشه‌هاي گياه آب و مواد غذايي مورد نياز خود را از آن دريافت مي‌دارند تقريباً در طول دوره رشد گياه رقيق مانده و غلظت نمک در آن کمتر است. حال آنکه در ساير روش‌ها به دليل زياد بودن فاصله آبياري، خاک در روزهاي قبل از آبياري نسبتاً خشک بوده و محلول خاک از نظر نمک غليظ مي‌شود .

جذب آب در چنين شرايطي باعث وارد شدن نمک به داخل گياه و صدمه زدن به آن مي شود. در آبياري قطره‌اي حجم مرطوب شده خاک به طرف خارج از گياه رو به گسترش بوده و نمک نيز در جبهه رطوبتي به طور مرتب از نقطه ريزش آب از قطره چکان به خارج از آن رانده مي‌شود، به طوريکه اگر قطره چکان کنار گياه در جاي مناسبي قرار گرفته باشد نمک از دسترس ريشه دور مي‌شود. البته عدم استقرار صحيح قطره چکان مي تواند نمک را به طرف ريشه‌ها رانده و باعث صدمه زدن به آن شود. آب قبل از وارد شدن به سيستم از صافي‌هاي مخصوص گذشته و تصفيه مي‌شود لذا امکان وارد شدن بذر علف‌هاي هرز به داخل زمين وجود ندارد و همچنين تمام مزرعه آبياري نمي‌شود و امکان رشد علف‌هاي هرز وجود ندارد .

نياز به نيروي انساني کمتر و صرفه جويي در انرژي

فشار آب در اين سيستم به مراتب از سيستم باراني کمتر است .

بالا بودن بازده آبياري

در روش آبياري قطره‌اي راندمان تا 85 درصد مي‌رسد. در هنگام آبياري قطره‌اي مي توان بين رديف‌ها حرکت کرده و عمليات هرس، وجين و برداشت محصول را انجام داد .

سيستم آبياري قطره‌اي در مقايسه با ساير روشهاي آبياري به مراقبت بيشتر و عمليات دقيق تر در تصفيه، کود دادن و نگهداري سيستم نياز دارد. نگهداري سيستم در درجه اول مستلزم اين است که قطره چکان‌ها از نظر توزيع يکنواخت آب و تامين نياز آبي گياه در وضع مناسبي باشد. در اغلب موارد اين امر در ارتباط مستقيم با کاربر و کارکرد صحيح و مناسب فيلترهاي تصفيه مي‌باشد لذا صافي ها بايد به طور متناوب تميز شوند و کنترل عملکرد مطلوب قطره چکان‌ها با اندازه گيري مقدار آبگذاري سيستم و همچنين دقت در تغييرات فشار از طريق نصب و قرائت مرتب فشارسنج در قسمت‌هاي مختلف شبکه مقدور است. مسدود شدن قطره چکانها يک امر تدريجي است که در نتيجه رسوب املاح، مواد آلي يا مواد معلق موجود در آب ايجاد مي‌شود. برخي قطره چکان‌ها را مي توان بازکرده و با دست تميز نمود برخي ديگر ممکن است با دست باز نشده و با فشار آب شسته شود. هواي تحت فشار با فشار 5 تا 15 اتمسفر براي خارج کردن مانده‌هاي مواد آلي که به صورت ژله در قطره چکان‌ها با مجراي طولاني مانده‌اند از طريق اعمال به سر لوله‌هاي فرعي مي‌تواند موفقيت آميز باشد ولي بايستي دقت كرد آيا قطره چکان‌ها و اتصالات قدرت تحمل اين فشار را دارند يا خير. بقاياي مواد آلي مانند تکه‌هاي کوچک جلبک از توري صافي عبور کرده و وارد شبکه مي‌شوند، جلوگيري از رويش جلبک‌ها در داخل لوله‌ها داراي اهميت است .

در صورت وجود مواد آلي و جلبک ها مي توان يکي از سه روش زير را به کار برد: استفاده از کلرين با غلظت 2 تا 5 ميلي گرم در ليتر قبل از اتمام آبياري. استفاده از آب ژاول با غلظت 1 تا 5 ميلي گرم در ليتر هر پانزده روز يکبار. استفاده از سولفات مس با غلظت حدود 4 ميلي گرم در ليتر( در صورتي که آب حاوي کربنات و بيکربنات نباشد .(

به طور کلي بهترين کار براي جلوگيري از انسداد قطره چکان‌ها پيشگيري است و عمليات پيشگيري را مي توان بدين صورت انجام داد: آغشته نمودن آب با مواد شيميايي در صورت لزوم که انتخاب نوع مواد شيميايي و مقدار آن به کيفيت آب و غلظت املاح موثر در گرفتگي‌ها بستگي دارد .

انتخاب قطره چکان‌هاي مناسب براي آب مورد استفاده (برخي از قطره چکان‌ها نسبت به تجمع املاح و رسوب حساسيت کمتري از خود نشان مي دهند.) - شستشوي دستگاه به طور متناوب - تصفيه آب قبل از رسيدن به قطره چکان‌ها( منظور استفاده از يک يا تمام فيلترهاي شن، توري، سيلکون و حوضچه رسوبگير است) - همچنين رعايت نکات زير مي‌تواند در مديريت و استفاده صحيح از سيستم نقش اساسي را ايفا مي‌کند: - شستشوي به موقع صافي‌ها - استفاده از دستگاه شسشوي خودکار، در صورتي که آب مقدار زيادي رس به همراه داشته باشد - بازديد هفتگي از دستگاه هاي تزريق کود، تنظيم فشار، دبي سنج، فشارسنج و پمپ - بازديد ماهانه از طرز کار قطره چکان‌ها - تخليه و شستشوي لوله هاي فرعي هر شش ماه يکبار - تزريق کود در مراحل اوليه رشد با فاصله‌هاي کوتاه تر - در صورت استفاده از کود يا مواد شيميايي غلظت آنها نبايد بيشتر از غلظت مجاز باشد و توصيه مي‌شود يک ساعت پس از شروع کار سيستم و يک ساعت قبل از خاتمه آبياري تزريق کود انجام گيرد - تنظيم آبياري بر طبق حساسيت گياه به آب در مراحل مختلف رشد - کوتاه کردن فاصله آبياري‌ها در صورت شوري آب و خاک - اندازه گيري حجم آب داده شده بر طبق تقويم آبياري - در صورت لزوم خودکار کردن سيستم در جهت کاهش نيروي کارگري .

کاربرد کود در سيستم آبياري قطره‌اي

يکي از مزاياي آبياري قطره‌اي کاربرد توام کود همراه با آب ابياري است؛ در اين روش چون کود به طور مستقيم در اختيار هر گياه قرار مي گيرد کارايي مصرف آن افزايش مي‌يابد. همچنين در نيروي کارگري، ماشين آلات و هزينه‌هاي انرژي نيز صرفه جويي مي‌شود. در استفاده از کود بايد به نکات زير توجه شود تا از بروز هرگونه مشکل جلوگيري به عمل آيد: کودهاي مورد استفاده به سرعت در آب حل شوند، چنانچه دو يا چند ماده شيميايي همراه با هم به سيستم تزريق شوند بايد توجه داشت بين آنها واکنش شيميايي که منجر به توليد رسوب گردد، رخ ندهد، کود تزريقي با مواد موجود در آب وارد واکنش شيميايي نشود، کود از انواع خورنده نباشد، کود هميشه قبل از واحد تصفيه وارد سيستم شود .

براي حصول اطمينان قبل از تزريق مواد شيميايي به سيستم قطره‌اي مقداري از آن را در ظرفي که محتواي آب آبياري است با غلظت نسبتاً زيادتر از حد معمول ريخته و بهم بزنيد، چنانچه پس از 24 ساعت آثاري از واکنش‌هاي شيميايي مشاهده شد از مصرف آن ماده در سيستم خودداري كنيد .

منبع ایسنا

هرچه هوا گرم تر می شود هشدارهای سازمان آب و فاضلاب مبنی بر بالا رفتن مصرف آب و در نتیجه احتمال قطعی آن نیز بیشتر می شود. از طرفی در گرمای هوای تابستان همچون امسال، خاموش كردن لوازم خنك كننده و صرفه جویی در این بخش از مصرف آب نیز چندان عملی نیست ولی با این حال برای این منظور راه ها و پیشنهادهای دیگری نیز وجود دارد كه با به كارگیری آنها شاهد تغییر اساسی در رقم مصرف آب موجود در قبض های آب ساختمان خواهید بود . 

هرچه هوا گرم تر می شود هشدارهای سازمان آب و فاضلاب مبنی بر بالا رفتن مصرف آب و در نتیجه احتمال قطعی آن نیز بیشتر می شود. از طرفی در گرمای هوای تابستان همچون امسال، خاموش كردن لوازم خنك كننده و صرفه جویی در این بخش از مصرف آب نیز چندان عملی نیست ولی با این حال برای این منظور راه ها و پیشنهادهای دیگری نیز وجود دارد كه با به كارگیری آنها شاهد تغییر اساسی در رقم مصرف آب موجود در قبض های آب ساختمان خواهید بود .

۱ - بازدید كولرهای آبی: از آنجا كه این روزها در بیشتر ساعات شبانه روز كولرها مشغول به كار هستند، كنترل هرچند روز یك بار شلنگ آب كولر و همچنین نحوه كاركرد شناور آن می تواند از بسیاری از موارد هدر رفتن غیرآگاهانه آب جلوگیری كند .

۲ - تعمیر شیرها: واشر اغلب شیرهای آب گرم در مجاورت با گرمای حاصل از آب داغ و باز و بسته شدن پیاپی به مرور زمان صدمه دیده و همین مسئله موجب چكه كردن آب می شود. به همین جهت به محض ملاحظه چنین موردی به سرعت آن را تعویض كرده و یا در صورتی كه چكه كردن ناشی از مشكل دیگری در ساختمان شیر است، آن را تعمیر كنید .

نكته: در صورتی كه شیر آب دستشویی و یا آشپزخانه خانه شما تنها هنگام شب شروع به چكه كردن كرده و برای تعمیر آن و یا تعویض واشر لوازم مورد نیاز را در دسترس ندارید، مجبور نیستید تا صبح به خاطر صدای آزاردهنده چكه های آب بیدار بنشینید. كافی است طنابی بلند و كتانی را به دهانه علم شیر گره زده و ادامه آن را بر روی سطح كاسه دستشویی قرار دهید به این ترتیب شما مسیری برای انتقال قطرات آبی كه از شیر خارج شده به داخل چاهك ایجاد كرده اید. البته از آنجا كه همواره گفته اند قطره قطره جمع گردد وانگهی دریا شود، بهتر است كاسه ای بزرگ در داخل دستشویی قرار داده و انتهای نخ را درون آن بگذارید. به این صورت قطرات آب به جای چاه در كاسه جمع شده و برای مواردی همچون آبیاری گیاهان داخل گلدان ها و یا باغچه قابل استفاده خواهد بود .

۳ - آبیاری با آب غیر شرب: از آب حاصل از شست وشوی میوه ها و سبزیجات برای آبیاری باغچه و یا گلدان ها استفاده كنید. برای این منظور لازم است در زیر سبد حاوی میوه ها و سبزیجات در حال شست وشو، لگنی قرار داده و آب جمع شده در لگن را مورد استفاده قرار دهید .

