شهريور 1359 تا شهريور 1360

تجاوز ارتش عراق به ايران با استعداد 48 يگان سازماندهي شده در قالب تيپ‏ها و لشکرهاي زرهي، مکانيزه و پياده، با برخورداري از پشتيباني 800 قبضه توپ، 5400 دستگاه تانک و نفربر، 400 قبضه توپ ضدهوايي، 366 فروند هواپيما و 400 فروند هلي‏کوپتر انجام گرفت. مقصود رهبران عراق از تجاوز اين بود که با شکست نظامي ايران به اهداف خود: لغو قرارداد 1975 الجزاير، تجزيه استان خوزستان و در نهايت براندازي نظام جمهوري اسلامي دست يابند. 

مقاومت اندک نيروهاي نظامي در برخي خطوط مرزي سبب گرديد نيروهاي دشمن به سهولت از خطوط مرزي عبور کنند و برخي از شهرهاي ايران را محاصره نمايند. اهميت و جايگاه خوزستان در استراتژي تهاجمي عراق، موجب شد توان اصلي ارتش عراق در اين منطقه متمرکز شود. لشکرهاي 1 مکانيزه و 10 زرهي ارتش عراق با پيشروي در منطقه غرب رودخانه کرخه، فاصله 80 کيلومتري مرز تا رودخانه را طي چهار روز پشت سر گذاشتند. در محور بستان - سوسنگرد لشکر 9 زرهي ارتش عراق در همان خيز اول بستان را اشغال کرد و سوسنگرد و حميديه را محاصره نمود و به نزديکي اهواز رسيد که با شبيخون برادران سپاه و بسيج اهواز به فرماندهي شهيد غيور اصلي مواجه شد و عقب‏نشيني کرد. 

در محور جنوب غربي اهواز لشکر 5 مکانيزه عراق بعد از تصرف جفير و پادگان حخميد تا منطقه نورد در 15 کيلومتري جنوب اهواز پيشروي کرد و سپس از حرکت ايستاد. در محور شلمچه لشکر 3 زرهي و تيپ 33 نيروي مخصوص براي اشغال خرمشهر و آبادان وارد عمل شدند که بر اثر مقاومت مردم، بسيج و سپاه در خرمشهر تا چهارم آبان 59 (به مدت 34 روز) دشمن نتوانست اين شهر را تصرف کند. نيروهاي لشکر 3 در 19 مهر 1359 در منطقه‏اي که هيچ گونه مواضع دفاعي وجود نداشت، از رودخانه کارون عبور کردند و شهر آبادان را به محاصره درآوردند. در مجموع ارتش عراق در اين مرحله از تهاجم خود بيش از 15000 کيلومتر مربع از اراضي ايران را اشغال کرد و در آن مستقر شد.

نواقص و کاستي‏هاي دفاعي ايران، هنگامي که فرماندهي کل قوا بر عهده بني‏صدر بود، نقش زيادي در سهولت پيشروي نيروهاي ارتش عراق در عمق سرزمين ايران و محاصره و اشغال شهرها داشت. آرايش دفاعي نيروهاي ايران به شيوه‏ي سنتي (يعني طبق آئين‏نامه‏هاي رسمي و بدون در نظر گرفتن وضعيت جديد)، بدون بررسي دقيق و در نظر گرفتن احتمالات گوناگون انجام گرفته بود در آرايش نيروها پوشش مرز در نظر گرفته شده بود، حال آنکه بايد به صورت متحرک عمل مي‏شد و نيروهاي ايران با تمرکز در شمال حسينيه از جبهه اهواز خرمشهر دفاع مي‏کردند. بنابراين گسترش عملياتي و تاکتيک نظامي ايران دچار نقص بود، معابر مسدود نشده بود و درک روشني از تلاش اصلي عراق وجود نداشت

«کردزمن» دلائل عدم آمادگي جنگي ايران را «فقدان قرارگاه فرماندهي» در مناطقي که جنگ جريان داشت و «مستقر نبودن توپخانه و هلي‏کوپترهاي تهاجمي و کليه يگان‏هاي ارتشي در مرز» ذکر مي‏کند و مي‏نويسد: 

«ايران هيچ گونه آرايش نظامي در مناطق بسيار حساس نزديک خرمشهر و آبادان نداشت. نزديک‏ترين لشکر ايران به منطقه عملياتي در اهواز مستقر بود که 40 تا 50 کيلومتر تا صحنه جنگ فاصله داشت.»

