بررسي ماهيت جنگ ايران و عراق بسيار اهميت دارد. چرا که جنگ بر شکل‏گيري هويت تاريخي ايران اثر گذاشته است و اين هويت و تجربه‏ي تاريخي مي‏تواند بر انديشه و اراده و عزم ملت ايران براي فائق آمدن بر حوادث آينده، همچون جنگ و ساير بحران‏هاي سياسي - اجتماعي نقش تعيين کننده‏اي داشته باشد. بنابراين، اگر جنگ ايران با عراق در چارچوب و مفاهيم ديگري غير از آنچه بوده است تعريف شود، تأثير و هويت تاريخي خود را از دست مي‏دهد و هر جنگي که چنين شود «دچار بي‏ريشگي خواهد

شد و ناظران خود را نسبت به علل و انگيزه‏هاي آن متحير ساخته، نخواهد توانست همدلي نسل‏هاي آتي را برانگيزد. آنچه يک جنگ را در تاريخ ماندني مي‏کند، معناي آن نزد نسل‏هايي است که بدان تعلق خاطر دارند.»

اکثر پژوهشگران غربي براي اجتناب از تعيين پيوستگي ماهيت جنگ تحميلي با جريان‏هاي بنيادين سياسي، اجتماعي و فرهنگي امروز جامعه‏ي جهاني تلاش مي‏کنند جنگ ايران و عراق را اراده‏ي معين فرد يا جمع و حتي امري شخصي تلقي نمايند  بسياري از نظريات در توضيح جنگ ايران و عراق اختلاف شخصي صدام و امام خميني يا تنها با تأکيد بر اختلافات مرزي، با اهداف و مقاصد مشخصي مطرح مي‏شود. اين گونه روش‏ها در مطالعه‏ي جنگ ايران و عراق - بي هر گونه ملاحظه‏اي - بيشتر جزء نگرانه و به قصد گرفتن نتيجه‏ي کاربردي در عرصه‏اي خاص سازمان داده مي‏شود. در صورتي که تصور جنگ در کليتي واحد رابطه‏ي مشخصي بين اجزاي مختلف جنگ برقرار مي‏سازد. اهداف، ريشه‏ها، رهبري و فرماندهي، شيوه‏ها، جنگجويان و حاميان، هر يک نقشي ايفا مي‏کنند و مبين ماهيت و هويت جنگ‏اندجنگ ايران و عراق همچنين با مشخصه‏اي رايج در مفهوم جنگ جهان سومي که پس از جنگ جهاني دوم رواج يافت و با تأثير از عوامل مختلفي چون بحران ناشي از تشکيل دولت ملي شامل بحران‏هاي سه گانه هويت، مشروعيت، مشارکت و گسترش جهاني ميليتاريزم، ميراث استعمار در زمينه‏ي جغرافياي سياسي، تأثير جنگ سرد و رقابت دو ابرقدرت  توضيح‏پذير نيست. شهرام چوبين، يکي از محققان صاحب‏نظر در جنگ ايران و عراق، به تفاوت جنگ ايران و عراق با جنگ‏هاي مشابه اشاره مي‏کند و مي‏نويسد:

«در ميان منازعات کشورهاي جهان سوم، جنگ ايران و عراق از چندين ديدگاه غيرمعمول است. آنچه معمولا در اين باره در غرب گفته مي‏شود تعداد کثير تلفات انساني، زيان‏هاي سنگين اقتصادي وارد شده و در طول کشيدن آن است.

آنچه کمتر به آن پرداخته مي‏شود نوع درگيريي است که با الگوي رايج در مناطق غيرصنعتي جهان تفاوت دارد، چرا که در اين مناطق تمايل به سمت جنگ‏هاي درون مرزي يا غيرنظامي است در حالي که نمونه‏اي نسبتا نادر از درگيري بين دولت‏ها بود؛ جنگي که در قالبي کلاسيک جاي مي‏گرفت و منازعه‏اي صرف بر سر آب و خاک نبود، بلکه با قدرت‏طلبي و گسترش عقايد فکري نيز همراه بود.»

عوامل مؤثر در شکل‏گيري زمينه‏هاي جنگ نسبت مشخصي با ماهيت و مشخصه‏هاي جنگ و در نتيجه تمايز آن با الگوهاي رايج دارد. وقوع جنگ با فاصله‏ي بيست ماه پس آغاز انقلاب بيان کننده‏ي رابطه جنگ با انقلاب است. سقوط رژيم شاه منافع آمريکا و غرب را به مخاطره افکند، به ويژه اينکه ماهيت ديني و مردمي بودن انقلاب، گسترش آن را در سطح منطقه ممکن ساخت. اين ارزيابي و پيش‏بيني درباره‏ي گسترش انقلاب اسلامي در سطح منطقه، نوعي نگراني بين‏المللي به وجود آورد که تلاش براي اعاده‏ي نظم پيشين با «توافق بيان نشده‏ي بين‏المللي براي دفاع از وضع موجود» ، مسير وقوع جنگ را هموار ساخت. با اين توضيح، بايد جوهر انديشه‏ي ديني اسلام را که شامل جهاد و مبارزه با تکيه بر شهادت‏طلبي و فراخواندن مردم به صحنه‏ي سياسي - اجتماعي در دوره‏ي انقلاب و سپس دعوت مردم به مقاومت در برابر تجاوز عراق و تحولات بين‏المللي معاصر را شناسايي کرد تا ماهيت جنگ ايران و عراق و تحولات بين‏المللي معاصر را شناسايي کرد تا ماهيت جنگ ايران و عراق و تحولات آن، تحليل و تبيين شود. براساس اين تحليل از يک سو، انقلاب ديني به حضور مردم در صحنه‏هاي انقلاب و جنگ منجر شد و از سوي ديگر، بر شکل‏گيري رفتار و تصميم رهبران، مسئولان و فرماندهان و مردم تأثير گذاشت و متقابلا براساس درکي که نظام بين‏المللي از ماهيت انقلاب و تهديدي که براي منافع غرب داشت، براي مهار انقلاب از روش‏هاي مختلف استفاده کرد و در نهايت عراق را براي حمله‏ي به ايران ترغيب کرد.

بر همين اساس جنگ و تحولات نظامي عميقا با ساير اجزا پيوستگي دارد. بدين معنا که با تعريف امام از جنگ آن را «جنگ اسلام و کفر» خواندند و عراق را در تجاوز به ايران عامل امريکا دانستند ماهيت عقيدتي - سياسي جنگ تعريف شد و همين نگرش از يک سو، مباني جنگ را و از سوي ديگر، نگرش به صلح را شکل داد. در واقع، با تعريف عقيدتي - سياسي جنگ در حالي که رفتار فردي و اجتماعي در جبهه و پشت آن براساس تکليف شرعي ترسيم مي‏شد، ماهيت مواضع سياسي در برابر عراق و حاميانش و نظام بين‏الملل و اساسا پيشنهادهاي صلح نيز مشخص مي‏شد.

در سطح نازل‏تر، ماهيت عقيدتي جنگ بر اهداف، استراتژي عملياتي و تاکتيک‏هاي نظامي تأثير گذاشت و نيروهايي داوطلب شهادت به وجود آورد.

به همين دليل الگوي تفکر سياسي و نظامي رئيس جمهور وقت، بني‏صدر، که بر اساس تئوري و روش‏هايي متأثر از آموزه‏هاي نظامي ارتش امريکا بود نه تنها به هنگام تجاوز عراق پاسخگو نبود، که به هنگام آزادسازي مناطق اشغالي نيز ناکام ماند و عملا به بن‏بست نظامي در جنگ منجر شد و کشور را بر لبه‏ي پرتگاه تجزيه‏ي ارضي و بي‏ثباتي سياسي قرار داد.

در نتيجه، مي‏توان تأکيد کرد که آغاز جنگ حمله به انقلاب بود و انقلاب با جنگ هزينه‏ي سنگين رويارويي با منافع امريکا و غرب را پرداخت. باورها و اعتقادات ديني و خصلت انقلابي در سازمان‏دهي نيروها براي تثبيت نظام سياسي انقلاب، رويارويي ايران و امريکا را ناگزير ساخت و سرانجام رفتار عراق در چارچوب منافع امريکا به جنگ منجر شد. انرژي انقلابي با وقوع جنگ آزاد شد، بدين معنا که آمادگي مردم براي حفظ انقلاب و تحقق شعارهاي آن که شامل استقلال، آزادي، جمهوري اسلامي بود همانند انرژيي متراکم در جامعه وجود داشت، ولي آشکار نبود. تجاوز دشمن خارجي براي براندازي نظام جمهوري اسلامي و از بين بردن انقلاب به منزله‏ي آزموني بزرگ براي نمايش آمادگي و جانفشاني مردم براي دفاع از انقلاب و حفظ نظام بود.

و اين انرژي متراکم را آزاد کرد و همين امر عنصر تعيين کننده‏اي در به هم ريختگي محاسبات اوليه‏ي عراق و ناکامي اين کشور در تجاوز به ايران بود. اين تحول بنيادين، مفهوم و ماهيت جنگ و ساختار جامعه را تغيير داد.

منبع: کتاب نقد و بررسي جنگ ايران و عراق

كنون بنگر به خوزستان كه بينى چونش و چندش‏

به خون آلوده كارونش، به بهمنشير و اروندش‏

بر او تازان يك تازى، به خونريزى و لجبازي

ددى مزدور غرب و شرق، با صد مكر و ترفندش‏

ز خونريزى خوش و خندان، مسلح تا بن دندان‏

عراق از او چنان زندان، گرفته عالمى گندش‏

درختى فاسد و شوم است و بارش بدتر از زقوم‏

به همت هم توان هم بايد از اعماق بركندش‏

همين رزمنده نو اللهيان، الله اكبر گوي

به لطف حق توانند از بن و بنيان برآرندش‏

به چنگ آريم با جنگ و بدست داد بسپاريم‏

و خواهد ديد او از داد فرجام خوشايندش‏

شهود دادگاه ما شهيدان و يتيمانشان‏

دگر آواره‏ى جنگى و جانباز و همانندش‏

ددك صدام بيدين را، نه دد، بل عنترك صدام‏

به روى دار رقصانيم، با زنجير يكچندش‏

عرب را ميكشد نامرد و ميگويد عرب خواهم‏

عجم بگذار و با دين عرب سى نسل پيوندش‏

اگر رحمى نكرد او بر زن و فرزند ما مردم‏

به راه خوى و خونش رفت و حزب لعنت آوندش‏

تو اى آزاده، ايرانى، شرفمند، از بنيالاحرار

به راه «لاتزر» رو با زن و با اهل و فرزندش‏

خوشا ملك عراق ما، كه دارد اشتياق ما

خوشا ديرين ميانرو دان ما، و اروند و مروندش‏

«اميد»! اين لخته خون قلب تو خواهد بگويد باز:

خوشا اقليم خوزستان و چند و چون دلبندش‏

منبع: کتاب سوختگان عشق

در همين 'جزيره مجنون' مدتى بود كه تانكهاى عراقى مرتب سنگر ما را مى زدند. طورى كه ما هر شب سنگر مى ساختيم اما صبح خراب بود. روزى توجهم به كترى هفت ليترى كه براى چاى گرفته بوديم جلب شد. سر لوله كترى روى سنگر و به طرف دشمن بود. عراقيها به خيال اينكه لوله تانك است و لابد استتار شده آن نقطه را مى كوبيدند. كترى را كه از روى سنگر برداشتيم آتش قطع شد و يقين پيدا كرديم كه واقعا همين طور بوده است

منبع: کتاب جهاد.

