حضرت آیت الله خامنه ای، مقام معظم رهبري در حالي هدف كشور در سال 1388 را «اصلاح الگوي مصرف» قرار داده اند كه اين مساله در چارچوب مبارزه با اسراف و اشرافي گري در طول دو دهه گذشته همواره جزو مطالبات و تذكرات جدي ايشان بوده است.
در سال هاي اخير نیز اين تذكرات ایشان هميشه با ارایه راهكارهاي عملي براي مقابله با اين خصوصيت و عادت ناپسند همراه بوده و رنگ و بويي جدی تر يافته است.
به مناسبت نامگذاري سال 1388 به عنوان «سال اصلاح الگوي مصرف» نگاهي گذرا به بخش هايي از سخنان رهبر معظم انقلاب اسلامي در خصوص لزوم اصلاح فرهنگ مصرف در كشور و مقابله با اسراف در طي 20 سال گذشته؛ براي اطلاع مخاطبان، در پي مي آيد:

* ما اگر بخواهيم تجمل و اشرافيگرى و اسراف و زياده‏روى را - كه واقعاً بلاى بزرگى است - از جامعه‏مان ريشه‏كن كنيم، با حرف و گفتن نمي شود؛ كه از يك طرف بگویيم و از طرف ديگر مردم نگاه كنند و ببينند عملمان جور ديگر است! بايد عمل كنيم. عمل ما بايستى مؤيد و دليل و شاهد بر حرف هاى ما باشد تا اين كه اثر بكند.
بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در ديدار ریيس‏جمهور و اعضاى هيات دولت 2/6/1387
* اگر ما اسراف نكنيم، میتوانيم نياز كشور را برآورده كنيم. يكی از چيزهايی كه ما در اين كشور نتوانستيم بر خودمان فائق بياييم و اصلاح كنيم، مساله اسراف است و يكی از موارد اسراف، اسراف در آب است؛ اتفاقاً كشور ما جزو مناطقی است كه از لحاظ آب آن چنان غنی نيست؛ اما در صورتی كه اسراف نكنيم و روش كار را آن چنان كه عاقلانه و درست است در پيش بگيريم، با همين آبِ موجود میتوانيم نياز كشور را برآورده كنيم. اين ها وظایف همه‎ مردم ايران است و دولت اسلامی موظف است كه با ترتيب صحيح و با برنامه‎ درست، از اين آمادگی ملت ايران استفاده كند و ان‎شاءالله يكی پس از ديگری مشكلات را برطرف كنند.
بيانات رهبر انقلاب اسلامی در ديدار هزاران نفر از مردم و عشاير شهرستان نورآباد ممسنی 15/2/1387
* اين مصرف‏گرایى و اسراف و اين چيزها كه حالا گفتند - اين جزو ميراث هاى ما از گذشته است و متأسفانه اين ميراث را نگه داشتيم. ما ملت ايران بايد اين جامه‏ ناسازِ بى‏اندامِ زشت را از تنمان بيرون بياوريم. ما خيلى مصرف‏زده هستيم؛ بايد اين را حلش كنيم. همه بايد دست به دست هم بدهند و اين قضيه را حل كنند. البته صدا و سيما هم بلاشك نقش دارد.
 

چون بيشترين درآمد خانواده معمولاً صرف تهيه مواد غذايي مي شود، توجه به نكاتي چند ضروري است: كيفيت غذاهاي تازه اي كه از مواد خام اوليه به صورت بهداشتي در منزل تهيه مي شود بهتر از غذاهاي آماده و نيمه آماده بيرون است و هزينه كمتري دربردارد. آگاهي ما از مواد نگهدارنده كه به مواد غذايي به اصطلاح با دوام افزوده مي شود و اثر شيميايي اين مواد بر بدن مي تواند در نوع غذايي كه مصرف مي كنيم تعيين كننده باشد. متخصصين مي گويند تا آنجا كه مي توانيد فاصله ميز غذاي خود را تا مزرعه كوتاهتر كنيد.هنگام خريد تا آنجا كه ممكن است هميشه بزرگترين اندازه مواد مورد نياز را تهيه كنيم چون در اين صورت هزينه بسته بندي كمتر و مقدار بيشتري دريافت مي كنيم. آگاهانه توصيه مي كنند هنگامي كه گرسنه هستيد، براي خريد مواد غذايي اقدام نكنيد زيرا موادي را خواهيد خريد كه لازم نداريد. بهتر است تا آنجا كه مي توانيم از ظروف يكبار مصرف استفاده نكنيم زيرا هم هزينه اضافه بر خانواده تحميل مي شود و هم اين زباله ها باعث آلودگي محيط زيست مي شوند .