وي سهولت پيشروي نيروهاي عراقي را نشانه‏ي عدم آمادگي دفاعي ايران دانسته و مي‏نويسد: 

«در واقع حتي اعلاميه‏هاي نظامي عراق نيز نشان مي‏داد که ارتش عراق در طول يکي دو روز اول جنگ با مقاومت زيادي روبه‏رو نشده، بنابراين تمامي شواهد حکايت دارند که اين عراق بوده است که با آمادگي کامل و به کارگيري نيروهاي نظامي، تهاجم همه جانبه‏اي را عليه ايران سازمان داد، در حالي که ايران حتي از آمادگي دفاعي کامل برخوردار نبود.»

نماينده امام در شوراي عالي دفاع، آيت‏الله خامنه‏اي در تشريح وضعيت دفاعي ايران و ناتواني در بهره‏برداري از توان و امکانات موجود گفت: 

«... از جمله شهرهايي که به شدت تهديد مي‏شد دزفول بود، در حالي که ما آنجا نيرو کم داشتيم و وقتي به فرماندهان ارتش مي‏گفتيم، مي‏گفتند نيرو کم داريم و يا نيرو و تجهيزات هر دو را با هم نداريم، درست هم بود، به اين معنا که آمادگي لازم را براي خودشان در اين جنگ تهيه نديده بودند. در صورتي که ابزارهاي زيادي داشتيم ولي از کار افتاده بود و مهمات زيادي داشتيم که اينها از وجودش خبر نداشتند. افراد زيادي هم داشتيم که اينها در پادگان‏ها حضور نداشتند و لذا وضعمان خيلي بد بود.»

مقاومت نيروهاي مردمي و انقلابي، به ويژه در شهرها، بسياري از کاستي‏ها را جبران کرد و نقشي بسيار تعيين‏کننده در ناکامي ارتش عراق داشت. به عنوان مثال پس از آنکه تيپ سوم از لشکر 92 زرهي اهواز تنها سه روز در مرز در برابر لشکر 9 زرهي ارتش عراق پدافند فعال کرد، نيروهاي لشکر 9 با عبور از بستان، سوسنگرد و حميديه در آستانه ورود به اهواز بودند که بر اثر شبيخون نيروهاي مردمي و انقلابي عقب‏نشيني کردند و سرانجام در پشت ديوارهاي غربي شهر سوسنگرد زمين‏گير شدند ارتش عراق تيپ 33 نيروي مخصوص را نيز مأمور تصرف خرمشهر کرد ولي به دليل مقاومت‏هاي مردمي، سرانجام پس از 34 روز جنگ و گريز و با اختصاص 2 لشکر، موفق به اشغال خرمشهر شد.

مقاومت‏هاي مردمي علاوه بر ايجاد فاصله ميان يگان‏هاي ارتش عراق و ناهماهنگي در پيشروي آنها و ايجاد تأخير و کندي در حرکت يگان‏هاي مهاجم، به تأخير در سقوط خرمشهر و حفظ آبادان انجاميد..

دلايل ناتواني عراق براي بهره‏برداري از وضعيت سياسي - نظامي ايران و دست نيافتن به پيروزي «قاطع و روشن» علي‏رغم توضيحات و نظرياتي که ناظران و تحليل‏گران نظامي تاکنون ارائه کرده‏اند، همچنان مبهم است، اما آنچه بيشتر تأکيد مي‏شود «عدم وجود يک استراتژي نظامي روشن» است که آن را مرکز ثقل ناکامي عراق مي دانند؛ زيرا رفتار نظامي عراق نشان‏دهنده‏ي اين است که نيروهاي عراقي نمي‏دانستند تا چه حد بايد پيشروي کنند و اهداف آنها مشخص نبود. به همين دليل عراق با دستور توقف به ارتش در حال پيشروي، دچار يک اشتباه نظامي جبران‏ناپذير شد. همچنين اطلاعات غلط و نادرست و اشتباه در محاسبات اوضاع داخلي ايران، بخش ديگري از عوامل ناکامي عراق است که تحليل‏گران نظامي به آن اشاره کرده‏اند. در واقع آنچه که پس از تهاجم عراق، در داخل ايران روي داد «ظهور جنگ مردمي در شهرها» و «تحکيم موقعيت سياسي ايران» بود. حال آنکه عراقي‏ها تصور مي‏کردند که حمله نظامي سراسري در زمين و هوا، به مثابه يک شک، به سقوط نظام انقلابي ايران منجر خواهد شد! 