شليک‏ها شروع مي‏شود. اين دفعه بچه‏ها پشت سر يک تپه کوچک پناه گرفته‏اند. ولي سنگر کمين عراق اجازه حرکت نمي‏دهد. بي امان شليک مي‏کند. گاهي هم چند لحظه صبر مي‏کند و وقتي جلوي خود را ديد دوباره شليک مي‏کند. دوشکاچي هنگام شليک نمي‏تواند جلوي خود را خوب ببيند. چون آتش دهانه دوشکا، ديد تيرانداز را کم مي‏کند. اما اين عراقيها هيچي نمي‏فهمند. يک سره شليک مي‏کنند. بالا و پايين و چپ و راست. 

برادر حميد از کنار ستون مي‏گذرد.يک رشته طناب هم در دست دارد. کسي متوجه نشد چرا او با خودش طناب آورد. قبل از عمليات هم هر کسي از او سوال کرد، پاسخ مناسبي نداد و با آن لهجه‏ي آذري زيبايش، گفت: «اين طناب دنبال گلوي حرامزاده مي‏گردد». 

حالا همين حميد آقا با آن طناب حرامزاده کش به جلوي ستون مي‏رود. از ستون جدا مي‏شود و در تاريکي گم مي‏شود... يا حضرت عباس! کجا مي‏رود؟ مي‏خواهد چه بکند؟ اگر مي‏توانست اين دوشکا را خفه کند خيلي خوب مي‏شد. بعد از چند دقيقه دوشکا خفه شد و ديگر شليک نمي‏کند. برادر حميد موسوي مي‏آيد. اما با زحمت. چيزي را به همراه مي‏کشد. يک عراقي را به پشت مي‏کشد. 

او را خفه کرده. جاي فکر کردن نيست. فقط معلوم است او رفته و از پشت سر دوشکاچي عراقي را خفه کرده و آمده. 

کوهپيمايي توأم با درگيري پراکنده در ارتفاع تا صبح ادامه مي‏يابد. از پشت هر درخت و سنگي انتظار شليک مي‏رود. شايد يک عراقي کمين کرده باشد و به ستون حمله کند. تعداد زيادي از نفرات گردان در بين راه مانده‏اند. علاوه بر شهيد و مجروح عده‏اي از پاي درآمده و خسته شده‏اند. ولي نبايد ايستاد و نيروها بايد خود را به بالا برسانند. نماز صبح در گرگ و ميش آسمان يعني شدت نبرد. با پوتين. بعضي‏ها با تيمم. رو به قبله در يک استراحت کوتاه و باز هم حرکت. 

حالا که هوا روشن شده، متوجه عظمت کار مي‏شوي. عجب کوه بزرگي. هيچ کس در آن پيدا نيست. آن همه نيرو در آن گم شده. فقط آن پايين و در دشت و اطراف شهر، صدها دستگاه نفربر و تانک و خودرو و آمبولانس در حرکت‏اند و اين همه نشان از عظمت عمليات دارد. حتما نيروي زيادي وارد کار شده‏اند. شايد حدود هشت لشکر بزرگ. به بالا که نگاه مي‏کني. گويي هنوز در ابتداي راه قرار داري. نفسي تازه مي‏کني و دوباره به راه مي‏افتي. ديگر حرکت گرداني نيست. حتي به دسته تبديل شده. در هر گوشه 30 - 20 نفر دنبال يکديگر راه افتاده و بالا مي‏روند. شايد اين طوري بهتر باشد. از حجم تلفات کم مي‏شود. بايد پراکنده بود، تا ضمن حفظ نيروها بتوان تمام نقاط ارتفاع را پاکسازي کرد. هواي روشن يعني صبحانه. يک چيزي براي خوردن، حتي اندک. آذوقه‏هاي باقيمانده خارج مي‏شود و هر کس در گوشه‏اي مشغول خوردن است. نان و خرما، تن ماهي، يک تکه شکلات خشک و سفت، آجيل و... عمليات ادامه دارد ولي اينجا مانند جنگ در دشت نيست. حدود خط درگيري کاملا مشخص نيست. اين طرف کمي پايين‏تر و آن طرف کمي بالاتر درگيري وجود دارد. وضعيت پاتک هم مشخص نيست. اينجا تانک وجود ندارد، ولي گلوله‏هاي زيادي به زمين مي‏خورد. احتمالا عراق سعي مي‏کند اين عمليات را با تأخير در رسيدن به اهداف مواجه کند. 

در گوشه و کنار و سر راه، چند نفر مجروح و شهيد از شب قبل باقي مانده‏اند اگر مجروحان خودشان به فکر خودشان باشند. بهتر است، چون کمتر حمل مجروحي پيدا مي‏شود که توان داشته باشد يک مجروح را دهها متر به پايين ببرد. هر چند آمبولانسها از جاده‏هاي موجود استفاده مي‏کنند، و خود را به بالا مي‏رسانند، ولي مجروحان ساده خودشان راه پايين را در پيش گرفته و به سمت دشت مي‏روند. معلوم نيست عراقيها چرا اين همه سنگر در اين سينه کش ارتفاع درست کرده‏اند. هر جا مي‏روي، سنگر مي‏بيني، انفرادي و اجتماعي. جاده‏هاي باريک و مالرو هم سنگرها را به يکديگر متصل کرده. حتي مي‏توان از روي اين جاده‏ها به سنگرهاي دست نخورده عراقي رسيد. هيچ عراقي در سنگرها وجود ندارد. آن هنگام که نيروهاي سپاه اسلام در دشت و دامنه با سنگرهاي کمين درگير شده‏اند، سربازان اين سنگرها، فرار کرده و به عقب رفته‏اند. ولي براي رفتن اول بايد بروند بالاي ارتفاع بعد از آن طرف سرازير شوند. پس آن بالا خيلي خبرهاست. بايد رفت بالا. دنبال ستون. به فرمان مسئول گروهان. نظم چنداني مشاهده نمي‏شود ولي هدف اين است که نيروهاي باقي مانده به قله برسند. 

سنگرها به وسيله‏ي نيروها پاکسازي مي‏شوند و از ميان آنها وسايل زيادي به دست مي‏آيد. بهترين غنيمت راديو است. يکي از بچه‏ها روشن مي‏کند و با صداي بلند روي يک گوني از سنگر مي‏گذارد تا بقيه هم بشنوند. 

«... رزمندگان اسلام شب گذشته در يک عمليات بزرگ، خطوط مقدم عراق...» 

گزارشگر در حال گزارش جنگ است. کليات عمليات به اطلاع مردم مي‏رسد و هزاران مادر و پدر خانواده نگران فرزندشان، دست به دعا بر خواهند داشت. 

بچه‏ها مي‏خندند، يکديگر را مي‏خندانند. از داخل سنگرها چيزهاي عجيبي به دست مي‏آيد. بعضي‏ها به جاي پاکسازي، جارو مي‏کنند و هر چه داخل سنگرهاست به بيرون مي‏ريزند و بعد تفتيش مي‏کنند. پتو. لباس. ساک. راديو. غذا. ظرف. پوتين. نان. شير خشک. کنسرو گوشت. گاهي اوقات هم آنقدر 

انفجار گلوله‏ها کم مي‏شود که آدم فراموش مي‏کند در حال عمليات نظامي‏است. صداي مسئول گروهان و مسئول دسته يک لحظه هم قطع نمي‏شود. بنده‏ي خداها براساس وظيفه، به دنبال تک تک نيروها راه مي‏افتند و آنها را به ستون و حرکت مجدد مي‏خوانند. 

«... برادر جا نموني. بيا. ستون رفت. جنگ اصلي اون بالاست...» 

ستون مي‏رود. درختچه‏ها و سنگرها موانعي هستند که بچه‏ها آنها را دور مي‏زنند و از آنها عبور مي‏کنند. به هر طرف که بچرخند فرق نمي‏کند، هدف آن بالاست. روي قله. در بين راه هم چند عراقي جا مانده خود را تسليم مي‏کنند. لباسهاي پلنگي، ريشهاي تراشيده، سبيلهاي کلفت، يک نوع ژاکت سبز و ضخيم. 

چقدر به خودشان مي‏رسند. گرم و نرم، ولي شل و ترسو. در بين راه صداي زوزه‏ي خمپاره‏هاي خودي هم شنيده مي‏شود که به سوي قله مي‏روند. صدا از پشت سر شروع مي‏شود و تا بالاي ارتفاع ادامه مي‏يابد. معلوم مي‏شود نيروهاي خودي در حال کوبيدن محلي هستند که عراقيها قصد دارند در آنجا بجنگند. 

فاصله زيادي تا قله نمانده. تا حالا هم چند بار فکر کرده‏ايم به قله رسيده‏ايم ولي هر بار يک کله‏ي سنگي ما را فريب داده و هنوز به قله نرسيده‏ايم. آنچه که باعث مي‏شود نيروها متوجه شوند که تا نوک ارتفاع راه زيادي نمانده، درگيري و تيراندازي عراقي‏هاست. آنها آن بالا منتظر ما هستند. روي قله. آماده‏ي آماده. ولي ما خسته و گرسنه. در بين راه از درختهاي جنگلي هم استفاده کرده‏ايم ولي آنها نتوانسته‏اند جاي يک وعده غذاي خوب و کامل را بگيرند. ولي سختي راه آن قدر زياد است که نبايد به گشنگي يا تشنگي توجه کرد. بايد رفت، اما خيلي با احتياط. عراقيها در همين اطراف هستند. در سنگرهايي که در چند ده متري قرار دارند.

منبع: کتاب سيناي شلمچه

بعد از مقدمه ای درباره این عملیات می رسیم به شناسنامه آن.

نام عمليات: بيت المقدس.

رمز: يا علي بن ابي طالب (ع) 

منطقه: غرب رودخانه کارون و شهرستان خرمشهر. 

مدت: 10 / 2 تا 3 / 3 / 1361. 

هدف: آزاد سازي شهرهاي خرمشهر و هويزه و جاده اهواز - خرمشهر؛ خارج ساختن شهرهاي اهواز، حميديه، و سوسنگرد و نيز جاده اهواز - آبادان از برد توپخانه دشمن؛ تأمين مرز بين المللي. 

سازمان عمل کننده: سپاه پاسداران و ارتش جمهوري اسلامي. 

مرحله اول عمليات: عمليات در بامداد 10 / 2 / 1361 با سه قرارگاه عملياتي قدس، فتح و نصر به فرماندهي قرارگاه مرکزي کربلا آغاز شد و رزمندگان با عبور از کارون موفق شدند به جاده اهواز - خرمشهر دست يابند. 

مرحله دوم عمليات: در اين مرحله که در ساعت 22:30 روز 16 / 2 / 1361 آغاز شد، رزمندگان قرارگاه‏هاي فتح و نصر در محور حسينيه به نوار مرزي رسيدند. بنابراين دشمن مجبور شد از هويزه و جفير عقب نشيني کند. 