۴ - تعمیر سیفون توالت: خراب بودن سیفون توالت فرنگی و معمولی می تواند مقدار زیادی از آب را به هدر دهد. این خرابی و در نتیجه انتقال آب از مخزن به چاه ممكن است آنقدر مستمر و بدون صدا باشد كه توجه شما را به خود جلب نكرده و مدت زمان طولانی ادامه یابد. لذا در صورتی كه به مصرف بیش از حد آب در قبض مربوط مشكوك شدید، سیفون ها را نیز بازدید كنید، برای امتحان در مورد فلاش تانك ها، شما می توانید در آب داخل مخزن آنها چند قطره جوهر ریخته و در واقع آب داخل آن را رنگی كنید. حال در صورت وجود هرگونه اشكالی در كاركرد شناور و اجزای دیگر و در نتیجه انتقال آب به داخل چاه، سیر آب رنگی روان به صورت خطی بر روی سطح كاسه نمایان خواهد شد. به این ترتیب با اطمینان، به تعمیر و رفع مشكل اقدام كنید. البته این كار نیاز به بازدید چندساعته دارد .

نكته: از آنجا كه معمولاً حجم مخزن فلاش تانك ها به خصوص در توالت های معمولی زیادتر از حد نیاز برای تخلیه بوده و به این ترتیب مقدار زیادی آب با هر بار كشیدن طناب و یا فشار دادن دكمه مخصوص وارد فضای كاسه توالت شده و سپس تخلیه می شود، یافتن راهكاری برای كم كردن این میزان در موضوع صرفه جویی آب می تواند نقش داشته باشد. برای این منظور علاوه بر اقدامات فنی مربوطه، شما می توانید مقداری از فضای داخل مخزن سیفون را با جسم دیگری پر كرده و در واقع امكان جمع شدن مقدار آب كمتری را در مخزن ایجاد كنید. به عنوان مثال شما می توانید یك شیشه نوشابه ۵/۱   لیتری را از آب پر كرده و به حالت خوابیده در كف مخزن جای دهید به این ترتیب ۵/۱   لیتر از آب داخل مخزن كمتر می شود .

۵ - استفاده صحیح از ماشین های لباسشویی و ظرفشویی: هیچ گاه ماشین ظرفشویی و لباسشویی را با مقدار اندكی لباس و یا ظرف چرك روشن نكنید مگر آنكه دستگاه برای كاهش مصرف آب دارای دكمه ای مخصوص نصف ظرفیت و یا مانند آن باشد. زیرا در حالت عادی حتی اگر قطعه ای ظرف و یا تكه ای لباس نیز برای شست وشو در ماشین قرار داده باشید، دستگاه با توجه به برنامه تنظیم شده همان میزان آبی را كه برای شست وشوی ظرفیت كامل نیاز است، مصرف می كند .

۶ - كاربرد جارو به جای آب: این روزها با توجه به گرم بودن هوا، داشتن حیاطی سرسبز و یا بالكنی با چشم انداز زیبا یكی از نعمت ها محسوب می شود ولی مسئله اینجا است كه برای تمیز كردن این فضاها و مهیا كردن شرایط استفاده، برخی به جای جارو برای جمع كردن خاك و خاشاك و سپس شست وشو با آب از همان ابتدا از فشار قوی آب به عنوان جارو نیز استفاده می كنند كه به این ترتیب مقدار آب مصرفی چندین برابر خواهد شد .

۷ - كاربرد تجهیزات و شیرهای مخصوص: مهندسین سازمان آب و فاضلاب به منظور كاهش مصرف آب اقدام به تولید و عرضه تجهیزات مخصوص كرده اند كه با به كارگیری آنها در شیرها، می توان از میزان خروج با فشار زیاد آب جلوگیری به عمل آورد. علاوه بر اینها نصب شیرهای همراه با چشمی الكترونیك و همچنین شیرهای تایمردار نیز از جمله راهكارهای بسیار مهم در امر صرفه جویی آب به حساب می آیند .

الهام اسمعیلی  

باور كنيد، درست است كه بيشتر سطح كره زمين را آب پوشانده، اما 97 درصد آن شور است .
باور كنيد، از اين 71 درصد آب جاري بر روي كره زمين تنها 3 درصد شيرين است كه بيشتر آن نيز يخهاي قطبي و آبهاي زيرزميني خيلي عميق است .
باور كنيد، سهم ما آدمها از كل آبهاي اقيانوسها، درياها، رودها نمي تواند بيشتر از يك درصد؛ يعني 4 هزار مترمكعب باشد .
باور كنيد، 1/1 ميليارد نفر در دنيا آب آشاميدني سالم ندارند و سالانه ميليونها كودك و زن و مرد بر اثر بيماريهاي ناشي از كمبود آب سالم مي ميرند .
باور كنيد، با وجود اينكه 2 درصد جمعيت دنيا در كشورهاي آفريقايي و آسيايي متمركزند، سهم اين دو قاره از منابع تجديد شونده آب تنها 47 درصد است .
باور كنيد، در40 سال گذشته، مصارف آب در سطح دنيا سه برابر شده است .
باور نمي كنيد! شايد با خود مي گوييد كه اين عدد و رقمها چه ربطي به ما دارد، اما؛
باور كنيد، شاخص هاي بحران آب در كشور ما به مراتب نامطلوب تر از متوسط دنياست .
باور كنيد، يك درصد جمعيت دنيا در ايران ساكن هستند، اما سهم كشور ما از منابع آب تجديد شونده تنها 0.26درصد است .
باور كنيد، ميزان آب شيرين در اختيار ايران 0.36 درصد؛ يعني حدود يك سوم سرانه جهاني است .
باور كنيد، برداشت اضافي از ذخيره ثابت آبخوانهاي آب زيرزميني در كشور ما حدود 5 ميليارد مترمكعب در سال است .
باور كنيد، متوسط بارندگي سالانه در كشور ما حدود 250ميلي متر؛ يعني يك سوم متوسط جهاني است . باور كنيد، در دنيا 60 تا 70 درصد منابع آبي صرف كشاورزي مي شود و در كشور ما 85 تا 93 درصد است .
باور كنيد، امسال ميزان بارندگي در ايران، 40 درصد در مقايسه با متوسط 39 سال گذشته كشور كاهش داشته است .
باور كنيد، سرانه مصرف آب در شهرهاي اروپايي 140 ليتر در شبانه روز است ولي در بسياري از شهرهاي ايران حدود 300 ليتر است .
و باور كنيد، كه ما قدر اين «طلاي آبي» را نمي دانيم !
طلاي آبي كه به رايگان هدر مي دهيم
شايد هنوز هم باور نكرده ايد كه ما چقدر به اين نعمت الهي بي توجهيم، نعمتي كه خداوند در 33 آيه قرآن كريم به آن اشاره مي كند كه بعد از خلقت آسمانها و زمين، آب را فرو فرستاديم تا زمين مرده را زنده نمايد و آب را مايه حيات و منشأ تمامي گياهان و حيوانات و مايه هستي قرار داديم .
نعمتي كه خداوند درباره آن در آيه 10 و 11 سوره نحل مي فرمايند: «او كسي است كه از آسمان، آبي فرود آورد كه ]آب [آشاميدني شما از آن است و روييدني   هايي كه رمه هاي خود را در آن مي چرانيد نيز   از آن است. به وسيله آن كشت و زيتون و درختان خرما و انگور و از هر گونه محصولات ديگر   براي شما مي روياند، قطعاً در اينها براي مردمي كه انديشه مي كنند، نشانه اي است .»
اگر هنوز هم باور نداريد كه به آب بي توجهيم، بد نيست با هم سري به گوشه و كنار شهر بزنيم تا به اين باور برسيد كه ما در اسراف كردن و بي توجهي به آب همت بالايي داريم !
صبح باران آمده است، باران زيبايي كه تن درختان و خيابانها را شسته و هنوز عطر خاك به مشام مي رسد، در يكي از كوچه هاي شهر، مردي ميانسال شيلنگ آب را در دست گرفته و با شدت آب در حال شستن پياده روي جلوي خانه اش هست . پياده رويي كه هنوز از باران صبحگاهي نمناك است .
هرچند كه سابقه خوبي از تذكر دادن به اين گونه افراد ندارم، ولي باز هم با ترديد جلو مي روم و بعد از عرض ادبي به او يادآور مي شوم كه ما امسال با كم آبي رو به رو هستيم و ...
و مرد با نگاهي موشكافانه به من نگاه مي كند و مي گويد: مأمور آبي !
و وقتي پاسخ منفي ام را مي شنود، باز مي گويد: اي بابا، بيكاري سر ظهري تو كوچه و پس كوچه ها راه افتادي اداي آدمهاي دلسوز را دربياوري، برو عقب خيس نشي !
مي گويم چه كاره هستم و او اين بار با لحني نرم تر، ولي حق به جانب مي افزايد: كي گفته كم آبيه! مگه نديدي توي اين هفته شكر خدا چه باراني باريد !
در روزي ديگر و در كوچه اي ديگر چند جوان مشغول شستن ماشينشان هستند، آن هم با يك سطل كف و يك شيلنگ پرفشار آب. با خود فكر مي كنم اينها جوان هستند و شايد باور كنند كه مشكل كم آبي پيش روي ما، جدي است. آنچه شرط بلاغ است به آنان مي گويم .
يكي از آنان مي گويد: حق با شماست. چشم، چشم. سهراب بپر شير آب را ببند.هنوز به سر كوچه نرسيده ام كه صداي خنده آنان و شرشر آب به گوش مي رسد !
پس از يك روز پركار و پرمشغله به خانه مي رسم، در را كه باز مي كنم، با آبشاري از آب رو به رو مي شوم كه از طبقه بالا روي پله ها جاري است و صداي خانم صاحبخانه و دخترانش را مي شنوم كه با شيلنگ آب و جارو در حال شستن راه پله ها از طبقه چهارم هستند .
مجبورم ناراحتيم را پشت لبخندي تصنعي پنهان كنم و با لحني بسيار مؤدبانه مي گويم: اين طوري كه خيلي آب اسراف مي شود، امروز فرداست كه باز آب را نوبت بندي كنند. با يك سطل آب و طي، خيلي بهتر تميز مي شود و به ساختمان هم آسيبي نمي رسد .
و در پاسخ مي شنوم: شما نمي خواهد دلت براي خانه ما بسوزد، چيزي كه زياده آبه، خودتان كه به همين بهانه ها انجام نمي ديد، پس به كار ما كار نداشته باشيد .
وقتي با مردم صحبت مي كنيم كه چگونه آب را مصرف مي كنند، همه به نظر خودشان بهترين استفاده را دارند. نمي شود به خانه هاي مردم رفت و سرك كشيد و از مهربانيها و نامهربانيهاي آنان با آب با خبر شد. اما نگاهي به اطرافيان و نحوه استفاده آنان از آب لوله كشي همه نشان از بي مهري نسبت به اين نعمت الهي دارد؛ آب و آبكشي هاي افراطي، استحمامهاي طولاني با دوش آبي كه پيوسته باز است، آب بازيهاي كودكانه در ظهرهاي دم كرده و شستن حياط و راه پله و ...
آب را هدر مي دهيم، اسراف مي كنيم تا وقتي هست به بدترين نحو و هرگونه كه دلمان بخواهد و راحت باشيم آن را مصرف مي كنيم و هميشه حق به جانب هستيم و مي گوييم به كسي مربوط نيست كه ما چگونه آب را مصرف مي كنيم نه به رهگذر، نه مأمور نه مسؤول، هرچقدر مصرف كنيم پولش را مي دهيم. اما وقتي كه آب براي دسترسي عموم كم شده و نوبت بندي مي شود آن وقت همه بايد پاسخگو باشند از مأموران و مسؤولان گرفته تا آن رهگذر تشنه اي كه از ما مطالبه يك پياله آب مي كند .