يکي از نظاميان سابق ارتش عراق بر اين باور است که رهبري عراق از روح انقلابي مردم که شاه را ساقط کرده و آماده بودند تا به دفاع از انقلاب برخيزند، غافل بوده است. وي معتقد است اگر رهبري عراق وضعيت داخلي ايران را به خوبي بررسي کرده بود، حمله خود را به تأخير مي‏انداخت و راه‏هاي ديگري را در پيش مي‏گرفت. بنابراين توضيح، در واقع رهبري عراق تنها به مشاهده ظواهر و تکيه بر منابع اطلاعاتي امريکا و غرب و اطلاعات عناصر فراري ضد انقلاب اکتفا کرده است، براي همين «قدرت پنهان ايران» را درک نکرده و از همين نقطه آسيب‏پذير شده است. 

تنها يک هفته پس از شروع جنگ، صدام در سخناني خطاب به ملت عراق اعلام کرد: «عراق به مقاصد ارضي خود نائل شده و مايل است خصومت‏ها را کنار بگذارد و به مذاکره بپردازد.» برخي از تحليل‏گران ارائه اين پيشنهاد را به مثابه شکست عراق ارزيابي کردند. دبير کل سازمان ملل در تاريخ 22 سپتامبر 1980 (31 شهريور 1359)، در شرايطي که به ايران تجاوز شده بود به دولت‏هاي ايران و عراق پيشنهاد کرد: «دو دولت مساعي جميله خود را در جهت کمک به حل مسالمت‏آميز برخورد ميان دو کشور به کار بندند» روز بعد نخستين جلسه شوراي امنيت سازمان ملل برگزار شد و اولين موضع‏گيري خود را در قبال جنگ تحميلي اعلام کرد. حاصل اين جلسه صدور بيانيه‏اي بود که در آن شوراي امنيت به جانبداري از عراق - در حالي که اين کشور با اقدام به زور از مرزهاي ايران عبور کرده بود - از طرفين متخاصم مي‏خواهد «از استفاده بيشتر از زور خودداري کنند و پيشنهاد صحيح ميانجيگري و مصالحه را بپذيرند» چنان که مشخص است شوراي امنيت ضمن اجتناب از صدور قطعنامه، تنها بيانيه‏اي صادر کرد که در آن هيچ گونه اشاره‏اي به نقض تماميت ارضي ايران نشده است. 

جمهوري اسلامي با توجه به تردد هيئت‏هاي ميانجيگري و درخواست‏هايي که براي برقراري صلح ارائه مي‏شد، شرايط خود را اعلام کرد: 

1- محکوميت متجاوز.

2- عقب‏نشيني نيروهاي اشغالگر به مرزهاي بين‏المللي. 

3- پرداخت غرامت. 

4- بازگشت پناهندگان

در وضعيتي که ارتش عراق در مناطق اشغالي مستقر بود، کليه‏ي هيئت‏هاي صلح ابتدا از ايران درخواست مي‏کردند آتش‏بس را بپذيرد! حال آنکه ايران «عقب‏نشيني» و «محکوميت متجاوز» را بر هر اقدام ديگر مقدم مي‏دانست. آنچه که بعدها امام خميني بيان کردند، مواضع برحق ايران را نمايان ساخت: 

«ايران مي‏گويد که تا از خانه ما بيرون نرويد و تا جرم‏هايي که کرده‏ايد معلوم نشود که شما مجرم هستيد و تا ضررهايي که به ايران زديد جبران نشود و حکم به جبران نشود، صلح معني ندارد.»

رهبري عراق متعاقب «نرسيدن به اهداف نظامي» و «ناکامي در تحميل صلح به ايران»، پس از هفته اول جنگ، بيشترين تلاش نظامي خود را روي اشغال شهرهاي سوسنگرد، خرمشهر و آبادان، متمرکز کرد. ليکن مقاومت نيروهاي مردمي و سپاه و عناصر ژاندارمري و ارتش در سوسنگرد و فرمان امام براي شکستن محاصره شهر آبادان، طرح دشمن را عقيم گذاشت. تداوم مقاومت در خرمشهر توان زيادي از دشمن گرفت و اشغال اين شهر با تأخير، خسارات فراوان براي دشمن به همراه داشت. در اين مرحله بيشترين فشار ارتش عراق بر «اشغال آباان» متمرکز شد. صدام اميدوار بود با اين اقدام و تصرف ساحل شمالي رودخانه اروند، به حداقل اهداف خود مبني بر لغو قراداد 1975 دست يابد. امام خميني با درکي که از ماهيت تلاش‏هاي سياسي - نظامي عراق در مرحله جديد داشتند، فرمان «شکستن حصر آبادان» را در تاريخ 14 آبان 1359 صادر فرمودند. تشديد مقاومت در آبادان و عقب راندن نيروهاي مهاجم عراق از نخلستان‏هاي کوي ذوالفقاري آبادان و شکست نيروهاي عراقي در عبور از رودخانه بهمنشير، در واقع استراتژي عراق را در نقطه اصلي آن با شکست مواجه کرد.