مرحله سوم عمليات: مرحله سوم در ساعت 22 روز 19 / 2 / 1361 آغاز شد و هر چند تلفات و خسارات سنگين بر دشمن وارد آمد، ليکن هوشياري و تمرکز نيروهاي عراق در خطوط پدافندي، موجب شد رزمندگان نتوانند به اهداف تعيين شده دست يابند.  

مرحله چهارم عمليات: در اين مرحله از عمليات که با سه قرارگاه عملياتي فتح، و نصر در ساعت 22:30 روز 1 / 3 / 1361 آغاز شد، نيروهاي عمل کننده موفق شدند پس از محاصره خرمشهر و اسير کردن نيروهاي دشمن، اين شهر را در ساعت 11 صبح 3 / 3 / 1361 (پس از 575 روز اشغال) آزاد کنند. 

شهيدان و مجروحان: موفقيت اين عمليات حاصل فداکاري همه رزمندگان شرکت کننده به خصوص ايستادگي و از جان گذشتگي حدود 6000 شهيد و 24000 مجروح مي‏باشد. 

نتايج: 

دستيابي به کليه اهداف عمليات 

وسعت منطقه آزاد شده: 5380 کيلومتر مربع 

تلفات عراق: 16000 کشته و مجروح، 19000 اسير 

انهدام تجهيزات دشمن: حدود 550، تانک و نفربر، 53 هواپيما، 50 خودرو، 3 هلي‏کوپتر و... 

غنائم: حدود 50 تانک و نفربر، 300 خودرو، 30 قبضه توپ و...

منبع: مرکز مطالعات و تحقيقات جنگ، 1382

جنگ خليج فارس (ايران و عراق)، طولاني‏ترين جنگ تاريخ معاصر از زمان نبرد واترلو به شمار مي‏رود. اين جنگ از 22 سپتامبر 1980، يعني زماني که نيروهاي عراق به سرزمين ايران تجاوز کردند، آغاز شد و تا 20 اوت 1988، يعني زمان اجراي آتش بس مؤثر رسمي بين ايران و عراق ادامه داشت. فرصت‏هاي جنگي عراق زماني به پايان رسيد که در سپتامبر 1981، ايران با حملات متقابل به موفقيت‏هاي اوليه اين کشور پايان داد و محاصره آبادان را درهم شکست. پيشروي‏هاي ايران، عراق را وادار کرد تا در ژوئن 1982، از قلمروي ايران عقب نشيني کند. در اين هنگام، عراق تقاضاي آتش بس کرد، اما ايران به دليل حضور ارتش عراق در بخش‏هاي عمده‏اي از خاک اين کشور هم چنان بر خواسته‏هاي خود مبني بر پايان دادن به رژيم صدام حسين و جبران خسارت‏هاي وارده پا فشاري مي‏نمود. 

هر چند در آغاز جنگ، ايران نشان داد که تنها، براي دفاع از خود مي‏جنگد، اما به زودي درصدد برآمد تا با تنبيه متجاوز، حقوق حقه خويش را بدست آورد؛ بنابراين، در اواسط جولاي 1982، از مرزها گذشت و به خاک عراق وارد شد. از اين به بعد، ايران سياستي را دنبال کرد که هدف آن تسليم بدون قيد و شرط عراق بدون معامله با رژيم صدام حسين بود. با اين حال، ايران در بعضي از مواقع مي‏خواست مذاکراتي را از موضع قدرت انجام دهد، به ويژه پس از فتح فاو در فوريه 1986 (تا اين که آن را در آوريل 1988 مجددا از دست داد)، که رژيم [امام] خميني (ره) در صدد بود متجاوز را تنبيه کند. 

از سوي ديگر، عراق بعد از اين که ناگزير شد تا موضع دفاعي را اتخاذ کند، درصدد گسترش جنگ برآمد و براي تحميل آتش بس به ابر قدرت‏ها فشار آورد. در اوايل سال 1984، عراق نفتکش‏هاي ايران را هدف حملات هوايي قرار داد و در مقابل، ايران نيز با حمله به نفتکش‏هاي کشورهاي عربي ساحل خليج فارس به عراق پاسخ داد. به همان اندازه که پاي ابر قدرت‏ها براي حمايت از کشتيراني بي‏طرف به خليج فارس کشيده مي‏شد، فشار بين‏المللي براي يافتن راه حلي ديپلماتيک نيز تشديد مي‏گرديد. در 20 جولاي 1987، درست قبل از حرکت امريکا براي اسکورت نفتکش‏هاي مجددا پرچم گذاري شده کويت، شوراي امنيت قطع‏نامه 598 را تصويب کرد. بلافاصله بعد از تصويب قرارداد، عراق اعلام کرد، در صورتي که ايران قطع‏نامه آتش بس را قبول کند، عراق نيز آن را خواهد پذيرفت. به هر حال، ايران اعلام کرد تا زماني که کميسيوني براي تعيين متجاوز تشکيل نشود، از قبول قطع‏نامه خودداري خواهد کرد. جنگ خليج فارس با تعهد فزاينده بين المللي براي عمليات پرچم‏گذاري و مين روبي پيچيده‏تر شد. بعد از نيمه سال 1987، حضور بين المللي گسترده در خليج فارس کم کم به برخورد نظامي ميان نيروي ايران و نيروي دريايي امريکا انجاميد. 

در فوريه 1988، جنگ شهرها شاهد اصابت 190 فروند موشک عراقي به تهران بود، در حالي که ايران به دليل فقدان موشک کافي نمي‏توانست در اين سطح، با عراق مقابله به مثل کند. در مارس 1988، موشک‏باران تهران و حمله شيميايي عراق به حلبچه که به طور مستقيم از تلويزيون ايران پخش شد، روحيه مردم را تضعيف کرد. هنگامي که در 17 آوريل 1988، عراق فاو را پس گرفت و ماشين نظامي هجومي خود را به سلاح‏هاي شيميايي تجهيز کرد، معلوم شد که ايران در موضع ضعف قرار داد. 

در 18 جولاي 1988، ايران با پي گيري همه جانبه اقدامات ديپلماتيک قطع‏نامه 598 را پذيرفت. اين امر در 8 اوت به پذيرش آتش بس از سوي دو طرف انجاميد و در 20 اوت 1988، لازم الاجرا شد. هنگامي که در 25 اوت، مذاکرات مستقيم آغاز گرديد، عراق طرف برتر ميدان نبرد بود و بعد از اعلام تاريخ برقراري آتش بس نيز به پيشروي خود عليه ايران ادامه داد و تلاش کرد تا با به اسارت گرفتن تعداد بيشتري از نيروهاي ايراني تا حد امکان موقعيت خود را در مذاکرات مربوط به مبادله اسيران، تقويت کند. همچنين، علي رغم اين که به روشني لزوم عقب نشيني نيروها به مرزهاي شناخته شده، پيش‏بيني شده بود، قسمت‏هاي زيادي از ايران را تصرف کرد. بنابر گزارش، يک روز قبل از اين که مذاکرات مستقيم آغاز شود، عراق در حمله به شورشيان شمال به طور مؤثر، از سلاح‏هاي شيميايي استفاده کرد و به موازات مرز، جايي که آن را منطقه آزاد شده مي‏نامند حرکت و طبق گزارشي، حدود هزار روستا را ويران کرد. در نتيجه، بيش از صد هزار نفر آواره به سوي ترکيه و ايران سرازير شدند.

منبع: کتاب ايران، عراق و مذاکرات آتش بس

ياد آن حادثه‏ي دردناک هميشه روح مرا آزرده مي‏کند. اصلا جنگ محل اتفاقات غريبي است. ناديدني‏ها را به آساني مي‏تواني ببيني. اگر ايمان به خدا نداشته باشي و نفهمي که در کدام جناح هستي - حق يا باطل - از نظر رواني ممکن است خيلي صدمه نبيني اما همين که فهميدي در جناح باطل هستي و دستي تو را در مقابل حق قرار داده است آن وقت نه روز داري و نه شب.

کوچکترين حادثه‏اي روحت را متزلزل مي‏کند و مانند موريانه تو را از داخل مي‏خورد و پوک مي‏کند. صورت دوم مسئله در جهت عکس آنچه عرض کردم صادق است.

وقتي به من گفتند که شما براي مصاحبه آمده‏ايد و بنا داريد آنچه در جبهه اتفاق افتاده است و فقط ما از آنها اطلاع داريم جمع آوري کنيد و آنها را در تاريخ جنگ ثبت کنيد و به نسل آينده تحويل بدهيد خيلي خوشحال شدم.

يک مورد را که خودم شاهد بودم برايتان تعريف مي‏کنم تا مردم دنيا بفهمند که مسلمانان وقتي با کفار جنگ کنند چون نصرت الهي پشت آنهاست پيروزند. ملل مسلمان نترسند و به ريسمان الهي چنگ بزنند. همان طور که خداوند بزرگ در قرآن کريم فرموده، پيروزي نصيب مسلمين خواهد شد.

حادثه‏اي ديدم که روحم را به شدت جريحه‏دار کرد و در واقع با ديدن آن قدرت ايمان را احساس کردم و دانستم چيزي نيستم و اين يونيفورم نظامي فقط پوست شير است که در آن دل موش مي‏تپد. از اين که مؤمن نبوده‏ام و تا به اين سن کمتر توجههم به خدا بوده است احساس شرم عميقي در وجودم ريشه دوانده که اميدوارم با عبادت و خدمت بتوانم جبران کنم و گوش دلم را به آنچه که خداوند و ائمه‏ي اطهار (عليهم‏السلام) گفته‏اند باز کنم و نيروي ايمان را که آن روز از سرباز شما آموختم تقويت کنم.

من ستوان احتياط هستم. مدتي واحد ما در جبهه‏ي نوسود مستقر بود. بعد از آن به شوش آمد و من در اين جبهه به اسارت رزمندگان اسلام درآمدم. آن حادثه در همين جبهه‏ي نوسود اتفاق افتاد.

روز سردي بود و درگيري نسبتا شديدي جريان داشت. ظاهرا يک عمليات نفوذي موضعي از طرف شما مي‏خواست صورت بگيرد که نشد زيرا آتش ما سنگين‏تر بود و توانست پيشروي نيروهاي شما را متوقف کند. در اين معرکه‏ي چند ساعته و کم ثمر، ما کشته و مجروح قابل توجهي داديم. از تلفات شما خبر ندارم ولي يک پيرمرد بسيجي اسير ما شد - با تمام تجهيزات. وقتي افراد متوجه اين پيرمرد گشتند همه براي تماشا دورش جمع شدند. او را به يکديگر نشان مي‏دادند و مسخره مي‏کردند. پيرمرد محاسن سفيد و صورت استخواني داشت. او با نگاه‏هاي نافذش افراد ما را وادار کرد دست از مسخره بازي بردارند. براي لحظه‏اي جمع ما و اسير شما ساکت شدند. پيرمرد ايستاده بود و حرفي نمي‏زد. چند نفر آماده شدند او را به چادر فرماندهي ببرند. ناگهان پيرمرد زد زير گريه. ما گمان کرديم که اين گريه به علت ترس از ماست و چندتايي هم سعي کردند او را آرام کنند ولي او اجازه نداد.