پنجمين كشور جهان در كشت آبي
و بدتر از مصارف خانگي ما، مصرف آب در بخش كشاورزي است. بيش از 85  درصد آب استحصالي كشور در بخش كشاورزي صرف مي شود و به دليل استفاده از روشهاي سنتي در آبياري مزارع، بيش از 60  درصد آب مصرف شده، هدر مي رود .
و اين در حالي است كه اگر به مزارع گوشه و كنار كشور سري بزنيم متأسفانه شاهديم با وجود اينكه خود كشاورزان بهتر از هر كسي مشكل كم آبي را باور دارند، اما باز هم شاهد نهرهاي سنتي خاكي براي انتقال آب هستيم .
از كل 37 ميليون هكتار اراضي كشور كه استعداد كشت دارند فقط 7.8ميليون هكتار زير كشت آبي قرار دارد كه پنجمين كشور جهان در خصوص كشت آبي است و از اين ميزان تنها 680 هزار هكتار تحت پوشش سيستم آبياري تحت فشار قرار دارد و اين در حالي است كه افزايش يك درصد بازده در مصرف آب در بخش كشاورزي مانند احداث دو يا سه سد مثل سد كرج است .
اما بحث هدر رفتن آب در بخش كشاورزي فقط به سنتي بودن روشهاي آبياري و نبود سيستم نوين آبياري مربوط نمي شود، بلكه بازده توليد در كشور ما هم در مقايسه با بسياري از كشورها پايين است. به طوري كه متوسط محصول برداشت شده از اراضي ديم در كشورهاي توسعه يافته 3.2 تن در هكتار است كه تا سال 2025 به چهار تن در هكتار مي رسد و در ايران اين رقم 832 كيلوگرم در هكتار است .
اين همه در شرايطي است كه تأمين آب شرب شهرها با دشواري رو به روست و فقط 5 درصد بهينه سازي در مصرف آب كشاورزي، آبي برابر با كل مصرف آب شهرها ايجاد خواهد كرد .

مردم بايد بخواهند
اما واقعاً چه بايد كرد؟ آيا تا زماني كه مردم نخواهند، مي شود و يا سهواً فراموش كنند، مي شود مصرف آب را مديريت كرد؟ تا كي مي شود به مردم ديكته كرد كه براي مصرف بهينه آب چه بكنند، چه نكنند. آيا طي اين سالها بارها در رسانه هاي جمعي به روشهاي صرفه جويي آب و استفاده بهينه از آن اشاره نكرده اند؟
اما تا زماني كه مردم به اين باور نرسند آب اين مايه حيات، رو به كاهش است و براي آب قيمتي متصور نيست، اما باور كنيد كه اين «طلاي آبي » قدر و قيمت «طلاي سياه» و «طلاي زرد» را خواهد يافت، آن زمان هيچ كاري از پيش نخواهد رفت .
اما حالا چه باور كنيد و چه نكنيد بايد بگوييم كه تمامي استانهاي كشور امسال با كم آبي مواجهند و تقريباً هيچ استاني در وضعيت مطلوبي قرار ندارد و حتي استانهاي پر آبي مثل مازندران هم با كاهش 37 درصدي بارندگي رو به رو است .
و باور كنيد كه استانهاي فارس، خراسان رضوي، خوزستان، كرمان، اصفهان، كرمانشاه، سيستان و بلوچستان، هرمزگان، يزد، خراسان جنوبي، بوشهر، كهكيلويه و بوير احمد، چهارمحال و بختياري و ايلام در اولويت خشكسالي قرار دارند؛ يعني اينكه بعيد نيست مردم اين استانها تا چندي ديگر شاهد نوبت بندي آب باشند .
و براي يادآوري و تذكرهاي روزانه و دايمي شايد لازم است در هر خانه اي پليسي گماشت تا بر نحوه مصرف آب نظارت كند. مگر نه اينكه امسال بيش از 8 ميليون هميار پليس با ناجا همكاري مي كردند، بد نيست يك بند به وظايف آنان اضافه شود «حفاظت از منابع آب» كه اگر اين اتفاق بيفتد و هر كدام از آنان بتوانند از هدر رفت يك ليتر آب جلوگيري كنند، رقمي بيش از 8 ميليون ليتر آب خواهد شد !

منور ميرشجاعان

منبع روزنامه قدس

این واقعیت که ایران در منطقه خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و منابع آبی نقشی حیاتی برای کشور دارند بر هیچ کس پوشیده نیست .

اعلام سال جدید به عنوان سال اصلاح الگوی مصرف یکبار دیگر این موضوع را گوشزد می‌کند که آب و مصرف آن مساله‌ای انسانی و حیاتی برای کشور است .

ساختار مهندسی و کشاورزی کشور به گونه‌ای است که متوسط مصرف سرانه آب بیش از ۲   برابر استانداردهای جهانی است .

نکته قابل توجه در بخش آب در ایران که باید مدنظر همه قرار گیرد ثابت بودن طرف عرضه است اما با توجه به افزایش جمعیت طی سال‌های آینده تقاضا نیز افزایش چشمگیر خواهد یافت. برای تعادل‌بخشی بین عرضه و تقاضای آب ناچار به مصرف بهینه این مایع حیات‌بخش هستیم .

مهندس سیداسدالله اسداللهی، معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت مدیریت منابع آب ایران اعتقاد دارد، اصلاح الگوی مصرف آب باید در جهت تولید ثروت ملی تفسیر شود .

در این میان بی‌مناسبت ندیدیم با توجه به آمار و ارقام موجود در خصوص مصرف فعلی آب در بخش‌های مختلف از یک سو و محدود بودن منابع و امکانات از سوی دیگر در نشستی با مهندس‌سید‌اسدالله اسداللهی به کنکاش پیرامون راهکارهای اصلاح الگوی مصرف این ماده حیاتی - به لحاظ نقشی که در توسعه آینده کشور دارد- بپردازیم که در پی آمده است .

▪ مصرف آب در ایران در چه وضعی قرار دارد؟‌  

ـ در مصرف آب در ایران باید به سرانه مصرف هر بخش توجه شود و پس از استخراج مصرف واقعی برنامه‌هایی در جهت بهینه کردن مصرف انجام داد .

نکته اولویت‌دار در بخش مصرف بهینه آب اتخاذ تصمیمات و راهکارهای زنجیره‌ای و به هم پیوسته است .

آمارها حکایت از آن دارد که متوسط مصرف آب در بخش شرب ۳۵۰   لیتر در روز است که با توجه به شرایط کشور و براساس الگو باید به ۱۵۰   لیتر در روز برسد .

از سویی در برخی از کشورهای همسایه ایران که از سطح بهداشت و رفاه مناسب و خوبی نیز برخوردارند، متوسط مصرف به ۹۰   لیتر در روز رسیده است .

از طرف دیگر متوسط مصرف در بخش کشاورزی به ازای هر هکتار ۱۵   هزار مترمکعب است که این رقم باید به ۶۵۰۰   مترمکعب برسد .

▪ این الزام بر کاهش مصرف از کجا ناشی می‌شود؟  

ـ‌ براساس سند ملی آب که در سال ۱۳۷۵   در دولت وقت تصویب شده الگوی مصرف بهینه آب در بخش کشاورزی و دشت‌ها تعیین شد و در برنامه‌های دوم، سوم و چهارم توسعه بر اجرای این سند تاکید شده است اما متاسفانه درصد بسیار کمی از این سند محقق شده است .

این امر نشان می‌دهد که انشا و تدوین قوانین بدون داشتن برنامه‌های عملیاتی مفید فایده نیست .

در حال حاضر بخش کشاورزی به عنوان بزرگترین مصرف‌کننده آب ۹۲   درصد منابع آبی را به خود اختصاص داده است .

برهمین اساس اصلاح الگوی مصرف در این بخش تاثیرات بسیار شگرفی دارد .

▪ پس چرا این قوانین و اسناد بالادستی اجرایی نشده است؟  

ـ به علت اینکه برنامه‌های مدونی وجود نداشته است .

و تنها در برنامه دوم، سوم و چهارم توصیه‌هایی شده است و تکالیف موجود در اسناد بالادستی بدون اجرا رها شده است. اصلاح الگوی مصرف باید در جهت تولید ثروت تفسیر شود. معتقدم نگاه به اصلاح الگوی مصرف باید همانند نگرش به مخازن و منابع زیرزمینی باشد .

در صورت برنامه‌ریزی درست در بخش اصلاح الگوی مصرف، تحول اساسی در بخش‌های اقتصادی، کشاورزی، تکنولوژیکی و ... ایجاد می‌شود. از سویی، در بخش کشاورزی به دلیل بهای ناچیز و حتی رایگان آب مشاهده می‌شود که هدررفت آب بسیار بالاست .

متاسفانه مجلس شورای اسلامی چند سال قبل حق النظاره ناچیز آب را صفر در نظر گرفت؛ برهمین اساس کشاورزی که وظیفه توزیع آب در مزرعه‌اش را دارد، هیچ نگرانی نسبت به مصرف بی‌رویه آب در زمین‌های کشاورزی ندارد .

▪ چرا به آب به عنوان یک کالای استراتژیک در هیچ سطحی از جامعه نگریسته نمی‌شود؟  

ـ نگاه به آب باید به صورت یک زنجیره به هم پیوسته در کنار سایر عوامل باشد .

اصلاح قوانین و بهای آب و در کنار آن تغییر نگرش به آب می‌تواند آب را به عنوان یک کالای مهم در نظر ما بیاورد.کشاورز باید به این باور برسد که منافع حاصل از صرفه‌جویی به خود او بر می‌گردد .

از سوی دیگر در تمام کشورهای توسعه یافته آب به صورت حجمی در اختیار مشترکان قرار می‌گیرد .

برهمین اساس ما در نظر داریم در بخش کشاورزی اقدام به نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاه‌ها کنیم که براساس برنامه‌ای که برای هر کنتور تعریف شده حجم آب عرضه شده به کشاورز معلوم است .

در صورتی که مصرف فراتر از حد تعریف شده باشد برق کنتور قطع می‌شود .

▪ الگوی مصرف در بخش آب به چه معناست؟‌  

ـ‌ الگوی مصرف اینگونه تعریف شده که به عنوان مثال هر انسان شهری برای رفع نیازهای خود در شرب، بهداشت، فضای سبز به چه میزان آب نیاز دارد و شرایط محیط زندگی فرد نیز لحاظ شده است .

براساس این الگو مصرف آب در بخش شرب باید از ۳۵۰   لیتر به ۱۵۰   لیتر برسد .

در هیچ کجا کسی با آب شرب ماشین و حیاط خانه‌اش را نمی‌شوید چرا که اصلا صرفه اقتصادی ندارد که اقدام به این کار کند .

این الگوها تدوین شده است. به عنوان مثال مشخص کرده‌ایم در جاهایی که آب کم داریم، شالی کاشته نشود. این موارد را دولت الزام کرده است حال اجرا شدن آن یک بحث دیگر است .

ما از سرشاخه‌های دز و خوزستان آب را با مشکلات فراوان به اصفهان و یزد منتقل می‌کنیم، حال در نظر بگیرید با همین آبی که منتقل شده عده‌ای اقدام به کشت شالی کنند که می‌کنند و در صورت اعتراض ما اعلام کنند که اقدامشان در جهت خودکفایی است .

اما محاسبه نمی‌شود که به چه قیمتی قرار است به خودکفایی برسیم. در سند ملی آب نیز به همین موارد اشاره شده است .

▪ مگر سند ملی آب جزو اسناد بالادستی نیست؟‌  

ـ‌ بالاترین سند در بخش کشاورزی است .