رژيم عراق که با اقدام به «جنگ تحميلي» نتوانسته بود «صلح تحميلي» را به ايران تحميل کند، دو راه‏حل: «عقب‏نشيني» يا «استقرار در مواضع اشغالي» را فرا روي خود داشت. رهبري عراق براي عقب‏نشيني توضيح روشني نداشت؛ زيرا بدون اينکه از تهاجم به ايران نتيجه‏اي کسب کرده باشد، بايد به داخل خاک عراق عقب‏نشيني مي‏کرد. استقرار در مواضع اشغالي بر پايه اين تصور که قواي نظامي ايران قادر به بيرون راندن متجاوزان نخواهد بود و اوضاع سياسي داخل ايران نيز شديدا بي‏ثبات است، مورد توجه قرار گرفت. صدام در توضيح اقدام خود مي‏گويد «اگر تاکتيک نظامي و امنيت ارتش  خودمان اقتضا نمايد که در اين سرزمين‏ها باشيم، آن را تحت اشغال خود قرار خواهيم داد.» در واقع ناتواني نظامي ايران براي حمله به نيروهاي عراق، ضامن امنيت آنها بود؛ به همين دليل رهبري عراق تصميم به اشغال مناطق و استقرار در آن گرفت. 

عراقي‏ها در مرحله جديد به اطمينان از «تضمين امنيت نيروهاي عراقي» در مواضع اشغالي، در انتظار تشديد بحران در داخل ايران و سرانجام مجبور شدن جمهوري اسلامي به پذيرش «صلح تحميلي» بودند. در عين حال عراقي‏ها براي تقويت توان نظامي و کسب حمايت‏هاي سياسي، بر تلاش‏هاي خود افزودند. طارق عزيز حداقل سه بار به فرانسه سفر کرد که يکي از اهداف اصلي اين ترددهاي ديپلماتيک دريافت هواپيماهاي ميراژ جنگنده بودسفر طارق عزيز به مسکو نيز با هدف ترميم روابط و رفع تحريم تسليحاتي عراق انجام گرفت که نتيجه مطلوبي نداشت.

جمهوري اسلامي ايران پس از متوقف کردن قواي دشمن با «مقاومت و دفاع همه‏جانبه و مردمي»، در مرحله جديد لزوما مي‏بايست متجاوزان را از سرزمين‏هاي اشغالي عقب مي‏راند. 

تداوم استقرار نيروهاي متجاوز در مناطق اشغالي، سرنوشت سياسي بني‏صدر (فرمانده کل قوا) را تحت تأثير قرار داده بود، بنابراين آزادسازي اين مناطق و کسب پيروزي در جنگ مي‏توانست موقعيت سياسي وي را ارتقا و بهبود بخشد. بني‏صدر مي‏پنداشت با اتکا به نيروهاي ارتش و استفاده از روش‏هاي کلاسيک تحت عنوان روش‏هاي علمي و تخصصي مي‏تواند اين مهم را تحقق بخشد از سوي ديگر، بني‏صدر که در پي حذف نيروهاي خط امام از صحنه سياسي کشور بود، راه‏حل‏هاي پيشنهادي نيروهاي انقلابي و مردمي را که در مرحله «دفاع و مقاومت» در برابر دشمن، نقش اساسي و تعيين‏کننده داشتند، ناديده مي‏گرفت. 

در اين مرحله با هدف «آزادسازي مناطق اشغالي» چهار عمليات طرح‏ريزي و اجرا شد: 

1- عمليات نيروهاي ارتش در 23 مهر 1359 در منطقه غرب رودخانه کرخه که با هدف آزادسازي اين منطقه انجام گرفت ولي تا قبل از ظهر همين روز به دليل ناکامي، به اتمام رسيد و نيروها به مواضع خود عقب‏نشيني کردند.