يکي از ما که مختصري فارسي مي‏دانست به پيرمرد گفت «چرا گريه مي‏کني؟ گريه نکن.» پيرمرد همان طور که ايستاده بود و قطرات اشک روي محاسن سفيدش مي‏دويد با بغض گفت «من به قصد شهادت به جبهه آمدم، ليکن حالا تأسف مي‏خورم که شهيد نشدم.»

در اين موقع يکي از افسران بعثي جلو آمد و کلت کمريش را روي شقيقه‏ي پيرمرد جابه جا کرد. تصور سردي دهانه‏ي کلت روي شقيقه‏ي استخواني پيرمرد برق از چشمان من جهاند. پيرمرد چشمانش را بست، وردي زير لب گفت و آن افسر بعثي هم ماشه را چکاند.

اين پيرمرد شما بود. اين ايمان، قريب يک سال است مرا بيچاره کرده است!

منبع: کتاب اسرار جنگ تحميلي به روايت اسراي عراقي

از دور، پل بزرگ بتوني ديده مي‏شود که ريل راه‏آهن از زير آن عبور مي‏کند. به روي پل مي‏رويم. از ايست و بازرسي مي‏گذريم. پادگان بزرگي است. ساختمانهاي پنج طبقه در يک طرف و چند ساختمان يک طبقه در دو سوي يک زمين بزرگ واقع شده است. به درون پادگان شهيد حاج احمد متوسليان سرازير مي‏شويم. بچه‏ها با کنجکاوي از پنجره بيرون را نگاه مي‏کنند. چند تانک خراب و يک ضدهوايي توجه بچه‏ها را جلب مي‏کنند. همه نگاه مي‏کنند. 

- اينجا که پادگان دوکوهه است! 

- نه خير، نوشته شده بود: پادگان شهيد حاج احمد متوسليان. 

- بابا مي‏گم اينجا پادگان دوکوهه است. من يک بار با کمکهاي اهدايي به اينجا اومدم. 

- اصلا دوکوهه يعني چي؟ اينجا که کوهي نيست! کدوم کوه؟ 

- خودمونيم، هوا خيلي گرمه، الو گرفتيم. 

- صبر کن شايد بريم بيرون خنکتر باشه. داخل ماشين خيلي گرمه. 

اتوبوسها به رديف در کنار زمين پادگان مي‏ايستند. عده‏اي به استقبال آمده‏اند. هر لحظه بر تعدادشان افزوده مي‏شود. عده‏اي با زيرپوش و بعضي‏ها هم  چفيه را خيس کرده و روي سرشان انداخته‏اند، لبخند مي‏زنند، دست تکان مي‏دهند. با دقت داخل اتوبوسها را نگاه مي‏کنند، گويي دنبال کسي مي‏گردند. 

پياده مي‏شويم ساکها را به دوش مي‏کشيم. مانند دوره‏ي آموزش در اردوگاه در صفوف منظم به خط مي‏شويم. استقبال کنندگان در گوشه و کنار، نظاره‏گر نيروهاي تازه اعزامي هستند. نيروهاي صفر کيلومتر، خمپاره نديده، ترکش نخورده، عراقي نديده، بعدا همه چيز درست مي‏شود. 

- بچه‏ها به خط! 

- از جلو نظام. 

- الله. 

- خبردار. 

- ياحسين! 

- برادرها بنشينن! 

مثل برق مي‏نشينيم. منتظر « برپا »  هستيم، اما خبري نيست. روي پنجه پا به حالت نيم‏خيز مي‏نشينيم. 

« گفتم برادرها بنشينن راحت باشن! »  

آخي، انگار بشين و پاشو تمام شده ما 600 - 500 نفر در آن زمين بزرگ صبحگاه گم شده‏ايم. زمين بزرگي است، آسفالت. يک پرچم در وسط ميدان نصب شده. محل جايگاه با ماکتي از قدس عزيز در کنار زمين قرار دارد. با چشمانمان همه چيز را کنترل مي‏کنيم. واقعا هوا گرم است. کلافه شده‏ايم. انگار امتحان شروع شده است. بايد صبر کرد. بايد پذيرفت. اينجا جبهه است. شوخي نيست. گرما و سرما نبايد تأثيري در روحيه‏ات بگذارد. پس يا علي! 

آمار گرفته مي‏شود. چند نفري دنبال آب رفته‏اند. برادري که در اردوگاه مزه مي‏ريخت و بچه‏ها را مي‏خنداند، ساکت نشسته بود. حال خنديدن و خنداندن نداشت. چند برادر سپاهي در رديف جلوي با يکديگر صحبت مي‏کنند. فکر مي‏کنم آنها در مورد تقسيم نيروها بحث مي‏کنند. يکي از آنها جلو مي‏آيد و 

شروع مي‏کند: 

- سلام عليکم. بسم الله الرحمن الرحيم. 

- برادر صدا نمي‏رسد، بلندتر. 

- شکر خدايي را که ما را از سربازان امام زمان قرار داد. حمد پروردگاري را که اجازه داد تا با دشمنان دين خدا نبرد کنيم. سپاس مولايي را که به ما توفيق بندگي داد. اينجا پادگان دوکوهه و يا پادگان شهيد حاج احمد متوسليان است. خيلي خوش آمديد. ان شاء الله در مدتي که در خدمتتان هستيم بتوانيم در زمره‏ي بندگان مخلص خداوند تبارک و تعالي باشيم. برادرها، اينجا محل عبادت است. ما بسيجيان بدون هيچ چشمداشتي و فقط به دستور امام عزيزمان به اينجا آمده‏ايم و مي‏خواهيم دين خدا پايدار بماند. ما شيعيان اميرمؤمنان (ع) هستيم. ما از پيروان و ياران حسين بن علي هستيم. پس بايد همه چيزمان حسيني باشد... 

حرفها آن‏قدر جذاب و دلنشين است که گرما را از يادمان برده است. و همه دستها را به دور زانو قلاب کرده‏ايم و با دقت به حرفهاي برادر سپاهي گوش مي‏کنيم. نمي‏دانيم چرا کم حرف زد. ولي تمام حرفهايش به دل نشست. 

- برپا، از اين صف بروند آن طرف بايستند تا مسئولشان بيايد و آنها را ببرد! 

- چي شد! ما را از هم جدا کردن. چرا؟ 

در اينجا جدايي معنا ندارد. همه همين جا هستيم. ولي گروهبندي گرداني و گروهاني بايد باشد. بايد نظم و ترتيب باشد. يکي در اين گردان و ديگري در گردان ديگر. مهم اصل کار است. 

مي‏رويم آن طرف. يک جوان لاغر ولي چابک خود را جلوي صف مي‏رساند و مي‏خواهد که برادرها پشت سرش حرکت کنند. از گرما بدتر اين ساکهاست. ساک را از اين دست به آن دست مي‏دهيم. از کنار بچه‏هايي که پيش از ما در پادگان بوده‏اند مي‏گذريم. با لبخند خوش‏آمد مي‏گويند. عجب چهره‏هاي مصممي! بعضي از آنها از ما کوچکترند. آنهايي که به من مي‏گفتند تو را چه به جنگ! خوب بود مي‏آمدند اينجا و مردان واقعي را مي‏ديدند. 

هوا خيلي گرم است. از تن و بدنمان آب مي‏چکد. اما نسيمي که در اثر راه رفتن به همين دستهاي خيس و نمناک مي‏خورد کمي انسان را از گرماي سوزان و مستقيم آفتاب نجات مي‏دهد. اصلا از زمين هم حرارت مي‏بارد. 

- ايست! برادرها بنشينن. 

- آخي، بنشينيم. 

- برپا! 

- ياحسين. 

- بنشين. 

- ياعلي. 

- برپا. 

- ياحسين. 

- بنشين. 

- ياعلي. 

- سريعتر، سريع، بنشينن.

- برپا، ماشاء الله! 

- بنشين  

- ياحسين. 

چشمها به دهان اين برادر دوخته شده. تا مي‏گويد « برپا »  همه بلند مي‏شوند، و آرام مي‏نشينند. لبخندي مي‏زند. ادامه مي‏دهد: 

- بر محمد و آل محمد صلوات. 

- اللهم صلي علي محمد و آل محمد. 

نه بابا اين هم مي‏خندد. عجب چهره‏ي نوراني دارد. بشاش و متواضع. سرش را پايين انداخته. دستهايش را پشت کمرش به هم قلاب کرده. رنگ لباسش خاکي است. انگار سپاهي نيست. اما فرقي نمي‏کند همه‏شان خدمتگزارند. 

موضوع کمي روشن‏تر شد و حالا مي‏دانيم که ما نيروهاي گردان حمزه‏ي 

سيدالشهداء (ع) هستيم تقسيمات بعدي هم صورت گرفت. کادر گردان که غالبا بسيجي بودند با روي خوش، ما را در کارهايمان کمک مي‏کنند. 

- آرپي‏جي زنها بيان اين طرف! 

- تيربارچي‏ها پشت تانکر آب! 

- تخريب چي‏ها، اينجا! 

- حمل مجروح‏ها، برن اون طرف! 

- کمک آرپي‏جي و کمک تيربارچي‏ها هم پشت سر آنها بايستن! 

همهمه شروع مي‏شود. هرکس در صف مخصوص خود مي‏ايستد. صفها تشکيل مي‏شود. مسئولان دسته در جلوي صف ايستاده‏اند و اسامي بچه‏ها را ثبت مي‏کنند. چند نيروي اضافي به هر دسته داده‏اند. منشي و پيک و چند تک تيرانداز هم مشخص شد. ما شاء الله 30 نفر شديم، دسته‏ي دو از گروهان سه. 

هنوز گرم است. با هر وسيله‏اي که شده خود را باد مي‏زنيم. گاهي اوقات از دستهاي خالي هم استفاده مي‏کنيم. مسئول دسته خوش‏آمد مي‏گويد. اتاقهايمان سمت راست طبقه چهارم است. از پله‏ها بالا مي‏رويم. از در و پنجره و شيشه و کولر و... خبري نيست. چند ديوار که نشانگر وجود يک آپارتمان در گذشته بوده است، وضع اتاقها را مشخص مي‏کند. اتاق پذيرايي و اتاق خواب، هال و آشپزخانه، در داخل تمام آنها نيرو جا گرفته. اين حرفها مهم نيست. هرکس در گوشه‏اي از اتاق که با چند پتوي نازک فرش شده است مستقر مي‏شود. خوشبختانه يک شعله برق در هر اتاق هست. جايي که قبلا دستشويي بوده. حالا با سيمان پر شده و قابل استفاده نيست. ولي به هر حال بايد براي اين کار هم فکري کرد. 

بچه‏ها خسته‏اند و به ساکها تکيه داده‏اند و با هم صحبت مي‏کنند. کمتر کسي نشسته است. انگار منتظر بروز حادثه و اتفاقي هستند. 

« برادران بياين پايين و پتوهاتون را ببرين بالا. »  

حرکت شروع مي‏شود. همه راه مي‏افتيم. از پله‏ها پايين مي‏رويم. وسايل را  تحويل مي‏گيريم.