▪ پس چرا قوانین پایین دستی بدون توجه به آن تدوین می‌شود؟  

ـ‌ ما نیز همین انتقاد را داریم که چرا با وجود این میزان دستگاه نظارتی هیچ نگرانی در مورد اجرا نشدن این سند بسیار مهم وجود ندارد. سئوال این‌جاست که چه نهادی مدعی‌العموم اجرا نشدن این قوانین و احکام است .

▪ حال با توجه به اعلام سال جاری به عنوان سال اصلاح الگوی مصرف نمی‌توانید راهکارهایی را در نظر بگیرید؟  

ـ در حال حاضر اقدام اولویت‌دار در بخش آب با عنایت به سخنان مقام معظم رهبری، تدوین برنامه‌های عملیاتی از سوی تمام نهادهای تاثیرگذار است .

باید به این موضوع توجه شود که باید با همین امکانات موجود و ظرفیت فعلی اقدام به اصلاح رویه جاری کرد .

در صورتی که افرادی از این فرصت طلایی در قالب تدوین برنامه استفاده نکنند یا پیام را درک نکرده‌اند و یا می‌خواهند رفع تکلیف کنند. در بخش کشاورزی با یک اقدام نظارتی و کار کم می‌توان از شبکه موجود فعلی که سرمایه‌گذاری کلانی بر روی آن شده، بهترین استفاده را کرد .

از سوی دیگر سیستم‌های آبیاری تحت فشار باید به سرعت توسعه یابد. متاسفانه در حال حاضر مشاهده می‌شود که عده‌ای وارد فاز دوم اصلاح الگوی مصرف شده‌اند و اعلام می‌کنند که برای اصلاح الگوی مصرف باید مبلغ کلانی اعتبار تخصیص یابد، در صورتی که در گام اول باید به فکر بالا بردن کارایی از امکانات موجود بود. در حال حاضر همه باید به این فکر باشند که چه باید کرد؟ هم‌اکنون مشاهده می‌شود که از عمق ۴۰۰   متری زمین آب برداشت می‌شود. هزینه برق این چاه تقریبا جهانی است و برای آب نیز هیچ پولی دریافت نمی‌شود، اما کشاورز محصولی می‌کارد که هیچ توجیه و منطق اقتصادی ندارد. به عنوان مثال در یزد اقدام به کشت خیار می‌کند، در حالی که ما می‌توانیم این محصول را در دیگر نقاط کشور با صرف کمترین هزینه و مصرف آب کمتر پرورش داد و در اختیار مردم یزد قرار داد .

▪ این الزامات در کجا باید تدوین شود؟‌  

ـ‌ دولت باید اقدام به برگزاری جلسه کند تا تمام دستگاه‌ها اعم از وزارتخانه‌ها، واحدهای سیاسی و نظام بانکی به یک اجماع نظر درباره اصلاح الگوی مصرف برسند. تمام این‌ها باید به صورت زنجیره‌ای نگریسته شود .

▪ اعلام می‌شود که بخش کشاورزی به عنوان بزرگترین مصرف‌کننده آب است حال اقدام عملی در این زمینه چیست؟  

ـ در بخش آب زیرزمینی، امسال مصمم هستیم که کنتورهای هوشمند بر روی چاه‌های کشاورزی نصب شوند. این کنتورهای هوشمند آب را مطابق الگوی مصرف تحویل کشاورز می‌دهد .

▪ براساس الگو هنوز زیرساخت‌ها در بخش کشاورزی شکل نگرفته است؟  

ـ ایرادی ندارد، کنتورها در بخش کوچکی قرار است نصب شود. در گام اول اعلام کرده‌ایم که با نصب این کنتورها مصارف به راحتی توسط خود کشاورز قابل کنترل است به عنوان مثال در مناطق گرمسیری بهترین زمان آبیاری شب است، در صورتی که کنتورهای هوشمند در این مناطق نصب شود کشاورز می‌داند به علت اینکه آب به صورت حجمی تحویل داده می‌شود، ترجیح می‌دهد که زمان آبیاری‌اش را به شب منتقل کند .

آیا فکر می‌کنید که این اقدامات به ظاهر کوچک در بخش کشاورزی عملی نیست. در حال حاضر ۶۵   میلیارد مترمکعب آب از منابع زیرزمینی در بخش کشاورزی استفاده می‌شود و در صورت درصد کوچکی صرفه‌جویی در این بخش رقم قابل توجهی آب ذخیره می‌شود .

▪ نصب این کنتورها چه میزان صرفه‌جویی در بر خواهد داشت؟‌  

ـ‌ با نصب این کنتورها در تمام کشور ۴۰ درصد صرفه‌جویی حاصل می‌شود .

▪ در فاز اول چه تعداد کنتور نصب می‌شود؟  

ـ ۵۰   هزار عدد از این کنتورها امسال نصب می‌شود با نصب این کنتورها ۳۰ درصد صرفه‌جویی در هرنقطه‌ای که این کنتورها نصب می‌شود، بوجود می‌آید .

▪ آیا این کنتورها به گونه‌ای طراحی شده است که به عنوان مثال در مناطق گرمسیری در روزها عمل نکند؟  

ـ در این فاز این مورد تعریف نشده، اما برای این کنتور هوشمند عملیاتی تعریف شده است. برای هر کنتور تعریف شده که چه میزان آب تحویل کشاورز دهد، وقتی از آن میزان فراتر رفت، برق کنتور قطع می‌شود .

از سوی دیگر واقعی شدن قیمت آب تاثیر به سزایی در نوع مصرف و انتخاب کالا خواهد داشت. زیرا با واقعی شدن قیمت، قیمت آب به مسائلی همچون بازدهی یک محصول توجه زیادی می‌شود .

▪ هزینه نصب این کنتورها چه قدر است؟  

ـ در حدود یک میلیون تومان که در فاز اول و در چاه‌های با استفاده از منابع دولت نصب می‌شود و کسانی که می‌خواهند چاه جدید احداث کنند باید هزینه این کار را خودشان بپردازند .

▪ برای نصب این تعداد کنتور مبالغ کلانی باید تخصیص یابد آیا بودجه‌ای برای این کار در نظر گرفته‌اید؟  

ـ در طرح تعادل بخشی آب کشور منابعی برای این کار تخصیص یافته است. در برنامه است که ۵۰ هزار عدد از این کنتورها نصب شوند .

در بخش آب سطحی نیز برای اولین بار در قانون بودجه دیده شده که آب به صورت حجمی تحویل کشاورز شود. در آینده نزدیک نیز کنتورهای آب‌ خانه نیز باید تبدیل به کنتورهای هوشمند شود .

در حال حاضر باید یک مامور اقدام به قرائت کنتور کند و در صورت مصرف بیش از حد مشترک اخطار برای آن شخص ارسال شود و مشاهده می‌شود که این روش‌ها در جهت اصلاح الگوی مصرف موثر نبوده است، در حالیکه نصب کنتورهای هوشمند موجب می‌شود که اسراف کننده تلخی مصرف زیادش را در همان لحظه بچشد .

▪ در کشورمان با یک مولفه دیگر روبرو هستیم و آن بحث تغییر اقلیم است آیا نباید با توجه به این شرایط به آب نگاه دیگری بکنیم؟  

ـ تغییر اقلیم در جهان اتفاق افتاده و در کشور ما نیز اثرات خاص خودش را داشته. به نحوی که دوره خشکسالی‌ها طولانی‌تر شده است. تغییر اقلیم در اصلاح الگوی مصرف یکی از نگاه‌های جدیدی است که تمام متخصصان هرجا که جلسه و نشست دارند، یکی از محوری‌ترین مباحث جلسات است .

در اجلاس شورای جهانی آب که اوایل فروردین در ترکیه برگزار شد، تغییر اقلیم یکی از ۴ محور اصلی این نشست بود: نکته‌ای که ما باید در بخش کشاورزی به عنوان مصرف کننده اصلی آب مورد توجه قرار دهیم، این است که به سمت کشت‌های کنترل شده برویم؛ دیگر نمی‌توانیم در فضای آزاد کشت کنیم .

به عنوان مثال در سیستان و بلوچستان با آن آب و هوا و آبی که به سختی استحصال می‌شود، دیگر توجیه ندارد که اقدام به کاشت گندم ۳ تن در هرهکتار بکنیم .

اعداد تولید ما در بخش کشاورزی نگران کننده است در حال حاضر به ازای هر متر مکعب آب در حالت خوشبینامه ۷   تا ۸   دهم کیلوگرم محصول تولید می‌شود، در حالیکه متوسط تولید در جهان ۵/۱   کیلوگرم است .

▪ آیا رسیدن به الگوی استاندارد نیاز به استفاده از تجارب جهانی ندارد؟  

ـ‌ چرا دارد. در حال حاضر موضوعی در جهان مطرح است با نام آب مجازی به این معنا که اگر کشوری منابع آبی زیادی دارد و می‌تواند محصولی که نیاز به آب فراوان دارد را تولید کند، دیگر ما نباید به سمت تولید آن محصول برویم .

▪ اما این با شعار خودکفایی تناقض پیدا می‌کند .

ـ‌ خودکفایی شعاری است که باید در خیلی از زمینه‌ها تجدیدنظر صورت گیرد .

▪ اعلام می‌شود که مثلا گندم کالای استراتژیک است و باید در این محصول خودکفا شویم .

ـ‌ این دیدگاه باید نقد شود، اگر ما گندم را به عنوان کشت دوم در فارس کاشتیم، باعث شده است که منابع آب زیرزمینی ما افت شدید پیدا کند، الان بیشتر دشت‌های ما ممنوعه اعلام شده است. آیا ارزش داشت که ما به خودکفایی برسیم اما منابع آب زیرزمینی را تخریب کنیم و دیگر قابل جبران نباشد. ما باید از خودکفایی پایدار صحبت کنیم .

▪ خودکفایی پایدار یعنی چه؟  

ـ‌ این مباحث در طرح آمایش سرزمین دیده شده بود، تنها بخش‌های کوچکی از این سند اجرایی شده است. این قوانین سندهای بسیار مهمی است که هرچه قدر وقت بر روی آنها گذاشته شود، ارزشش را دارد .

▪ حال کشاورز منطقه‌ای که می‌خواهیم محصولی را نکارد چه کار باید بکند؟  

ـ در آن مناطق صنعت باید رشد کند. در صورتی که در برخی از مناطق کشور با کمبود شدید آب مواجه هستیم و می‌خواهیم کشاورزی انجام دهیم، باید به سمت کشت‌های کنترل شده برویم .

▪ الگوی آب در بخش صنعت چه میزان است؟  

ـ ما در بخش صنعت ۲ میلیارد مترمکعب آب مصرف می‌کنیم، اما نگرانی ما در صنعت از جنس دیگر است. صنعت موجب افت کیفیت آب می‌شود .

▪ با روند مصرف فعلی آب چه چشم‌اندازی برای کشور متصور است؟  

ـ اگر روند فعلی ادامه پیدا کند دیگر آبی برای عرضه وجود نخواهد داشت بر همین اساس بهداشت عمومی، و حیات مردم به خطر می‌افتد. به عنوان مثال برای آب شرب تهران از تمام منابع موجود استفاده شده و دیگر آبی برای عرضه وجود ندارد .

▪ میزان هدر رفت آب در شبکه آب موجود چه میزان است؟  

ـ در شبکه شهری متوسط در حدود ۳۰ درصد است. در بخش کشاورزی گفته می‌شود که راندمان بخش کشاورزی در حدود ۴۰ درصد است. با توجه به تجربه‌ای که دارم، سدسازی بسیار آسانتر از اصلاح الگوی مصرف است .