2- در سوم آبان 1359، متعاقب محاصره آبادان، نيروهاي ارتش براي شکستن محاصره اين شهر عملياتي اجرا کردند، ولي بنا به دلايلي از جمله «نداشتن اطلاعات کافي و حتي اطلاعات کاذب» با ناکامي روبه‏رو شدند. پيدايش اين وضعيت، توان اجراي عمليات بعدي را در نيروهاي ارتش ضعيف کرد.

3- در پانزدهم دي عمليات «نصر» که بعدها به عمليات هويزه مشهور شد، در منطقه غرب رودخانه کارون با هدف آزادسازي خرمشهر اجرا شد. اين عمليات علي‏رغم موفقيت اوليه، به شکست انجاميد. صرف‏نظر از نتيجه نظامي اين عمليات، به دليل شهادت تعداد بسياري از دانشجويان پيرو خط امام که پس از تحويل گروگان‏ها، عازم جبهه‏هاي نبرد شده بودند، اين عمليات انعکاس نسبتا وسيعي در داخل کشور و در صحن مناقشات سياسي داشت. 

4- در بيستم دي عمليات «توکل»، با هدف شکستن محاصره آبادان و آزادسازي خرمشهر انجام شد که نتيجه‏اي همانند عمليات‏هاي پيشين داشت. 

نتايج سلسله تلاش‏هايي که در اين مرحله انجام گرفت در بعد نظامي سبب گرديد تفکر «تهاجم گسترده» به دشمن کنار گذاشته شود. چنان که در کتاب منتشر شده ارتش جمهوري اسلامي ايران آمده است: 

«پس از انجام ناموفق عمليات آفندي توکل، از روز 21 دي وضعيت کلي منطقه عملياتي آبادان - ماهشهر به حالت قبل از اجراي حمله بازگشت و الزاما نيروهاي فرماندهي اروند وضعيت پدافندي را پذيرفتند و نيروهاي طرفين مجددا به حالت نبرد توپخانه بازگشتند و مبادله آتش به جريان خود ادامه داد و طرفين به تقويت و تحکيم مواضع پرداختند و مرحله ديگري از عمليات در جبهه‏ي ماهشهر - آبادان آغاز شد که پدافند در مواضع و اجراي تک‏هاي محدود و محلي بود. اين مرحله از عمليات حدود 8 ماه ادامه داشت.»

پيدايش اين وضعيت تا اندازه‏اي بديهي بود زيرا آنچه که با هدف آزادسازي مناطق اشغالي انجام گرفت براساس بضاعت و توان فکري و کليه امکانات نيروهاي ارتش به فرماندهي بني‏صدر بود. لذا پس از مواجه شدن با ناکامي جز «انديشه پدافندي» و اجراي «تک‏هاي محدود و محلي» راه‏حل ديگري تصور نمي‏شد. با گذشت چهار ماه از تجاوز دشمن، نيروهاي اشغالگر نيز همچنان در سرزمين‏هاي اشغال شده مستقر بودند و از عمليات‏هاي انجام شده جز اتلاف وقت و نابودي امکانات موجود - که جايگزيني آنها عملي نبود - نتيجه‏اي حاصل نشد. ضمن آنکه به صورت اساسي «تفکر تکيه بر مانور زرهي»، صرفا با استفاده از تانک و نفربر، منسوخ شد، به گونه‏اي که پس از آن از تانک تنها براي پشتيباني نيروي پياده يا توپخانه استفاده شد.

بني‏صدر که با مشاهده پي‏درپي ناکامي‏هاي نظامي، وضعيت سياسي خود را در مخاطره مي‏ديد، با سازمان مجاهدين خلق (منافقين) و چپ‏هاي امريکايي و ساير عناصر واخورده ساسي ائتلاف کرد تا آنچه را که در صحنه نظامي نتوانست به دست آورد با «گسترش دامنه مناقشات داخلي» کسب کند. غائله 14 اسفند 1359 در دانشگاه تهران نقطه آغاز مرحله‏ي جديد منازعات سياسي بود. عراقي‏ها با مشاهده «بن‏بست نظامي» در جبهه‏ها و «بحران سياسي» در داخل کشور، بر صحت ارزيابي و تحليل خود از ناتواني نظامي و اوضاع داخلي ايران پافشاري مي‏کردند طوري که انديشه عمليات آفندي دوباره در آنها قوت گرفت و در همين جهت ارتش عراق به دنبال اجراي عملياتي در منطقه آبادان براي اشغال اين شهر به صورت کامل بود.