خنده و شوخي چاشني همه‏ي کارهاست. روحيه بچه‏ها عالي است. همه سرحال و شاداب از اين سو به آن سو مي‏روند. کسي احساس غربت نمي‏کند همه با هم دوست و برادرند. اتاق کمي رو به راه شده. چند پتو در زير و هرکدام دو پتو بالاي سرمان، ساکها هم از در و ديوار آويزان مي‏شوند. ناهار مي‏خوريم، بعد يک چاي داغ. هوا گرمتر مي‏شود. چاي داغ و بعدازظهر جنوب. کلافه شده‏ايم. دنبال راه حلي براي خنک کردن خود هستيم. اما چاره‏اي نيست و بايد ساخت. راهي است که خودمان انتخاب کرده‏ايم. ضرورت جنگ ما را به اينجا آورده است. امکانات کم است. جنگ هم که شوخي نيست. تنها راه، نوشيدن آب نيمه خنک است. اما بعضي بچه‏هاي قديمي که از قبل در گردان بوده‏اند، راحت‏ترند. کمتر به خود مي‏پيچند. بايد عادت کرد! 

حالا تو رزمنده‏اي. اينجا همه چيز يکرنگ است. فرقي ميان فرمانبر و فرمانده نيست جز اينکه آنها متواضع‏ترند. وضع لباسها بهتر شده است. اصلا اين حرفها مهم نيست. بايد آماده رزم شوي. بايد خود را فدا کني. فداي راه حسين (ع). در نمازها شرکت کن و از مسئول بالاتر اطاعت. اولين چيزي که مي‏آموزي اطاعت از خدا و رسول خدا و اولي‏الامر است. اينجا محل سربازي است، محل جان‏نثاري و فداکاري. خود را آماده کن، هم در نماز هم در نياز، هم در رکوع هم در سجود، هم در جبهه هم در پشت جبهه، هم در خط مقدم هم در خاکريز دوم. بايد به ديگران نگاه کني و درس بياموزي. اينجا دانشگاه است، اينجا مدرسه عشق است. عشق به خالق و مخلوق، عشق به انجام تکليف تا سرحد شهادت. هر روز صبح به صف مي‏شوي و ترکيبي زيبا از عبادت و عرفان عملي را تجربه مي‏کني. تو خود بيانگر ايثار شده‏اي. از همه چيز گذشته‏اي. آينده‏نگر شده‏اي، نه نگرش به 20 سال و 30 سال ديگر؛ آينده‏ي بعد از زندگي در اين دنيا. زندگي در لاهوت و ملکوت. تو بايد خدايي شوي. هنوز در ميان راهي، به مقصد نرسيده‏اي. مغرور مشو. متواضع باش. صرفا به خود مينديش. به فکر ديگران هم باش. سحرها را از دست نده. حرکت کن. 

چند روزي است که در پادگان به سر مي‏بريم. مي‏گويند قرار است برويم مرخصي. کارها مرتب مي‏شود. يک هفته بايد برويم مرخصي. امريه صادر مي‏شود. ساکها بسته مي‏شود. بعضي وسايل تحويل تدارکات گردان مي‏شود. نمي‏دانم چرا بعضي از بچه‏ها به مرخصي نمي‏آيند. آنان هنوز لباس رزم بر تن دارند و در گوشه‏اي نشسته‏اند و نظاره‏گر شور و شعف ديگران‏اند. به ايستگاه قطار مي‏رويم. دوباره سوت قطار. کوپه‏هاي هشت نفره. در راه‏رو ايستادن و 18 - 17 ساعت راه.

منبع: کتاب استقامت در مسير

در تنظيم وقت، خيلي دقيق بود به طوري كه از تمام اوقات خود، به نحو احسن استفاده مي‏كرد

نماز ظهر را كه مي‏خواند، غذا مي‏خورد و اگر چيزي نبود، نان و ماست صرف مي‏كرد. يك ساعت مي‏خوابيد، سپس تجديد وضو نموده، مشغول مطالعه مي‏شد تا وقتي كه بچه‏هاي مدرسه‏ي علوي، استادان و دانشجويان مي‏آمدند.

ايشان درس مي‏گفتند و پس از نماز مغرب، در اتاق مطالعه تا ساعت ده و يازده مشغول مطالعه بودند و جلسه داشتند و بعد كه مي‏آمد مي‏گفت: «سرم گيج مي‏رود».

قبل از خواب، بيست دقيقه تا نيم ساعت قرآن مي‏خواند و حدود ساعت دوازده شب، مي‏خوابيد. پس از دو ساعت و نيم از نصف شب، برمي‏خاست و به نماز و مناجات مي‏ايستاد. مناجاتهاي عجيبي داشتند؛ مثلا در مناجات مي‏گفتند: «تو خود حجاب خودي حافظ از ميان برخيز» (مجله شاهد، ش 212، تير 1371، ص 31.)

راوي: همسر استاد شهيد

دوش، ياران خبر سوختنش آوردند

صبح، خاكستر خونين تنش آوردند

يا رب! اين كشته‏ى عريان كدامين عرصه است؟

كه ز «بازار تجرد» كفنش آوردند

اين گلى بود كه از خلوت خوشبوى بهار

بهر پرپر شدن اندر چمنش آوردند

ساحت سرخ اجابت زشفا خانه‏ى وصل‏

مرهم تازه‏ى داغ كهنش آوردند

آنكه چون سرو سهى بدرقه شد با گل اشك‏

اينك از معركه چون نسترنش آوردند

صحنه‏ى حادثه سرشار شد از بوى عروج‏

وقتى از مصر بلا پيرهنش آوردند

به سراپرده‏ى نورانى قربش بردند

آنكه چون شمع در اين انجمنش آوردند.

شعر خوش بوى ظفر، بر لب چاووش شماست

موج شط شفق از سينه‏ى پر جوش شماست‏

فلق آيينه‏ى اندام كفن‏پوش شماست‏

اى دليران ره عشق، دليرانه به پيش‏

كه در اين ره، علم حادثه بر دوش شماست‏

تا مى عاشقى از جام شهامت زده‏ايد

عشق، حيران ز خروش دل مدهوش شماست‏

روح بخش دل بيدار دليران امروز

نفس قدسى سردار قدح نوش شماست‏

عطر جانبخش سحر، در رگ گل ميرقصد

شعر خوشبوى ظفر، بر لب چاووش شماست‏

سوى اين باديه، با مشعل تكبير شويد

كه در اين ره به كمين، دشمن مغشوش شماست‏

خوش برانيد كه در حجله‏ى نورانى فجر

شاهد فتح و ظفر، تشنه‏ى آغوش شماست‏

منبع: کتاب سوختگان عشق

توي راهرو شلوغ بود. چند تا نوجوان پشت داده بودند به ديوار راهرو و مثل مادر مرده‏ها گريه مي‏کردند. مي‏دانستم من هم سرنوشت همين‏ها را دارم. وقتي فکرش را مي‏کردم مي‏خواستم دق کنم و از غصه بميرم. نفهميدم کي خودم را رساندم به اتاق پذيرش. آقاي کاظمي نشسته بود پشت ميز و با چند تا نوجوان بگو مگو مي‏کرد. سلام کرديم و ايستاديم روبه‏رويش. 

جوابمان را داد و گفت: «بفرماييد! کاري داشتيد!» و بعد به غلامحسين و نصرالله گفت: «مگر به شما نگفتم: «سالتان کم است! برويد براي دوره‏ي بعدي، برويد!» آقاي کاظمي داشت با غلامحسين و نصرالله حرف مي‏زد که من زدم زير گريه. آقاي کاظمي زل زد توي صورتم. نزديک بود خشکش بزند. چشم‏هايش را تيز کرد و گفت: «تو چرا گريه مي‏کني!» 

بريده بريده گفتم: «م.. ن مي‏خواهم بروم جبهه! آموزش!»

چشم‏هايش را گرد کرد. کمي نگاهم کرد و زد روي ران پايش و قاه‏قاه‏قاه خنديد و گفت: «چي گفتي! کجا مي‏خواهي بروي! يک دفعه‏ي ديگر بگو!» 

گفتم: «مي‏خواهم بروم جبهه!» 

دوباره خنديد و گفت: «برو بچه! مگر جبهه مهدکودک است!» و بعد نگاه ابراهيم کرد و گفت: «تو چه کار داري! حتما تو هم مي‏خواهي بروي جبهه!» 

ابراهيم رفت جلوتر و گفت: «آره مگر من چي کم دارم!» 

ابراهيم از من چاق‏تر و بلند قدتر بود. آقاي کاظمي نگاهي به سر تا پايش انداخت. لب‏هايش را روي هم فشار داد و گفت: «چند سال داري پسر! سي سالت شده؟» 

ابراهيم کپي شناسنامه‏اش را از جيبش کشيد بيرون و خوشحال رفت جلو، داد دستش و گفت: «هيجده سال دارم!» 

آقاي کاظمي خيره نگاهش کرد و بعد نگاهي به کپي کرد و گفت: «که گفتي هيجده سال داري، ها!» زل زد توي چشم‏هايش و گ‏فت: «راست بگو مؤمن!» و بعد گفت: «از کجا آمده‏اي!» که من پريدم جلو و گفتم: «از حاجي‏آباد! حاجي‏آبادي هستيم!» 

- کي از تو پرسيد؟ مگر خودش زبان ندارد؟

بعد به غلامحسين و ابراهيم و من گفت کنار هم بايستيد ببينم!

رفتيم کنار هم ايستاديم. نصرالله هم آمد کنارمان. کاظمي به نصرالله گفت: «کي به شما گفت؟»

آقاي..... 

نصرالله دستش را برد بالا و گفت: آقا اجازه! مي‏خواستم بروم جبهه!» همه با هم زديم زير خنده. بچه‏هاي ديگر هم که توي اتاق بودند، خنديدند. 

آقاي کاظمي گفت: «کوچکي، آقا اجازه تو کوچکي!» و خنديد. 

نصرالله چشم‏هايش را پر از اشک کرد و گفت: «حالا يه کاري بکن! تو رو بخدا! آقاي کاظمي تو رو خدا!» 

آقاي کاظمي گفت: «خب تو هم باش ببينم قد کدامتان بلندتر است!» 

غلامحسين و نصرالله از من و ابراهيم بلند قدتر بودند. آقاي کاظمي خوب نگاهمان کرد و به من گفت: «تو خيلي کوچکي! يعني هنوز بچه‏اي! برو ان‏شاالله دوره‏ي بعدي!» و گوشي تلفن را برداشت. شماره‏اي را گرفت. گفت: «علي‏رضا چند نفر ديگر مي‏خواهي!» لحظه‏اي مکث کرد. بعد سرش را تکان داد گوشي را گذاشت. رو به غلامحسين کرد و گفت: «برو کنار ديوار ببينم! آن جا! آن جا که خطي کشيده شده!»

غلامحسين رفت کنار ديوار ايستاد. از خط تا سرش سه چهار سانتي بيشتر نمي‏خواست. آقاي کاظمي خيره نگاهش کرد و گفت: «صد بار گفتم کوچکي، کوچک!» غلامحسين به گريه افتاد. ما هم همگي زديم زير گريه. آقاي کاظمي گفت: «من که هنوز به شما حرفي نزده‏ام!»