منبع آفتاب

ناتوانی برنامه ریزان برای ارائه الگوی مصرف صحیح آب در کشاورزی  

بخش کشاورزی در خوش بینانه ترین حالت بیش از ۷۰ درصد از آب های سطحی و زیرزمینی را مصرف می کند بنابراین باید به این بخش توجه ویژه ای مبذول شود که یکی از ضرورت های مهم در این زمینه «تغییر الگوی مصرف آب کشاورزی» است .

فاجعه ای به نام هدررفت آب  

مصرف بی رویه آب در بخش کشاورزی، صنعت و شرب با هیچ معیاری سازگار نیست و «اسراف شدید آب ( به معنی دقیق کلمه)» یک واقعیت در این بخش ها و به ویژه در بخش کشاورزی کشورمان است .

این بخش با بیش از ۷۰ درصد مصرف آب، بیشترین سهم را در مصرف آب دارد. به گزارش بخش اقتصادی بانک مطبوعات کشور بیش از ۸۰ درصد منابع آبی به دلیل استفاده نکردن ازفناوری های پیشرفته آبیاری دراین بخش به هدر می رود. بسیاری از کارشناسان براین باورند که مدیریت منابع آب کشور در شرایط فعلی مدیریت قابل قبولی نیست و موجب شده تا در سال های اخیر، شاهد کاهش منابع آب های زیرزمینی و نیزکاهش سطح زیرکشت در برخی مناطق باشیم .

الگوی مصرف آب آشامیدنی براساس اعلام بانک جهانی برای یک نفر در سال، یک مترمکعب و برای بهداشت در زندگی به ازای هر نفر ۱۰۰ مترمکعب در سال است. براین اساس در کشور ما ۷۰ درصد بیشتر از الگوی جهانی آب مصرف می شود یا بهتر است بگوییم به هدر می رود. براساس همین آمار میانگین سرانه آب مصرفی جهان (صنعتی، کشاورزی وآشامیدنی) در حدود ۵۸۰ مترمکعب در سال برآورد شده که این رقم در ایران حدود ۱۳۰۰ مترمکعب در سال و بیانگر اتلاف منابع آب و اسراف (بیش از حد) منابع حیاتی است .

اصلاح الگوی مصرف، تنها راه گذر از بحران کم آبی است، با توجه به مصرف بیش از حد انرژی در کشور و همچنین کاهش منابع آبی، اصلاح الگوی مصرف در بخش های مختلف به ویژه کشاورزی و استفاده از روش های نوین آبیاری نظیر قطره ای، بارانی، کوزه ای و تراوای زمینی می تواند بسیار تاثیرگذار باشد .

« ستار محمودی» مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران نیز در همین زمینه به مهر گفت: هم اکنون حدود ۳۳ درصد از ۶۰۹   دشت موجود در کشور به طور مزمن و به دلیل سابقه طولانی خشکسالی با کمبود میزان تغذیه مواجه هستند که به نحوی جزو دشت های ممنوعه و «ممنوع بحرانی» به حساب می آیند .

موانع پیش رو

رویکرد استفاده از سیستم های نوین آبیاری، بیش از ۵۰ سال پیش در جهان آغاز شده است. بهره برداری از این سیستم ها دارای پیش زمینه هایی است که باید قبل از استفاده از این روش ها آماده شود .

خاک پور   کارشناس مرکز تحقیقات مهندسی آب کشور در این باره می گوید: البته با استفاده از سیستم های آبیاری قطره ای، بارانی، نشتی و زیرسطحی می توان تا ۵۰ درصد در مصرف آب (کشاورزی) صرفه جویی کرد و عملکرد تولید و راندمان آب را در واحد سطح بالا برد اما واقعیت این است که باید زمینه اجرای این سیستم ها فراهم شود تا به اهداف خود در استفاده از این فناوری ها برسیم . این کارشناس ارشد یکی از موانع اصلی را خرده پابودن کشاورزی کشور عنوان می کند و می گوید: بنیه مالی کشاورزان، کشش سرمایه گذاری در این زمینه را ندارد. بنابراین باید در اولین قدم موضوع مشکل مالی کشاورزان حل شود . البته طی کم تر از ۱۰ سال گذشته، دولت یارانه های قابل توجهی را برای اجرای طرح های آبیاری مدرن اختصاص داد که در این مورد هم کشاورزان عمده و شرکت های کشاورزی با بنیه مالی بالا توانستند از این یارانه ها استفاده کنند. اکنون باید جهت اختصاص یارانه ها را به سوی کشاورزان خرده پا و یا تعاونی های کشاورزی ضعیف سوق بدهیم تا به تدریج آبیاری سنتی که بسیاری از نهاده های تولید را از بین می برد جای خود را به سیستم های نوین آبیاری بدهد .

وی می افزاید: در قدم دوم باید اجرای سیستم های آبیاری را به شکل منطقه ای تعیین کنیم و با توجه به نوع کشت غالب هر منطقه، میزان آب موجود، میانگین سالیانه بارندگی و ترکیب آب منطقه، نسبت به طراحی نوع سیستم مورد نیاز اقدام کرد و این کاری است که تاکنون متولیان آب کشاورزی در انجام آن تعلل ورزیده اند و در واقع نسخه واحدی را برای کل کشور نوشته اند. علت ناموفق بودن (نسبی) اجرای این سیستم ها این است که طراحان سیستم های آبیاری اطلاعات کافی از آن ندارند .

مجریان نیز در اجرای صحیح این سیستم ها موفق عمل نکرده اند و نتیجه آن براساس برخی تحقیقات این است که سیستم های مدرن آبیاری تنها توانسته است ۲۰ درصد از مصرف آب را کاهش دهد و تا رسیدن به مرز ۴۰ درصد و ۵۰ درصد فاصله زیادی داریم .

سومین مانعی که خاک پور از آن یاد می کند مربوط به «بازدهی اقتصادی کشاورزی در ایران» است: در مبحث هزینه های تولید محصولات کشاورزی اعم از زراعی، باغی و دامی با کمال تاسف هزینه آب محاسبه نمی شود (و اگر محاسبه شود، رقمی کم تر از ۵ درصد را به آن اختصاص می دهند) گویا آب به رایگان به دست می آید و تنها بذر، کود، سم و... به عنوان عوامل تولید در نظر گرفته می شود؛ از این رو مصرف آب در کشاورزی بی رویه است و اصلا مدیریت نمی شود . در حالی که عوامل اصلی تولید درکشاورزی آب و خاک (زمین) است و تحقیقات نشان می دهد که حدود ۳۰ الی ۴۰ درصد هزینه های تولید را باید «هزینه خرید یا مصرف آب» در نظر بگیریم .

این کارشناس به «نداشتن الگو» نیز اشاره می کند: ایده قابل قبولی است که باید شیوه مصرف آب کشاورزی از غرقابی سنتی به سیستم های مدرن تغییر یابد و همه هم از آن سخن می گویند؛ اما متاسفانه الگوی مناسب آن تعیین نشده و مهم تر از آن محاسبات اقتصادی اجرای این سیستم ها به طور شفاف بازگو نمی شود و علت آن نیز این است که کشاورزی در ایران صرفه اقتصادی ندارد و یا توجیه آن بسیار ضعیف است و به راحتی می توان ادعا کرد که دخل و خرج کشاورزی با هم نمی خواند زیرا هزینه های تولید با هزینه های مصرف هم خوانی ندارد .

سیستم های آبیاری سطحی

کریمیان معاون آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به این که در شرایط کنونی کشاورزی کشور با آبیاری به روش های غرقابی و... بیش از ۶۰ درصد آب از بین می رود، می گوید: تبخیر و نفوذ آب در زمین مهم ترین عوامل پرت آب در کشاورزی است و اصلاح الگوی مصرف آب باید بر پیدا کردن راه حل برای جلوگیری از این دو عامل متمرکز شود .

این مقام مسئول با بیان این که در جهان به ازای هر مترمکعب آب ۵/۲ کیلو ماده غذایی تولید می شود و این رقم در کشور ۸۰۰ گرم به ازای هر مترمکعب است، می افزاید: برای کشور ما این وضعیت پسندیده نیست و باید برای اصلاح مسیرهای آبیاری و انتقال آب نیز چاره اندیشی شود .

کریمیان طراحی سیستم های آبیاری سطحی را در راستای اصلاح الگوی مصرف آب در کشاورزی می داند و می افزاید: تاکنون در زمینه طراحی سیستم های آبیاری سطحی اقدامی انجام نگرفته است و تعداد کارشناس متخصص در این زمینه محدود می باشد. لذا در این زمینه تعاملاتی با دانشگاه های مربوطه صورت گرفته تا با همکاری بخش کشاورزی و دانشگاه به تربیت نیروی انسانی متخصص در این زمینه بپردازیم .

وی پیش بینی می کند که کشاورزان از سیستم های آبیاری سطحی استقبال کنند : کشاورزان به دلیل کم بودن هزینه، امکان مدیریت بهتر و مناسب تر و صرف انرژی کمتر در این سیستم آبیاری، از این شیوه بهتر استقبال می کنند . بنابراین امیدواریم علاوه بر رفع این نقیصه و برقراری تعامل بین بخش تخصصی، دانشگاه ها، مراکز تحقیقاتی و عرصه های کشاورزی بتوانیم در راستای اصلاح الگوی مصرف آب (کشاورزی) گام اساسی برداریم و اصلاح الگوی مصرف را که مورد تاکید مقام معظم رهبری نیز هست در بخش کشاورزی عملی کنیم .

این کارشناس به یک نکته مهم هم اشاره می کند: در بعضی از طرح های آبیاری تحت فشار با این که سرمایه گذاری خوبی از سوی کشاورزان صورت گرفته اما راندمان آبیاری در حد قابل قبولی رشد نکرده است؛ چون این شیوه آبیاری مدیریت خاصی را می طلبد و در سال گذشته برای نخستین بار برای اصلاح شیوه های آبیاری و توسعه آبیاری تحت فشار در مجلس شورای اسلامی اعتباراتی تصویب شد که خوشبختانه درصدی از این اعتبارات به سمت اصلاح شیوه های آبیاری سطحی سوق داده شده است .

برنامه ریزی هوشمندانه

قاسم محمدی عضو کمیسیون کشاورزی و منابع طبیعی مجلس شورای اسلامی اجرا و اصلاح الگوی مصرف آب را در کشاورزی به دلیل تلفات ۴۰ تا ۵۰ درصدی آب در کشاورزی می داند و می گوید: به همین دلیل ضروری است که الگوی مصرف آب در کشور باید عوض شود تا از این هدررفت جلوگیری شود .

وی از نبود برنامه ریزی توأم با ارزیابی عملکرد در کشور گله مند است و ادامه می دهد: با وجود اقدامات بسیار خوبی که در زمینه سدسازی و آبخیزداری در سی سال گذشته صورت گرفته است اما (متاسفانه) مدیریت آب کشاورزی در استان ها با برنامه های کلان سازگاری ندارد و به نظر می رسد مدیریت های اجرایی تصمیم گیر در حوزه اجرایی آب کشاورزی باید متحول شود .

محمدی   استفاده از تجربیات موفق سایر کشورها را نیز مفید می داند و می افزاید : باید از آخرین فناوری ها استفاده کنیم و هوشمندانه از تجربیات سایر نقاط جهان در اصلاح الگوی مصرف بهره مند شویم .

رجایی رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی نیز چندی پیش از دیدار اعضای هیئت رئیسه کمیسیون های تخصصی مجلس با مقام معظم رهبری گزارشی ارائه داد و گفت: مقام معظم رهبری بر اصلاح الگوی مصرف به ویژه در بخش آب کشاورزی و انرژی تاکید داشتند و معتقد بودند که این بحث طی یک سال به طور کامل محقق نمی شود و شاید در برخی از زمینه ها تا ۱۰ سال هم به طول انجامد .