تداوم «بحران سياسي» در داخل کشور، در حالي که جبهه‏هاي نبرد در  وضعيتي نامطلوب به سر مي‏برد و امام خميني مکررا بر «اصلي بودن جنگ» تأکيد مي‏فرمودند، سرانجام در خرداد 1360 به درگيري داخلي مسلحانه منجر شد. امام خميني، بني‏صدر را از فرماندهي کل قوا خلع کردند و مجلس شوراي اسلامي «کفايت سياسي» وي را به بحث گذاشت و در نتيجه عدم کفايت بني‏صدر به اتفاق آرا - در زماني که نمايندگان نهضت آزادي از شرکت در مجلس خودداري کرده بودند - به تصويب رسيد. 

وزير خارجه وقت فرانسه (کلودشسون) طي مصاحبه‏اي رسما اعلام کرد: 

«اگر بني‏صدر از فرانسه تقاضاي پناهندگي سياسي بکند، چون فرانسه کشور حقوق بشر است»، به وي پناهندگي خواهيم داد و از او حمايت خواهيم کرد.»

صدام نيز در مصاحبه مطبوعاتي اعلام کرد: 

«چنانچه بني‏صدر تمايل داشته باشد، عراق آماده دادن پناهندگي سياسي به وي مي‏باشد.»

سرانجام بني‏صدر به اتفاق رجوي با کمک خلبان پيشين شاه به فرانسه متواري شدند و سازمان مجاهدين (منافقين) موجي از ترور و انفجار را به اميد براندازي نظام جمهوري اسلامي، در سراسر کشور به راه انداخت. در حادثه هفتم تير 1360 آيت‏الله بهشتي و 72 تن از يارانش شامل مسئولان اجرايي کشور و نمايندگان مجلس شوراي اسلامي به شهادت رسيدند و در هشتم شهريور 1360 آقاي رجايي که پس از خلع بني‏صدر به عنوان رئيس جمهور انتخاب شده بود، به همراه حجت‏الاسلام باهنر در حادثه‏ي انفجار ساختمان نخست‏وزيري به شهادت رسيدند. 

صدام که پيش از اين حوادث در ديدار با کميته‏ي حسن‏نيت آمادگي خود را براي برقراري آتش‏بس و مذاکره سياسي اعلام کرده بود، پس از مشاهده وضعيت سياسي - نظامي ايران در تير 1360 در مصاحبه‏اي مطبوعاتي اعلام کرد: 

«اگر مي‏خواهيد نظر ما را بدانيد، بايد بگويم، ما ترجيح مي‏دهيم، در حالي که جنگ ادامه دارد، با ايرانيان به قصد رسيدن به توافق به مذاکره بنشينيم. زماني که به توافق دست يابيم مي‏گوييم جنگ خاتمه يابد!»

بدين ترتيب سال اول جنگ در وضعيتي به پايان رسيد که هيچ گونه پيروزي نظامي در جهت آزادسازي سرزمين‏هاي اشغالي به دست نيامد و کشور در گرداب عميقي از بحران سياسي و امنيتي فرورفته بود. بسياري از ناظران و تحليل‏گران دورنماي سياسي ايران را پس از حذف بني‏صدر و آغاز ترور و انفجار، براندازي نظام جمهوري اسلامي ارزيابي مي‏کردند. يکي از نشريات چاپ امريکا در همين زمينه نوشت: 

«دولتمردان متعصب ايران ضعيف‏تر از آن هستند که اشغالگران عراقي را از خاک خود بيرون برانند و بسياري از کارشناسان خاورميانه معتقدند که با پايان دادن به جنگ ايران و عراق، رژيم جنگ‏زده آيت‏الله خميني بايد سقوط کند... سقوط سران حکومت (امام) خميني گاهي بسيار نزديک به نظر مي‏آيد و رهبر رژيم کنوني با بمب‏گذاري‏هاي گروه مخالفان بسيار ضعيف شده است.»

بنابراين مهم‏ترين سؤالي که بعدها فراروي ناظران و تحليل‏گران امور سياسي - نظامي ايران قرار گرفت و همواره در جست‏وجوي يافتن پاسخ مناسب آن بودند، اين بود که: 

«ايران تحت چنين وضعيتي چگونه توانست ضمن «تثبيت اوضاع سياسي» روند آزادسازي مناطق اشغالي را آغاز و سرانجام جشن پيروزي را در مسجد جامع خرمشهر برگزار نمايد؟»

منبع: کتاب آغاز تا پايان