من اتاق را گذاشتم روي سرم و زار زدم. بچه‏هاي ديگر هم مثل من زار و زار گريه کردند. 

آقاي کاظمي گفت: «عجب آدم‏هايي پيدا مي‏شوند!» و بد به من گفت: «ببين اسمت چيه!» 

- محسن! 

آفرين ببين آقا محسن! بايد سرت برسد به اين خط! قانون ما همين است!» 

و رفت کنار خط ايستاد. خودش را تکيه داد به ديوار و گفت: «بايد سرت برسد به اين خط مثل من!» 

و بعد رفت کنار ميزش و گفت: «حالا بيا تا ببينم چه مي‏شود!» 

زانوهايم مي‏لرزيد و پاهايم جلو نمي‏رفت. مي‏دانستم که قدم به خط نمي‏رسد. غلامحسين که از من بلند قدتر بود، قدش نرسيد واي به من! با زور خودم را کشاندم کنار ديوار و ايستادم و نگاه آقاي کاظمي کردم. 

- خب حالا صاف وايستا ببينم. 

ايستادم و فشار آوردم به نوک انگشتانم و خودم را بلند کردم. سرم را بلند کردم و نگاه کردم. تا خطي که روي ديوار بود ببينم. هنوز چند سانتي ديگر مي‏خواست. آقاي کاظمي آمد کنارم. دستش را گذاشت روي خط و گفت: «آ، هنوز چند سانت کم داري!» نگاهي به سر تا پايم انداخت. چشم‏هايش را گرد کرد و گفت: «نشد، تو که از او کوتاه‏تري پس چرا؟!»آمد عقب‏تر ايستاد. دوباره نگاهم کرد و گفت: «نه نشد! قرار نشد کلک بزني!» پاهايت را بياور پايين! من مي بينم تو يک دفعه قدت بلند شده!»

بچه‏ها خنديدند. پاهايم را آوردم پايين. گفت «حالا شد! خب حالا صاف وايستا!» و نگاه خط کرد. دوباره آرام پاهايم را فشار دادم و خودم را کشيدم بالا. سرش را آورد پايين. من هم خودم را کشيدم پايين. قاه‏قاه خنديد و رفت نشست روي صندلي‏اش و گفت: «خوشم مي‏آيد که زرنگي! بهت نمي‏ياد.» و خيره نگاهم کرد. 

بالاخره اسم غلامحسين و نصرالله را با هزار التماس و درخواست نوشت، 

ولي به من و ابراهيم گفت: «برويد براي دوره‏ي بعدي! حالا زود است!» 

نصرالله و غلامحسين انگار بال در بياورند، خوشحال شدند و رفتند؛ ولي من و ابراهيم مثل مادر مرده‏ها شروع کرديم به گريه و زاري. بعد رفتيم سراغ آقاي معيني. بچه‏هايي که توي راهرو ايستاده بودند ما را که ديدند، انگار کسي به عزاي مادرشان بيايد، جيغشان رفت به آسمان. ما هم حالمان بدتر شد که يک دفعه تمام کارکنان جهاد از توي اتاق‏هايشان ريختند بيرون تا ببينند اين داد و شيون براي چيست. ما را نگاه مي‏کردند و مي‏خنديدند. لجم گرفته بود. دوست داشتم سنگي دستم بود و مي‏کوبيدم به کله‏ي همه‏شان. آقاي معيني هم آمده بود بيرون. آقاي معيني جانباز قطع نخاعي بود. عصا زد و آمد طرفمان و گفت: «اين کاظمي بي‏رحم با شما داغ ديده‏ها چي کار کرده!» دست مرا گرفت و شلن شلون رفت به طرف اتاق کاظمي. دم در ايستاد، نگاهي به کاظمي کرد و گفت: «اي بي‏رحم نگاه به قدشان نکن! رزمنده‏هاي خوبي مي‏شوند!» دستش را کشيد به ريشش و گفت: «به خاطر من! دلت مي‏آيد از اين چشم‏هاي کوچک و قشنگ اشک بگيري! نفرينت مي‏کنند! عاقت مي‏کنند! زمين‏گير مي‏شوي.»

قلبم تاپ و تاپ مي‏زد. آب دهانم خشک شده بود. هنوز اشک‏هايم روي گونه‏هايم قلقلکم مي‏دادند. 

آقاي کاظمي گفت: «بياييد! امان از دست شما!» خنديد و کپي شناسنامه‏هايمان را گرفت و گفت: «آخر کي گفته شما هجده ساله هستيد!» و بعد دفترش را باز کرد و اسم‏هايمان را پرسيد و نوشت و گفت: «به آن دو نفر هم بگوييد صبح چهارشنبه، ساعت شش اين جا باشند! دير آمديد کاري به من ندارد!» نفس راحتي کشيديم و از اتاقش آمديم بيرون. با آقاي معيني خداحافظي 

کرديم و لي‏لي‏کنان دويديم به طرف در جهاد. از خوشحالي مي‏خواستم بال در بياورم. احساس مي‏کردم حالا ديگر رزمنده شده‏ام، رزمنده.

منبع: کتاب اگر نامهربان بوديم و رفتيم

شهريور 1359 تا شهريور 1360

تجاوز ارتش عراق به ايران با استعداد 48 يگان سازماندهي شده در قالب تيپ‏ها و لشکرهاي زرهي، مکانيزه و پياده، با برخورداري از پشتيباني 800 قبضه توپ، 5400 دستگاه تانک و نفربر، 400 قبضه توپ ضدهوايي، 366 فروند هواپيما و 400 فروند هلي‏کوپتر انجام گرفت. مقصود رهبران عراق از تجاوز اين بود که با شکست نظامي ايران به اهداف خود: لغو قرارداد 1975 الجزاير، تجزيه استان خوزستان و در نهايت براندازي نظام جمهوري اسلامي دست يابند. 

مقاومت اندک نيروهاي نظامي در برخي خطوط مرزي سبب گرديد نيروهاي دشمن به سهولت از خطوط مرزي عبور کنند و برخي از شهرهاي ايران را محاصره نمايند. اهميت و جايگاه خوزستان در استراتژي تهاجمي عراق، موجب شد توان اصلي ارتش عراق در اين منطقه متمرکز شود. لشکرهاي 1 مکانيزه و 10 زرهي ارتش عراق با پيشروي در منطقه غرب رودخانه کرخه، فاصله 80 کيلومتري مرز تا رودخانه را طي چهار روز پشت سر گذاشتند. در محور بستان - سوسنگرد لشکر 9 زرهي ارتش عراق در همان خيز اول بستان را اشغال کرد و سوسنگرد و حميديه را محاصره نمود و به نزديکي اهواز رسيد که با شبيخون برادران سپاه و بسيج اهواز به فرماندهي شهيد غيور اصلي مواجه شد و عقب‏نشيني کرد. 

در محور جنوب غربي اهواز لشکر 5 مکانيزه عراق بعد از تصرف جفير و پادگان حخميد تا منطقه نورد در 15 کيلومتري جنوب اهواز پيشروي کرد و سپس از حرکت ايستاد. در محور شلمچه لشکر 3 زرهي و تيپ 33 نيروي مخصوص براي اشغال خرمشهر و آبادان وارد عمل شدند که بر اثر مقاومت مردم، بسيج و سپاه در خرمشهر تا چهارم آبان 59 (به مدت 34 روز) دشمن نتوانست اين شهر را تصرف کند. نيروهاي لشکر 3 در 19 مهر 1359 در منطقه‏اي که هيچ گونه مواضع دفاعي وجود نداشت، از رودخانه کارون عبور کردند و شهر آبادان را به محاصره درآوردند. در مجموع ارتش عراق در اين مرحله از تهاجم خود بيش از 15000 کيلومتر مربع از اراضي ايران را اشغال کرد و در آن مستقر شد.

نواقص و کاستي‏هاي دفاعي ايران، هنگامي که فرماندهي کل قوا بر عهده بني‏صدر بود، نقش زيادي در سهولت پيشروي نيروهاي ارتش عراق در عمق سرزمين ايران و محاصره و اشغال شهرها داشت. آرايش دفاعي نيروهاي ايران به شيوه‏ي سنتي (يعني طبق آئين‏نامه‏هاي رسمي و بدون در نظر گرفتن وضعيت جديد)، بدون بررسي دقيق و در نظر گرفتن احتمالات گوناگون انجام گرفته بود در آرايش نيروها پوشش مرز در نظر گرفته شده بود، حال آنکه بايد به صورت متحرک عمل مي‏شد و نيروهاي ايران با تمرکز در شمال حسينيه از جبهه اهواز خرمشهر دفاع مي‏کردند. بنابراين گسترش عملياتي و تاکتيک نظامي ايران دچار نقص بود، معابر مسدود نشده بود و درک روشني از تلاش اصلي عراق وجود نداشت

«کردزمن» دلائل عدم آمادگي جنگي ايران را «فقدان قرارگاه فرماندهي» در مناطقي که جنگ جريان داشت و «مستقر نبودن توپخانه و هلي‏کوپترهاي تهاجمي و کليه يگان‏هاي ارتشي در مرز» ذکر مي‏کند و مي‏نويسد: 

«ايران هيچ گونه آرايش نظامي در مناطق بسيار حساس نزديک خرمشهر و آبادان نداشت. نزديک‏ترين لشکر ايران به منطقه عملياتي در اهواز مستقر بود که 40 تا 50 کيلومتر تا صحنه جنگ فاصله داشت.»

وي سهولت پيشروي نيروهاي عراقي را نشانه‏ي عدم آمادگي دفاعي ايران دانسته و مي‏نويسد: 

«در واقع حتي اعلاميه‏هاي نظامي عراق نيز نشان مي‏داد که ارتش عراق در طول يکي دو روز اول جنگ با مقاومت زيادي روبه‏رو نشده، بنابراين تمامي شواهد حکايت دارند که اين عراق بوده است که با آمادگي کامل و به کارگيري نيروهاي نظامي، تهاجم همه جانبه‏اي را عليه ايران سازمان داد، در حالي که ايران حتي از آمادگي دفاعي کامل برخوردار نبود.»

نماينده امام در شوراي عالي دفاع، آيت‏الله خامنه‏اي در تشريح وضعيت دفاعي ايران و ناتواني در بهره‏برداري از توان و امکانات موجود گفت: 

«... از جمله شهرهايي که به شدت تهديد مي‏شد دزفول بود، در حالي که ما آنجا نيرو کم داشتيم و وقتي به فرماندهان ارتش مي‏گفتيم، مي‏گفتند نيرو کم داريم و يا نيرو و تجهيزات هر دو را با هم نداريم، درست هم بود، به اين معنا که آمادگي لازم را براي خودشان در اين جنگ تهيه نديده بودند. در صورتي که ابزارهاي زيادي داشتيم ولي از کار افتاده بود و مهمات زيادي داشتيم که اينها از وجودش خبر نداشتند. افراد زيادي هم داشتيم که اينها در پادگان‏ها حضور نداشتند و لذا وضعمان خيلي بد بود.»