رجایی افزود: ایشان تاکید دارند که در بحث اصلاح الگوی مصرف نباید شعاری برخورد کرد؛ بلکه باید در عمل به این مهم مبادرت شود .

به هر حال به نظر می رسد که برای اجرای عملی اصلاح الگوی مصرف آب کشاورزی باید از توان کارشناسی کشور، عزم کشاورزان و تلاش مسئولان استفاده کرد تا تغییر الگوی مصرف از شعار به عمل تبدیل شو د.

واحدهاي صنعتي اين روزها درحالي با مشكل بدهي معوق و كمبود سرمايه در گردش دست و پنجه نرم مي‌كنند كه براي بهينه سازي توليدات خود در جهت كاهش مصرف انرژي چشم اميد به تسهيلات بانكي دارند .

به گزارش خبرنگار اقتصادي خبرگزاري فارس، سهم 16 درصدي بخش صنعت از انرژي مصرفي كشور و برنامه‌ريزي انجام شده براي كاهش 20 درصدي آن از طريق اصلاح الگوي مصرف انرژي واحدهاي صنعتي نيازمند اعطاي تسهيلات بانكي به اين بخش است، اين در حالي استكه هم اكنون واحدهاي صنعتي با مشكل بدهي معوق و كمبود سرمايه در گردش مواجه‌اند و علاوه بر اين، اجراي طرح هدفمند كردن يارانه‌ها نيز باعث افزايش قيمت تمام شده توليد اين واحدها خواهد شد و به اين ترتيب توليدكنندگان براي صرفه جويي در مصرف انرژي و اصلاح الگوي مصرف در واحدهاي خود نيازمند صرف هزينه قابل توجهي هستند .

از اين رو كارشناسان پيش بيني مي‌كنند در صورتي كه مشكل مالي بنگاه‌هاي صنعتي هرچه سريعتر برطرف نشود اين واحدها در آينده اي نزديك با مشكلات بيشتري روبرو خواهند شد .

به گفته كارشناسان در حال حاضر ميزان مصرف انرژي در ايران تقريبا چهار برابر ميانگين جهاني است و بر اساس برنامه ريزي انجام شده،اين ميزان تا سال 93 به متوسط جهاني نزديك خواهد شد .

در حال حاضر سهم انرژي در قيمت تمام شده صنايع مختلف، متفاوت است ولي اين رقم در اكثر صنايع حدود چهار درصد است كه با اصلاح الگوي مصرف ميتوان اين سهم را حدود 20 درصد كاهش داد .

حدود دو ماه پيش مشاور وزير صنايع از برنامه‌ريزي انجام شده براي معرفي 500 واحد صنعتي به سيستم بانكي جهت دريافت تسهيلات مالي به منظور پياده‌سازي الزامات اصلاح الگوي مصرف انرژي در اين واحدها خبر داد و به فارس گفت: تاكنون 10 واحد صنعتي براي دريافت اين تسهيلات به بانك صنعت و معدن معرفي شده‌اند .

به گفته وي متوسط اعتبار اعطايي به واحدهاي معرفي شده به سيستم بانكي 300 ميليون تومان است .

بر اساس برنامه ريزي وزارت صنايع، اصلاح الگوي مصرف در واحدهاي توليدي در سه بخش شامل كم‌هزينه، با هزينه متوسط و با هزينه بالا امكان پذير است كه بخش زيادي از اقدامات لازم‌الاجرا در كارخانه‌ها در بخش اول خلاصه مي‌شود و هزينه اجراي آنها در هر واحد صنعتي كمتر از 10 ميليون تومان است .

دسته دوم شامل اقدامات با هزينه متوسط است كه هزينه لازم براي اجراي آنها بين 10 تا 300 ميليون تومان برآورد مي‌شود و پروژه هاي اصلاح الگوي مصرف با هزينه بيش از 300 ميليون تومان در دسته اقدامات با هزينه بالا قرار مي‌گيرند .

از سويي بيش از 70 درصد اقدامات لازم براي اصلاح الگوي مصرف انرژي در واحدهاي صنعتي در گروه اقدامات كم‌هزينه قرار مي‌گيرند، 25 درصد اين اقدامات با هزينه متوسط و پنج درصد بقيه نيز با هزينه بالا قابل اجرا هستند و گروه آخر شامل برخي صنايع بزرگ مانند آلومينيوم مي‌شود كه ممكن است داراي تكنولوژي قديمي باشند .

براورد هزينه انجام شده از سوي مسئولان وزارت صنايع در شرايطي صورت گرفته كه واحدهاي صنعتي در وضعيت مناسبي از توليد و تجهيزات قرار داشته باشند تا هزينه اضافه‌تري بر آنها تحميل نشود .

اين در حالي استكه با وجود نياز مالي صنايع به منابع مالي براي اجراي طرحهاي بهينه سازي مصرف انرژي، بسياري از واحدهاي توليدي با مشكل بدهي معوق نيز روبرو هستند .

هرچند وزير صنايع دو ماه پيش از استمهال بدهي معوق 6 هزار و 700 واحد صنعتي و معرفي اين واحدها به سيستم بانكي كشور خبر داد ولي تاكنون آماري از ميزان تحقق اين موضوع منتشر نشده است .

به گفته محرابيان كل بدهي اين واحدها 25 هزار ميليارد ريال برآورد شده و اين اقدام بر اساس مصوبه كارگروه حمايت از توليد صورت مي‌گيرد و به اين ترتيب واحدهايي كه بدهي معوق آنها به سيستم بانكي كمتر از 2 ميليارد تومان است، مشمول طرح استمهال بدهي معوق مي‌شوند .

* الزامات اصلاح الگوي مصرف انرژي واحدهاي صنعتي

اصلاح الگوي مصرف در واحدهاي صنعتي نيازمند استفاده از تجهيزات كارآمد و مناسب است تا از اين طريق ميزان مصرف انرژي صنايع كاهش يابد. اين امر نيز در برخي موارد نيازمند برخورداري واحدهاي صنعتي از تسهيلات بانكي است كه هم اكنون وضعيت چندان مناسبي را در اين خصوص شاهد نيستيم و اكثر صنعتگران نسبت به عدم همكاري سيستم بانكي گلايه مندند .

اين در حالي استكه وزارت صنايع طي يك دو سال اخير بحثهايي مبني بر توافق با سيستم بانكي براي اعطاي تسهيلات بيشتر به صنعتگران مطرح كرده اما عملا چنين اتفاقي نيفتاده است .

عبدالحميد قديمي، دبير انجمن صنايع ريخته‌گري در اين مورد مي‌گويد: اصلاح الگوي مصرف در صنعت ريخته‌گري نيازمند تخصيص اعتبار 300 ميليون دلاري است .

وي با مقايسه ميزان مصرف انرژي در اين صنعت با استانداردهاي جهاني معتقد است: مصرف انرژي واحد‌هاي ريخته‌گري ايران بين 30 تا 50 درصد بالاتر از متوسط جهاني است و اين درحالي است كه حدود 60 تا 70 درصد مصرف برق صنعت ريخته‌گري به بخش ذوب اختصاص دارد .

توتونچيان، يك فعال صنعت غذا نيز در اين مورد مي‌گويد: سوق دادن پرداخت تسهيلات به سمت بانكهاي خصوصي باعث شده تا نرخ سود اين تسهيلات در واقع به حدود 48 درصد برسد كه اين موضوع به ضرر بخش صنعت است .

در چنين شرايطي به نظر مي‌رسد صنعت خودروسازي و قطعه سازي نيز آمادگي چنداني براي حركت به سمت اصلاح الگوي مصرف ندارد .

احمد نعمت‌بخش، دبير انجمن خودروسازان در پاسخ به اين سؤال فارس كه با توجه به شرايط موجود در صورتيكه اعطاي تسهيلات به صنعت خودروسازي همچنان با بي‌ميلي بانكها روبرو باشد بايد چه راهكاري براي نجات اين صنعت اتخاذ كرد؟ مي‌گويد: در اين صورت مي‌توان با ايجاد يك مؤسسه مالي يا بانك شرايط لازم را براي حمايت از صنعت خودرو فراهم كرد و يا به روشهاي مختلف فروش در جهت مرتفع كردن كمبودهاي مالي خودروسازان حركت كرد .

وي با بيان اينكه كمبود نقدينگي بزرگترين چالش صنعت خودروسازي كشور محسوب مي‌شود، معتقد است: بانكها به اندازه صنايع رشد نكرده‌اند به طوريكه هم‌اكنون گردش مالي خودروسازان بيش از 25 هزار ميليارد تومان است ولي بانكها توانايي پرداخت اين ميزان تسهيلات را ندارند .

محمدرضا نجفي منش، دبير انجمن قطعه سازان هم نياز مالي صنعت قطعه‌سازي را به تسهيلات بانكي 700 ميليارد تومان عنوان كرده و مي‌گويد: ما مشكلات واحد‌هاي قطعه‌ساز را به وزارت صنايع اعلام كرده ايم هرچند در تهيه ليست واحد‌هاي مشمول استمهال بدهي معوق نظرسنجي از انجمن صورت نگرفته است .

* نگاه همه جانبه به موضوع بهينه سازي مصرف انرژي

اما اصلاح الگوي مصرف انرژي علاوه بر اعطاي تسهيلات مناسب به واحدهاي صنعتي نيازمند اعمال سياستهاي مناسب در برخورد با اين واحدهاست كه تعيين تعرفه هاي قابل قبول براي واردات مواد اوليه مورد نياز صنايع و محصول نهايي به كشور و همچنين به كارگيري ماشين آلات با مصرف انرژي پايين و معرفي اين نوع تجهيزات به توليدكنندگان از جمله اين سياستها است .

محمد حسين فلاح، عضو هيأت مديره كنفدراسيون صنعت در اين مورد با اشاره به حجم بالاي واردات ماشين آلات چيني به كشور مي‌گويد: ميزان مصرف انرژي اغلب اين تجهيزات در حد بالايي است كه در جهت اصلاح الگوي مصرف بايد از واردات آنها جلوگيري شود .

وي ادامه مي‌دهد: پس از جنگ شاهد واردات ماشين آلات صنعتي از كشورهاي اروپاي غربي بوديم ولي هم اكنون بيشتر ماشين آلات موردنياز صنايع از چين و هند خريداري و به كشور وارد مي‌شود كه مصرف انرژي بالا و راندمان پاييني دارند .

وي با تأكيد بر لزوم حمايت از واردات ماشين آلات با بهره‌وري بالاتر مي‌گويد: براي واردات و خريد اين نوع تجهيزات بايد تسهيلات مناسبي در نظر گرفته شود تا صنعتگران به خريد چنين ماشين آلاتي تشويق شوند، البته اين در حالي است كه هم اكنون در تعيين تعرفه‌ها توجه كافي به اين مسئله نمي‌شود و نوع تجهيزات و ميزان مصرف انرژي آنها در نظر گرفته نمي‌شود .

در اين ميان كاهش ضايعات صنعتي در جهت اصلاح مصرف انرژي اين بخش از اهميت بالايي برخوردار است كه دستيابي به آن نيازمند اجراي برنامه اي مدون است .

علي اصغر يوسف‌نژاد، مخبر كميسيون صنايع مجلس در اين زمينه معتقد است: مصرف زياد انرژي و حجم بالاي ضايعات صنعتي در واحدهاي توليدي از جمله مهمترين ايرادات بخش صنعت است كه بايد اصلاح شود .

به گفته وي مديريت بر منابع موجود و استفاده منطقي از آن، كاهش ضايعات و استفاده بهينه از اهميت بالايي برخوردار است كه باعث رشد بهره‌وري و كارايي صنايع مي‌شود .