مقاومت نيروهاي مردمي و انقلابي، به ويژه در شهرها، بسياري از کاستي‏ها را جبران کرد و نقشي بسيار تعيين‏کننده در ناکامي ارتش عراق داشت. به عنوان مثال پس از آنکه تيپ سوم از لشکر 92 زرهي اهواز تنها سه روز در مرز در برابر لشکر 9 زرهي ارتش عراق پدافند فعال کرد، نيروهاي لشکر 9 با عبور از بستان، سوسنگرد و حميديه در آستانه ورود به اهواز بودند که بر اثر شبيخون نيروهاي مردمي و انقلابي عقب‏نشيني کردند و سرانجام در پشت ديوارهاي غربي شهر سوسنگرد زمين‏گير شدند ارتش عراق تيپ 33 نيروي مخصوص را نيز مأمور تصرف خرمشهر کرد ولي به دليل مقاومت‏هاي مردمي، سرانجام پس از 34 روز جنگ و گريز و با اختصاص 2 لشکر، موفق به اشغال خرمشهر شد.

مقاومت‏هاي مردمي علاوه بر ايجاد فاصله ميان يگان‏هاي ارتش عراق و ناهماهنگي در پيشروي آنها و ايجاد تأخير و کندي در حرکت يگان‏هاي مهاجم، به تأخير در سقوط خرمشهر و حفظ آبادان انجاميد..

دلايل ناتواني عراق براي بهره‏برداري از وضعيت سياسي - نظامي ايران و دست نيافتن به پيروزي «قاطع و روشن» علي‏رغم توضيحات و نظرياتي که ناظران و تحليل‏گران نظامي تاکنون ارائه کرده‏اند، همچنان مبهم است، اما آنچه بيشتر تأکيد مي‏شود «عدم وجود يک استراتژي نظامي روشن» است که آن را مرکز ثقل ناکامي عراق مي دانند؛ زيرا رفتار نظامي عراق نشان‏دهنده‏ي اين است که نيروهاي عراقي نمي‏دانستند تا چه حد بايد پيشروي کنند و اهداف آنها مشخص نبود. به همين دليل عراق با دستور توقف به ارتش در حال پيشروي، دچار يک اشتباه نظامي جبران‏ناپذير شد. همچنين اطلاعات غلط و نادرست و اشتباه در محاسبات اوضاع داخلي ايران، بخش ديگري از عوامل ناکامي عراق است که تحليل‏گران نظامي به آن اشاره کرده‏اند. در واقع آنچه که پس از تهاجم عراق، در داخل ايران روي داد «ظهور جنگ مردمي در شهرها» و «تحکيم موقعيت سياسي ايران» بود. حال آنکه عراقي‏ها تصور مي‏کردند که حمله نظامي سراسري در زمين و هوا، به مثابه يک شک، به سقوط نظام انقلابي ايران منجر خواهد شد! 

يکي از نظاميان سابق ارتش عراق بر اين باور است که رهبري عراق از روح انقلابي مردم که شاه را ساقط کرده و آماده بودند تا به دفاع از انقلاب برخيزند، غافل بوده است. وي معتقد است اگر رهبري عراق وضعيت داخلي ايران را به خوبي بررسي کرده بود، حمله خود را به تأخير مي‏انداخت و راه‏هاي ديگري را در پيش مي‏گرفت. بنابراين توضيح، در واقع رهبري عراق تنها به مشاهده ظواهر و تکيه بر منابع اطلاعاتي امريکا و غرب و اطلاعات عناصر فراري ضد انقلاب اکتفا کرده است، براي همين «قدرت پنهان ايران» را درک نکرده و از همين نقطه آسيب‏پذير شده است. 

تنها يک هفته پس از شروع جنگ، صدام در سخناني خطاب به ملت عراق اعلام کرد: «عراق به مقاصد ارضي خود نائل شده و مايل است خصومت‏ها را کنار بگذارد و به مذاکره بپردازد.» برخي از تحليل‏گران ارائه اين پيشنهاد را به مثابه شکست عراق ارزيابي کردند. دبير کل سازمان ملل در تاريخ 22 سپتامبر 1980 (31 شهريور 1359)، در شرايطي که به ايران تجاوز شده بود به دولت‏هاي ايران و عراق پيشنهاد کرد: «دو دولت مساعي جميله خود را در جهت کمک به حل مسالمت‏آميز برخورد ميان دو کشور به کار بندند» روز بعد نخستين جلسه شوراي امنيت سازمان ملل برگزار شد و اولين موضع‏گيري خود را در قبال جنگ تحميلي اعلام کرد. حاصل اين جلسه صدور بيانيه‏اي بود که در آن شوراي امنيت به جانبداري از عراق - در حالي که اين کشور با اقدام به زور از مرزهاي ايران عبور کرده بود - از طرفين متخاصم مي‏خواهد «از استفاده بيشتر از زور خودداري کنند و پيشنهاد صحيح ميانجيگري و مصالحه را بپذيرند» چنان که مشخص است شوراي امنيت ضمن اجتناب از صدور قطعنامه، تنها بيانيه‏اي صادر کرد که در آن هيچ گونه اشاره‏اي به نقض تماميت ارضي ايران نشده است. 

جمهوري اسلامي با توجه به تردد هيئت‏هاي ميانجيگري و درخواست‏هايي که براي برقراري صلح ارائه مي‏شد، شرايط خود را اعلام کرد: 

1- محکوميت متجاوز.

2- عقب‏نشيني نيروهاي اشغالگر به مرزهاي بين‏المللي. 

3- پرداخت غرامت. 

4- بازگشت پناهندگان

در وضعيتي که ارتش عراق در مناطق اشغالي مستقر بود، کليه‏ي هيئت‏هاي صلح ابتدا از ايران درخواست مي‏کردند آتش‏بس را بپذيرد! حال آنکه ايران «عقب‏نشيني» و «محکوميت متجاوز» را بر هر اقدام ديگر مقدم مي‏دانست. آنچه که بعدها امام خميني بيان کردند، مواضع برحق ايران را نمايان ساخت: 

«ايران مي‏گويد که تا از خانه ما بيرون نرويد و تا جرم‏هايي که کرده‏ايد معلوم نشود که شما مجرم هستيد و تا ضررهايي که به ايران زديد جبران نشود و حکم به جبران نشود، صلح معني ندارد.»

رهبري عراق متعاقب «نرسيدن به اهداف نظامي» و «ناکامي در تحميل صلح به ايران»، پس از هفته اول جنگ، بيشترين تلاش نظامي خود را روي اشغال شهرهاي سوسنگرد، خرمشهر و آبادان، متمرکز کرد. ليکن مقاومت نيروهاي مردمي و سپاه و عناصر ژاندارمري و ارتش در سوسنگرد و فرمان امام براي شکستن محاصره شهر آبادان، طرح دشمن را عقيم گذاشت. تداوم مقاومت در خرمشهر توان زيادي از دشمن گرفت و اشغال اين شهر با تأخير، خسارات فراوان براي دشمن به همراه داشت. در اين مرحله بيشترين فشار ارتش عراق بر «اشغال آباان» متمرکز شد. صدام اميدوار بود با اين اقدام و تصرف ساحل شمالي رودخانه اروند، به حداقل اهداف خود مبني بر لغو قراداد 1975 دست يابد. امام خميني با درکي که از ماهيت تلاش‏هاي سياسي - نظامي عراق در مرحله جديد داشتند، فرمان «شکستن حصر آبادان» را در تاريخ 14 آبان 1359 صادر فرمودند. تشديد مقاومت در آبادان و عقب راندن نيروهاي مهاجم عراق از نخلستان‏هاي کوي ذوالفقاري آبادان و شکست نيروهاي عراقي در عبور از رودخانه بهمنشير، در واقع استراتژي عراق را در نقطه اصلي آن با شکست مواجه کرد.

رژيم عراق که با اقدام به «جنگ تحميلي» نتوانسته بود «صلح تحميلي» را به ايران تحميل کند، دو راه‏حل: «عقب‏نشيني» يا «استقرار در مواضع اشغالي» را فرا روي خود داشت. رهبري عراق براي عقب‏نشيني توضيح روشني نداشت؛ زيرا بدون اينکه از تهاجم به ايران نتيجه‏اي کسب کرده باشد، بايد به داخل خاک عراق عقب‏نشيني مي‏کرد. استقرار در مواضع اشغالي بر پايه اين تصور که قواي نظامي ايران قادر به بيرون راندن متجاوزان نخواهد بود و اوضاع سياسي داخل ايران نيز شديدا بي‏ثبات است، مورد توجه قرار گرفت. صدام در توضيح اقدام خود مي‏گويد «اگر تاکتيک نظامي و امنيت ارتش  خودمان اقتضا نمايد که در اين سرزمين‏ها باشيم، آن را تحت اشغال خود قرار خواهيم داد.» در واقع ناتواني نظامي ايران براي حمله به نيروهاي عراق، ضامن امنيت آنها بود؛ به همين دليل رهبري عراق تصميم به اشغال مناطق و استقرار در آن گرفت. 

عراقي‏ها در مرحله جديد به اطمينان از «تضمين امنيت نيروهاي عراقي» در مواضع اشغالي، در انتظار تشديد بحران در داخل ايران و سرانجام مجبور شدن جمهوري اسلامي به پذيرش «صلح تحميلي» بودند. در عين حال عراقي‏ها براي تقويت توان نظامي و کسب حمايت‏هاي سياسي، بر تلاش‏هاي خود افزودند. طارق عزيز حداقل سه بار به فرانسه سفر کرد که يکي از اهداف اصلي اين ترددهاي ديپلماتيک دريافت هواپيماهاي ميراژ جنگنده بودسفر طارق عزيز به مسکو نيز با هدف ترميم روابط و رفع تحريم تسليحاتي عراق انجام گرفت که نتيجه مطلوبي نداشت.

جمهوري اسلامي ايران پس از متوقف کردن قواي دشمن با «مقاومت و دفاع همه‏جانبه و مردمي»، در مرحله جديد لزوما مي‏بايست متجاوزان را از سرزمين‏هاي اشغالي عقب مي‏راند. 

تداوم استقرار نيروهاي متجاوز در مناطق اشغالي، سرنوشت سياسي بني‏صدر (فرمانده کل قوا) را تحت تأثير قرار داده بود، بنابراين آزادسازي اين مناطق و کسب پيروزي در جنگ مي‏توانست موقعيت سياسي وي را ارتقا و بهبود بخشد. بني‏صدر مي‏پنداشت با اتکا به نيروهاي ارتش و استفاده از روش‏هاي کلاسيک تحت عنوان روش‏هاي علمي و تخصصي مي‏تواند اين مهم را تحقق بخشد از سوي ديگر، بني‏صدر که در پي حذف نيروهاي خط امام از صحنه سياسي کشور بود، راه‏حل‏هاي پيشنهادي نيروهاي انقلابي و مردمي را که در مرحله «دفاع و مقاومت» در برابر دشمن، نقش اساسي و تعيين‏کننده داشتند، ناديده مي‏گرفت. 

در اين مرحله با هدف «آزادسازي مناطق اشغالي» چهار عمليات طرح‏ريزي و اجرا شد: 

1- عمليات نيروهاي ارتش در 23 مهر 1359 در منطقه غرب رودخانه کرخه که با هدف آزادسازي اين منطقه انجام گرفت ولي تا قبل از ظهر همين روز به دليل ناکامي، به اتمام رسيد و نيروها به مواضع خود عقب‏نشيني کردند.

2- در سوم آبان 1359، متعاقب محاصره آبادان، نيروهاي ارتش براي شکستن محاصره اين شهر عملياتي اجرا کردند، ولي بنا به دلايلي از جمله «نداشتن اطلاعات کافي و حتي اطلاعات کاذب» با ناکامي روبه‏رو شدند. پيدايش اين وضعيت، توان اجراي عمليات بعدي را در نيروهاي ارتش ضعيف کرد.

3- در پانزدهم دي عمليات «نصر» که بعدها به عمليات هويزه مشهور شد، در منطقه غرب رودخانه کارون با هدف آزادسازي خرمشهر اجرا شد. اين عمليات علي‏رغم موفقيت اوليه، به شکست انجاميد. صرف‏نظر از نتيجه نظامي اين عمليات، به دليل شهادت تعداد بسياري از دانشجويان پيرو خط امام که پس از تحويل گروگان‏ها، عازم جبهه‏هاي نبرد شده بودند، اين عمليات انعکاس نسبتا وسيعي در داخل کشور و در صحن مناقشات سياسي داشت. 

4- در بيستم دي عمليات «توکل»، با هدف شکستن محاصره آبادان و آزادسازي خرمشهر انجام شد که نتيجه‏اي همانند عمليات‏هاي پيشين داشت. 

نتايج سلسله تلاش‏هايي که در اين مرحله انجام گرفت در بعد نظامي سبب گرديد تفکر «تهاجم گسترده» به دشمن کنار گذاشته شود. چنان که در کتاب منتشر شده ارتش جمهوري اسلامي ايران آمده است: 

«پس از انجام ناموفق عمليات آفندي توکل، از روز 21 دي وضعيت کلي منطقه عملياتي آبادان - ماهشهر به حالت قبل از اجراي حمله بازگشت و الزاما نيروهاي فرماندهي اروند وضعيت پدافندي را پذيرفتند و نيروهاي طرفين مجددا به حالت نبرد توپخانه بازگشتند و مبادله آتش به جريان خود ادامه داد و طرفين به تقويت و تحکيم مواضع پرداختند و مرحله ديگري از عمليات در جبهه‏ي ماهشهر - آبادان آغاز شد که پدافند در مواضع و اجراي تک‏هاي محدود و محلي بود. اين مرحله از عمليات حدود 8 ماه ادامه داشت.»

پيدايش اين وضعيت تا اندازه‏اي بديهي بود زيرا آنچه که با هدف آزادسازي مناطق اشغالي انجام گرفت براساس بضاعت و توان فکري و کليه امکانات نيروهاي ارتش به فرماندهي بني‏صدر بود. لذا پس از مواجه شدن با ناکامي جز «انديشه پدافندي» و اجراي «تک‏هاي محدود و محلي» راه‏حل ديگري تصور نمي‏شد. با گذشت چهار ماه از تجاوز دشمن، نيروهاي اشغالگر نيز همچنان در سرزمين‏هاي اشغال شده مستقر بودند و از عمليات‏هاي انجام شده جز اتلاف وقت و نابودي امکانات موجود - که جايگزيني آنها عملي نبود - نتيجه‏اي حاصل نشد. ضمن آنکه به صورت اساسي «تفکر تکيه بر مانور زرهي»، صرفا با استفاده از تانک و نفربر، منسوخ شد، به گونه‏اي که پس از آن از تانک تنها براي پشتيباني نيروي پياده يا توپخانه استفاده شد.

بني‏صدر که با مشاهده پي‏درپي ناکامي‏هاي نظامي، وضعيت سياسي خود را در مخاطره مي‏ديد، با سازمان مجاهدين خلق (منافقين) و چپ‏هاي امريکايي و ساير عناصر واخورده ساسي ائتلاف کرد تا آنچه را که در صحنه نظامي نتوانست به دست آورد با «گسترش دامنه مناقشات داخلي» کسب کند. غائله 14 اسفند 1359 در دانشگاه تهران نقطه آغاز مرحله‏ي جديد منازعات سياسي بود. عراقي‏ها با مشاهده «بن‏بست نظامي» در جبهه‏ها و «بحران سياسي» در داخل کشور، بر صحت ارزيابي و تحليل خود از ناتواني نظامي و اوضاع داخلي ايران پافشاري مي‏کردند طوري که انديشه عمليات آفندي دوباره در آنها قوت گرفت و در همين جهت ارتش عراق به دنبال اجراي عملياتي در منطقه آبادان براي اشغال اين شهر به صورت کامل بود.

تداوم «بحران سياسي» در داخل کشور، در حالي که جبهه‏هاي نبرد در  وضعيتي نامطلوب به سر مي‏برد و امام خميني مکررا بر «اصلي بودن جنگ» تأکيد مي‏فرمودند، سرانجام در خرداد 1360 به درگيري داخلي مسلحانه منجر شد. امام خميني، بني‏صدر را از فرماندهي کل قوا خلع کردند و مجلس شوراي اسلامي «کفايت سياسي» وي را به بحث گذاشت و در نتيجه عدم کفايت بني‏صدر به اتفاق آرا - در زماني که نمايندگان نهضت آزادي از شرکت در مجلس خودداري کرده بودند - به تصويب رسيد. 

وزير خارجه وقت فرانسه (کلودشسون) طي مصاحبه‏اي رسما اعلام کرد: 

«اگر بني‏صدر از فرانسه تقاضاي پناهندگي سياسي بکند، چون فرانسه کشور حقوق بشر است»، به وي پناهندگي خواهيم داد و از او حمايت خواهيم کرد.»

صدام نيز در مصاحبه مطبوعاتي اعلام کرد: 

«چنانچه بني‏صدر تمايل داشته باشد، عراق آماده دادن پناهندگي سياسي به وي مي‏باشد.»

سرانجام بني‏صدر به اتفاق رجوي با کمک خلبان پيشين شاه به فرانسه متواري شدند و سازمان مجاهدين (منافقين) موجي از ترور و انفجار را به اميد براندازي نظام جمهوري اسلامي، در سراسر کشور به راه انداخت. در حادثه هفتم تير 1360 آيت‏الله بهشتي و 72 تن از يارانش شامل مسئولان اجرايي کشور و نمايندگان مجلس شوراي اسلامي به شهادت رسيدند و در هشتم شهريور 1360 آقاي رجايي که پس از خلع بني‏صدر به عنوان رئيس جمهور انتخاب شده بود، به همراه حجت‏الاسلام باهنر در حادثه‏ي انفجار ساختمان نخست‏وزيري به شهادت رسيدند. 

صدام که پيش از اين حوادث در ديدار با کميته‏ي حسن‏نيت آمادگي خود را براي برقراري آتش‏بس و مذاکره سياسي اعلام کرده بود، پس از مشاهده وضعيت سياسي - نظامي ايران در تير 1360 در مصاحبه‏اي مطبوعاتي اعلام کرد: 

«اگر مي‏خواهيد نظر ما را بدانيد، بايد بگويم، ما ترجيح مي‏دهيم، در حالي که جنگ ادامه دارد، با ايرانيان به قصد رسيدن به توافق به مذاکره بنشينيم. زماني که به توافق دست يابيم مي‏گوييم جنگ خاتمه يابد!»

بدين ترتيب سال اول جنگ در وضعيتي به پايان رسيد که هيچ گونه پيروزي نظامي در جهت آزادسازي سرزمين‏هاي اشغالي به دست نيامد و کشور در گرداب عميقي از بحران سياسي و امنيتي فرورفته بود. بسياري از ناظران و تحليل‏گران دورنماي سياسي ايران را پس از حذف بني‏صدر و آغاز ترور و انفجار، براندازي نظام جمهوري اسلامي ارزيابي مي‏کردند. يکي از نشريات چاپ امريکا در همين زمينه نوشت: 

«دولتمردان متعصب ايران ضعيف‏تر از آن هستند که اشغالگران عراقي را از خاک خود بيرون برانند و بسياري از کارشناسان خاورميانه معتقدند که با پايان دادن به جنگ ايران و عراق، رژيم جنگ‏زده آيت‏الله خميني بايد سقوط کند... سقوط سران حکومت (امام) خميني گاهي بسيار نزديک به نظر مي‏آيد و رهبر رژيم کنوني با بمب‏گذاري‏هاي گروه مخالفان بسيار ضعيف شده است.»

بنابراين مهم‏ترين سؤالي که بعدها فراروي ناظران و تحليل‏گران امور سياسي - نظامي ايران قرار گرفت و همواره در جست‏وجوي يافتن پاسخ مناسب آن بودند، اين بود که: 

«ايران تحت چنين وضعيتي چگونه توانست ضمن «تثبيت اوضاع سياسي» روند آزادسازي مناطق اشغالي را آغاز و سرانجام جشن پيروزي را در مسجد جامع خرمشهر برگزار نمايد؟»

منبع: کتاب آغاز تا پايان

 

 

در دوم ارديبهشت ماه سال 1366 در روستاي کمردشت چشم به جهان گشود . دوران شيرين کودکي او در ميان دشت ‌ هاي زيباي زادگاهش سپري شد و براي آموختن علم راهي روستايي پاکدشت گشت . با پايان سال سوم دبيرستان (1351) تحصيل را رها کرده و به ياري پدر شتافت . کار در مزرعه، کارگاه آهنگري و شرکت او را از مطالعه کتاب بازنداشت به طوريکه تمام اوقات فراغت اسدالله به مطالعه مي ‌ گذشت . پازوکي براي مدتي کوتاه در ارتش فنون تکاوري و چتربازي را آموخت و با اوج ‌ گيري انقلاب اسلامي در صف سربازان روح ‌ الله ره قرار گرفت . پس از پيروزي انقلاب به عضويت نهاد مقدس سپاه درآمد و حفاظت از بيت امام ره ‌ را بر عهده گرفت . غائله کردستان پازوکي را به جبهه ‌ هاي غرب کشاند وي پس از مراجعت از کردستان با دوشيزه ‌ اي مؤمنه ازدواج کرد و براي قرائت خطبه عقد به نزد امام خميني ( ره ) رفت . او در سال 1361 به عنوان فرمانده گردان صف در عمليات والفجر 1 شرکت نمود . و دست راست خويش را بر اثر اصابت تير از دست داد . (1) وي براي مدتي در سنندج خدمت نمود . اما بار ديگر به لشگر 27 محمدرسول ‌ الله ( ص ) پيوست و فرماندهي گردان حمزه ع را در عمليات خيبر بر عهده گرفت . پازوکي در طول سال ‌ هاي دفاع مقدس در عمليات ‌ هاي بي ‌ شماري با سمت ‌ هاي مختلف حماسه آفريد . سرانجام جوان غيور ايران پاک اسلامي فرمانده محور عمليات در تاريخ 10/12/1364 در عمليات والفجر 8 در ميان نواي الله ‌ اکبر مؤذن در منطقه فاو بر اثر اصابت ترکش خمپاره در سن 28 سالگي به شهادت رسيد . پيکر پاک اسدالله را در شهرستان وارمين به خاک سپردند .
پازوکي در اين عمليات دست راستش را از دست داد .

منبع : كتاب بي ‌ كرانه ‌ ها ، برگرفته شده از سایت صبح