هرچند وزارت صنايع اصلي ترين دستگاه در ارتباط با اصلاح الگوي مصرف انرژي در واحدهاي صنعتي محسوب مي‌شود اما تعامل اين وزارتخانه با ديگر وزارتخانه ها و دستگاههاي مرتبط از اهميت بالايي برخوردار است تا به اين ترتيب امكان ارائه تسهيلات بانكي و همچنين اعمال سياستهاي همه جانبه فراهم شود .

منبع فارس

آموزش نياز جدي اصلاح الگوي مصرف  

رهبر معظم انقلاب در پيام نوروزي، سال 88 را سال اصلاح الگوي مصرف ناميدند كه در خور توجه و اهميت بخشيدن به مقوله درست مصرف كردن است. بديهي است كه اصلاح الگوي مصرف بايد در تمام زمينه‌ها صورت پذيرد و اختصاص به بخش خصوصي و دولتي ندارد و همه بايد در آن دخيل باشند .

مصرف صحيح، قناعت‌ورزي و پرهيز از اسراف و بيهوده مصرف كردن امري است كه در آموزه‌هاي ديني ما نيز مورد تاكيد قرار گرفته و پيش از توجه به هر نكته اقتصادي و اجتماعي در اين زمينه مي‌توان ديني و شرعي بودن اين توصيه را سرلوحه كار قرار داد.در اين مجال كوتاه مي‌خواهيم به راهكارهايي كه در حوزه انرژي (آب، برق، گاز، نفت، بنزين و گازوئيل)‌ براي صرفه‌جويي يا اصلاح روش مصرف وجود دارد، بپردازيم .

قرار داشتن ايران در منطقه گرم و خشك موجب شده تا استحصال و بهره‌وري از آب بويژه آب شرب و سالم موضوع مهمي به شمار رود .

براساس آمارها مصرف آب در ايران 90 تا 95 ميليارد مترمكعب است كه در مقايسه با ديگر كشورها رقمي بسيار بالا به حساب مي‌آيد؛ البته كاهش بارندگي‌ها در سال گذشته و رشد فزاينده بياباني در كشور، ايران را نيازمند به 120 ميليارد مترمكعب خواهد كرد كه در سال‌هاي آتي مصرف اين نعمت الهي تشديد خواهد شد.به گفته وزير نيرو، در حال حاضر بيش از 90 درصد آب‌هاي كشور در بخش كشاورزي به مصرف مي‌رسد كه بهتر است بگوييم به دليل روش نادرست آبياري در اين بخش، بخش زيادي از آب مورد استفاده در كشور هدر مي‌رود .

اصلاح روش آبياري، جمع‌آوري آب‌هاي سطحي و ذخيره‌سازي آن مي‌تواند يكي از روش‌هايي باشد كه از هدررفت آب در زمينه كشاورزي جلوگيري كند. از سوي ديگر، آموزش روستاييان و كشاورزان با روش‌هاي بهينه آبياري، استفاده از روش‌هاي نوين آبياري، قطره‌اي يا باراني نيز مي‌تواند در اين زمينه به اصلاح روش مصرف بهبود بخشد.شناخت نداشتن و آموزش نديدن در زمينه آب كشاورزي بازده آب در اين بخش را كاهش مي‌دهد كه نياز به بازنگري جدي دارد . در سال‌هاي اخير اين موضوع باعث ترك روستا توسط روستاييان و كشاورزان شده كه البته عمدتا به دليل خشكسالي بوده و حتي در اين زمينه بسياري از جنگل‌ها در استان‌هاي شمالي ازجمله استان گلستان بشدت آسيب ديده‌اند .

اين اتفاق در حالي رخ مي‌دهد كه در برنامه چهارم توسعه اقتصادي در ماده 17 آن دولت مكلف شده است با توجه به جايگاه محوري آب در توسعه كشور، < توسعه و اصلاح ساختار مصرف آب و استقرار نظام بهره‌برداري مناسب و با استفاده از روش‌هاي نوين آبياري و كم آبياري، راندمان آبياري به تبع آن كارايي آب به ازاي يك مترمكعب در طي برنامه 25 درصد افزايش يافته و با اختصاص به محصولات باارزش اقتصادي بالا و استفاده بهينه از آن موجبات افزايش بهره‌وري آب را فراهم سازد .>

بايد ديد با وجود اين صراحت قانوني، دولت در كدام بخش توانسته به الگويي صحيح براي افزايش بهره‌وري آب دست يابد. طبيعي است با گزارشي كه وزير نيرو چندي قبل ارائه كرد مبني بر عدم بهره‌وري آب در بخش كشاورزي در روستاها، بيانگر عدم توفيق اين ماده قانوني از برنامه چهارم توسعه است كه البته بايد دلايل آن را نيز جستجو كرد. با اين حال نبايد فراموش كرد كه گناه اين عدم اقبال را نمي‌توان صرفا متوجه دولت كنوني دانست، بلكه اصلاح الگوي مصرف آب رويه دشوار و زمانبري است كه مقدماتش بايد از سال‌ها قبل آغاز مي‌شد .

از سوي ديگر، قانون توزيع عادلانه آب در ماده 19 آن براي روش‌هاي نوين آبياري تاكيد دارد كه بجاست با شرايط استحصال آب از سفره‌هاي زيرزميني با وجود ترازمنفي بارش در بسياري از نقاط كشور، وزارت جهاد كشاورزي نيز در اين زمينه اهتمام جدي ورزد.نكته‌اي كه اهميت بالايي در بخش مديريت منابع آب و روش مصرف آن دارد، توجه به موضوع خشكسالي است؛ بحراني كه چند سالي است كشور ما با آن دست و پنجه نرم مي‌كند و در بسياري از مناطق كشور وجود دارد .

توجه به الگو‌هاي جهاني براي برون‌رفت از اين بحران، برنامه‌ريزي به منظور خشكسالي و جبران خسارات ناشي از آن مي‌تواند در اين زمينه كمك خوبي به دولت كند .

مديريت آب قابل دسترس، موضوعي است كه بانك جهاني در صدر برنامه‌هاي خود در بخش مديريت منابع طبيعي قرار داده است .

برنامه‌ريزي براي خشكسالي و مديريت پيشگيري از وقايع ناشي از آن بخوبي مشخص است، گرچه هيچ تخصص فني براي تعيين زمان بروز سيل، فوران آتشفشان يا زلزله لازم نيست، ولي تجربه شده است كه نااطميناني قابل توجهي نسبت به زمان شروع و خاتمه خشكسالي‌ها وجود دارد، زيرا خشكسالي‌ از حوادث غيرقابل پيش‌بيني است، اما به محض ورود به چنين عرصه‌اي مي‌توان با يك برنامه صحيح و ارائه الگويي براي بهينه‌سازي مصرف و افزايش بهره‌وري آب از شدت بحران كاست يا عبوري آرام را از آن تجربه كرد .

بخش ديگري كه در زمينه آب بايد مورد توجه جدي قرار گيرد، آب شرب است؛ آبي كه در لوله‌هاي خانه‌ها، ادارات و صنايع جريان دارد. تعريف الگويي صحيح براي چگونگي مصرف، تشريح روندي كه توليد آب شرب طي مي‌كند، فرهنگ‌سازي عمومي براي جلوگيري از اسراف و هدرروي آب شرب از روش‌هايي است كه مي‌توان در مديريت مصرف آب شرب به كار برد .

تبيين اهميت جايگاه آب در ارزش‌هاي ديني، اقتصادي و اجتماعي زندگي انسان مي‌تواند گام كوچكي در نشان دادن مصرف صحيح نعمت خدادادي كه حيات بي‌آن ممكن نيست، باشد .

وظيفه رسانه‌هاي عمومي، علما و خطباي ديني است كه در اين زمينه به كمك مديران در مديريت بهينه مصرف آب برخيزند .

در همين زمينه به نظر مي‌رسد آنچه براي قطع مشتركان پر مصرف گفته شده تهديدي است غيرعملي يا اگر عملي هم باشد موقت است و راه درمان موثري براي اين اقدام نيست، زيرا اساسا بايد از پر مصرفي و بيهوده مصرف كردن آن جلوگيري شود تا نياز به كاربرد روش‌هاي قهري در برخورد با مصرف‌كنندگان وجود نداشته باشد. در بسياري از كشورهاي پيشرفته دنيا، واحدهاي آموزشي مانند ديگر دوره‌هاي آموزشي براي روش مصرف صحيح آب شرب در مدارس، دانشگاه‌ها و مراكز عمومي طراحي شده‌اند و با اين كه چنين روشي در برخي كتب درسي در كشور ما نيز ديده مي‌شود، اما كافي به نظر نمي‌رسد .

آموزش استفاده بهينه از آب در مجامع عمومي مانند پارك‌ها، مساجد و... و نصب تابلوهاي راهنمايي يا تغيير مدل شيرآلات و آموزش عمومي مي‌تواند الگويي مناسب در اين زمينه باشد.در بخش برق نيز متاسفانه در كشور ما مصرف مناسبي صورت نمي‌گيرد. به گفته وزير نيرو در ايران در بخش انرژي (آب و برق)‌ به اندازه كشور يك ميلياردي چين مصرف صورت مي‌گيرد كه با هيچ يك از آموزه‌هاي ديني، اخلاقي و حتي قانوني سازگاري ندارد و بايد جدا فكري اساسي براي آن كرد .

متاسفانه در اين بخش نيز اعمال سليقه‌ها و روش‌هايي به كار مي‌رود كه بعضا با اصل هدف كه اصلاح ساختار مصرف است در تضاد و تناقض است. مثلا قطع برق معبري كه هيچ روشنايي در آن وجود ندارد و مي‌تواند خطرآفرين باشد كج سليقگي و برداشت غير واقعي از هدف و اصل موضوع است .

يا اين كه مثلا چندي پيش در يكي از وزارتخانه‌ها وقتي سيستم گرمايشي آنجا قطع شده بود كارمندان در اتاق خود با استفاده از بخاري‌هاي برقي كوچك خود را گرم كردند.اين مساله اصل موضوع صرفه‌جويي را زير سوال برده، زيرا روش صحيح براي مصرف درست تعريف نشده است .

اگر سختي‌ها و دشواري توليد هر متر مكعب گاز براي مردم بازگو شود هيچ شهروندي در استفاده بهينه از اين حامل انرژي ترديد نخواهد كرد

خاموش بودن چراغ‌هاي اتاق وزير يا مدير در طول روز امري پسنديده است به شرط آن كه چراغاني مقابل ساختمان آن وزارتخانه نيز در اين صرفه‌جويي لحاظ شود.اينها از نكاتي است كه بايد هم در ارائه الگو و روش مناسب براي مصرف در نظر داشت و هم به منظور صرفه‌جويي تعريفي درست ارائه كرد .

يكي از ديگر بخش‌هاي اصلي ارائه روش مناسب براي مصرف صحيح در حوزه انرژي، بخش نفت، گاز، بنزين و گازوئيل است كه سالانه ميلياردها تومان از سرمايه‌هاي اين كشور به جاي پرداختن به آباداني و عمراني اصيل و ماندگار در اين بخش دود مي‌شود و عارضه‌هاي بسياري براي كشور ايجاد مي‌كند .

متاسفانه در اين زمينه هم تاكنون نتوانسته‌ايم روشي صحيح براي مصرف بجز تكرار مكررات كه حوزه انرژي‌هاي فسيلي نياز به تجديد روش براي مصرف دارند، ارائه كنيم. هدف همه دولت‌ها اين بوده كه در قسمت انرژي تحولي بزرگ ايجاد كنند كه هر يك با ناكامي و شكست يا موفقيتي نصفه و نيمه مواجه شده‌اند.دولت نهم با به كارگيري روش سهميه‌بندي بنزين طي 2 سال گذشته سعي در كاهش مصرف بنزين داشت، اما در عمل چنين نتيجه‌اي به دليل وجود مشكلات زيرساختي حاصل نشد .

افزايش خودروهاي عمومي، تاكسيراني، اتوبوس و قطار شهري گرچه يكي از راهكارهاي مناسب در صرفه‌جويي بنزين است، اما توزيع نامناسب آن و عدم نظارت و مديريت صحيح اين روش را با مشكلات زيادي مواجه كرده است .

به نظر نمي‌رسد افزايش قيمت، آزادسازي و روش‌هايي از اين قبيل نيز بتواند اشتهاي سيري‌ناپذير خودروهاي شخصي را در كشوري كه مردم آن به دليل نبود فرهنگ استفاده از خودرو يا عادت به استفاده از سوخت ارزان هر روز ميليون‌ها ليتر بنزين مصرف مي‌كنند، پاسخگو باشد و باز هم بايد شاهد نزاع و اختلاف دولت و مجلس درباره بودجه بنزين باشيم تا دولت بتواند براي تامين بنزيني كه روزانه بيش از 70 ميليون ليتر در كشور دود مي‌شود، هزينه كند .

نياز است كارشناسان و مديران اين بخش از مديريت انرژي كشور با تدابيري عميق‌تر و ارائه الگويي بهينه براي مصرف بنزين و افزايش فرهنگ عمومي كشور از هدرروي سرمايه ملي جلوگيري كنند .

گاز طبيعي نيز مصرفي فزاينده در كشور دارد و مصرف اين انرژي ارزان در كشور ما رو به رشد است. اگر سختي‌ها و دشواري‌هاي توليد هر مترمكعب گازي كه به آساني در خانه‌‌ها، ادارات و برخي صنايع مي‌سوزانيم براي مردم تعريف و بازگو شود يقينا هيچ شهروندي در استفاده درست و بهينه از اين حامل انرژي به خود ترديد راه نخواهد داد .

جريمه كردن، افزايش قيمت، قطع اشتراك و... روش‌هاي مقطعي و در برخي موارد ناموفق هستند، هر چند نمي‌توان به طور كلي اين روش‌ها را نيز نفي كرد، اما در كنار ديگر روش‌‌ها مي‌توان اينها را نيز به كار گرفت. نظارت صحيح بر طراحي، ساخت و مهندسي ساختمان كه همان تعريف مبحث 19 به شمار مي‌رود يكي از روش‌هاي عالي براي اصلاح الگوي مصرف انرژي در ساختمان است كه اگر به طورجدي پيگيري شود بخش عمده‌اي از اسراف و هدرروي انرژي در ساختمان جلوگيري مي‌كند .

چند سال پيش در سفري به مالزي ديدم اين كشور پرجمعيت مسلمان در جنوب شرق آسيا با به‌كارگيري روش اعمال مديريت صحيح در الگوي مهندسي و ساخت و ساز ساختمان توانسته مصرف انرژي خود را به خوبي مديريت كند. طبق نظر كارشناسان، ساخت و ساز در مناطق مختلف آب و هوايي تعاريف خاصي دارد كه متاسفانه اين الگو در ايران كمتر يا اصلا مورد توجه قرار نمي‌گيرد؛ مثلا استفاده از ساختمان شيشه‌اي در مناطق گرم نمي‌تواند الگوي مناسبي براي ساختمان در اين‌گونه مناطق باشد .

سقف كوتاه و بلند، نصب پنجره‌ها، شيشه‌ها و... هريك مقولاتي هستند كه در مهندسي ساختمان در مناطق مختلف بايد مورد توجه قرار گيرد .

با تمام اين مسائل، اصلاح الگوي مصرف نيازمند فرهنگ‌سازي پايدار است تا همه افراد جامعه خود را ملزم به يك رفتار پايدار و منطقي كه تبديل به فرهنگ عمومي شده، بدانند و امروزه در تمام جوامع صنعتي سعي بر استفاده از اين متد مي‌شود .

اين روش همان است كه مديران و مسوولان كشور نيز آن را توصيه مي‌كنند، براي مثال وزير نفت بر اجراي الگوسازي موثر در مصرف انرژي تاكيد كرده و آن را از ضرورت‌هاي اصلي امروز كشور عنوان مي‌كند.نوذري، بر شناسايي استانداردهاي مصرف سوخت در صنايع و كشاورزي تاكيد دارد و مي‌گويد: با تشكيل شوراي عالي انرژي زير نظر رئيس‌جمهور مي‌توان با مطالعه اين طرح جامع، راهكارهاي مناسبي براي مديريت مصرف سوخت در كشور ارائه كرد .

وزير نفت همچنين هدفمند كردن يارانه‌ها را بزرگ‌ترين تصميم تاريخ اقتصاد در ايران مي‌داند و مي‌گويد: با اجراي اين تصميم شجاعانه مي‌توان گام‌هاي جدي‌تري براي مصرف بهينه انرژي برداشت.با اين اوصاف، بيش از تصميم‌گيري قانوني، افزايش قيمت، جريمه قطع اشتراك يا برخورد قهري با اسراف‌كنندگان نعمات الهي، جامعه نيازمند آموزش و فرهنگ‌سازي است كه پايه‌گذاري آن در كشور ما با توجه به روحيات ملي مردم ايران كاري است بسيار آسان و تجربيات در اين زمينه نشان داده كه مي‌توان با آموزش از بسياري اتفاقات ناخرسند جلوگيري كرد و نتايج خوبي به دست آورد .

نان صنعتی، اگرچه سالهاست در کشور، تولید و مصرف می شود اما طی یکی - دو سال گذشته تاکید ویژه ای بر لزوم گسترش تولید و فرهنگ سازی برای مصرف آن شده، تا حدی که بنا به گفته وزیر بازرگانی و براساس برنامه ریزی ها، فراگیری نان صنعتی تا پایان سال ۱۳۹۰   شامل ۶۰   درصد نان مصرفی کشور به ویژه در شهرهای بزرگ خواهد شد . 

نان صنعتی، اگرچه سالهاست در کشور، تولید و مصرف می شود اما طی یکی - دو سال گذشته تاکید ویژه ای بر لزوم گسترش تولید و فرهنگ سازی برای مصرف آن شده، تا حدی که بنا به گفته وزیر بازرگانی و براساس برنامه ریزی ها، فراگیری نان صنعتی تا پایان سال ۱۳۹۰   شامل ۶۰   درصد نان مصرفی کشور به ویژه در شهرهای بزرگ خواهد شد .

اگرچه این اقدام با توجه به وضعیت تولید و مصرف نان در کشور، لازم و مقتضی است ولی گاهی در این زمینه، تنها رویارویی سنت و صنعت در مقوله نان مورد توجه قرار می گیرد و براساس آن درباره «نان صنعتی» نظر داده می شود، در حالی که علل و عوامل توجه به فراگیری مصرف نان صنعتی از مقوله ای دیگر است .

نان، اصلی ترین و پرمصرف ترین ماده غذایی انسان ها و قوت اولیه هر فرد است و به همین دلیل، همواره سعی شده تا با اختصاص یارانه و در نتیجه پائین نگه داشتن قیمت آن، در دسترس همگان قرار گیرد، اما این موضوع به مرور موجب شکل گیری وضعیتی شده که در آن، نان برای مردم خیلی گران تمام می شود !

براساس آمار اعلام شده سالانه مبلغ ۴   هزار میلیارد تومان به یارانه نان اختصاص داده می شود که اگر این مبلغ را بر جمعیت کشور (به طور تقریبی ۷۲   میلیون نفر) تقسیم کنیم، مشاهده می شود که سهم هر فرد از این یارانه، سالانه بیش از ۵۵   هزار تومان خواهد شد .

از سوی دیگر، سرانه مصرف نان در کشور سالانه ۱۲۸   کیلوگرم اعلام شده است که با توجه به محاسبه بالا، در واقع به ازای هر کیلوگرم نان خریداری شده، بیش از ۴۳۰   تومان یارانه پرداخت می شود (این مبلغ حداقلی است. یعنی بخشی از مصرف نان داخل کشور، نان غیریارانه ای است که از آن چشم پوشی شده است). حال اگر پولی که مردم بابت خرید نان می پردازند را به طور متوسط به ازای هر کیلو گرم ۴۰۰   تومان در نظر بگیریم، مشاهده می کنیم که در واقع به ازای هر کیلوگرم نان مبلغ ۸۶۰   تومان به طور مستقیم وغیر مستقیم از جیب مردم پرداخت می شود !

با این حال ، این همه ماجرا نیست! باید بدانیم که سرانه مصرف نان در کشورمان نسبت به کشورهای توسعه یافته بسیار بالا است. در مقابل سرانه ۱۲۸   کیلوگرمی نان در ایران، این سرانه در ایتالیا ۷۷ ، در اسپانیا ۶۳ ، در آلمان ۵۸   و در فرانسه ۵۷   کیلوگرم است. علت سرانه بالا ی مصرف نان در کشور ما، این نیست که مردم ایران بیش از دو برابر مردم این کشورها نان می خورند، بلکه واقعیت این است که بیش از ۳۰   درصد نان تولیدی در کشور به دلا یل مختلف از جمله رعایت نکردن اصول فنی در پخت و تولید نا مطلوب و همچنین فرهنگ نادرست جامعه در مصرف نان(که ریشه در یارانه ای بودن نان دارد) به صورت دور ریز و ضایعات در می آید. با این حساب می توان ادعا کرد که از ۱۲۸   کیلو گرم مصرف سرانه نان در واقع ۹۰   کیلوگرم خورده شده و بقیه از بین می رود. به عبارت دیگر از هر کیلوگرم نان، فقط ۷۰۰   گرم آن به مصرف واقعی می رسد و در نتیجه ۸۶۰   تومان پرداختی برای هر کیلو نان تولیدی در واقع برای مصرف ۷۰۰   گرم نان است. بدین ترتیب باید گفت که به ازای هر کیلو گرم نان که واقعا مصرف می شود، حدود ۱۲۳۰   تومان از جیب مردم هزینه می شود !

آیا در صورت حذف یارانه و پرداخت مستقیم آن به مردم، نمی توان نان صنعتی بدون ضایعات و دور ریز با مبلغ به مراتب پائین تر خرید؟ و آیا جز این است که تولید و گسترش مصرف نان صنعتی که در واقع به معنای حذف یارانه، استفاده از تکنولوژی روز در تولید و پخت و اصلا ح فرهنگ مصرف نان است، باعث توقف یا حداقل کاهش چشمگیر این زیان دهی عجیب خواهد شد؟ علا وه بر این، موضوعات مهم دیگری همچون رعایت اصولی تر بهداشت در تولید و عرضه نان صنعتی نسبت به نان های سنتی، پایان سو» استفاده هایی همچون فروش قاچاق آرد یارانه ای یا عرضه نان با وزن کمتر از میزان تعیین شده و همچنین رقابتی شدن تولید و عرضه نان و در نتیجه افزایش کیفیت نیز لزوم فراگیری مصرف نان صنعتی را بیش از پیش نشان می دهد .

با این اوصاف می توان گفت اقدام موثر و عملی در زمینه افزایش تولید و فرهنگ سازی برای مصرف این نوع نان، می تواند از جمله مهمترین اقدامات در زمینه اصلا ح الگوی مصرف در سال جاری باشد که باید امیدوار بود که با همت دولت و همراهی مردم، منتج به نتیجه مطلوب شود .

نویسنده : محمدحسین روانبخش  

منبع آفتاب