براي آنكه نشان دهيم انسانهايي موقعيت شناس و حساس نسبت به مسائل جهان خود هستيم، روشي در زندگي اتخاذ كنيم تا به محيط زندگي خود آسيبي نرسانيم. به عنوان مثال:
1- 1- با مصرف كمتر، زباله خانگي را تا آنجا كه مقدور است كاهش دهيم.
2- 2- زباله هاي خشك مانند كاغذ و مقوا ،شيشه، پلاستيك و فلزات را جداگانه جمع آوري و به مراكز بازيافت تحويل دهيم.
3- 3- از دستمالهاي پارچه اي به جاي كلينكس و از كيسه هاي پارچه اي براي خريد استفاده كنيم و كيسه نايلوني كمتر به منزل بياوريم.
4- 4- در صورت امكان ياد بگيريم از مواد غذايي زائد، كمپوست يا كود گياهي تهيه نموده و در باغچه گلدان يا ظرفهاي يكبار مصرف سبزيكاري كنيم.
5- 5- قبل از آنكه هر چيزي دور انداخته شود، فكر كنيم چگونه مي توان آن را به يك شي قابل استفاده تبديل نمود.مثل تهيه كاور لباس از ملحفه هاي كهنه، استفاده از شيشه هاي دهانه گشاد براي نگهداري شكر، برنج، آرد و ...
6- 6- اگر براي تغذيه كودكان در مدرسه به جاي استفاده از كيسه نايلوني از كيسه هاي پارچه اي كه خود تهيه كرده ايم استفاده كنيم روزانه فقط در تهران 4 ميليون كيسه فريزر كمتر مصرف خواهد شد.

یکی از شهروندان می گوید: برخی افراد در جامعه ما به هیچ عنوان رعایت این مسئله را نمی کنند. ساعت ها وقت خود را در حمام تلف می کنند، تلویزیون بدون هیچ تماشاگری تا شب روشن می ماند، تمامی اهل منزل صبح تا بعد از ظهر سر کار هستند اما بخاری های خانه طی این مدت روشن است.

ره آموز می افزاید: شاید این چیزها به نظر شخصی برسد و هزینه اش را خود شخص پرداخت کند اما در عمل همین استفاده های اندک من و تو، کشور را با بحران مواجه می کند.

شهروند دیگری می گوید: متأسفانه افراد اسراف کار در شهر و کشور ما کم نیستند، خدا رحم کرده در کشوری زندگی می کنیم که بسیاری از منابع سرشار است و گرنه معلوم نبود با این همه بریز و بپاش افراد بی توجه، وضعیت به کجا کشیده می شد!

در اين مقاله با مروري در فصل دوم قانون مديريت خدمات كشوري، به روش‎هاي اصلاح اداري پرداخته مي‎شود. اميد است امسال، دولت علاوه‎ بر توجه به فصل دهم قانون مديريت خدمات كشوري به احكام فصل دوم نيز توجه كند، چرا كه اجراي فصل دهم، (اصلاح نظام پرداخت)، عملا بدون احكام فصل دوم امكان پذير نيست.

قانون مديريت خدمات كشوري با اهداف زير تدوين شده است:
1- بهبود نظام بوروكراسي اداري؛ 2- افزايش رضايت مردم و ارباب رجوع؛ 3- سرعت و دقت شفافيت در ارايه خدمات براي مردم؛ 4- كاهش ساختارها و پيچ و خم اداري؛ 5- عدالت در نظام پرداخت؛ 6- ارتقاي نقش دولت از تصدي‎گري به نقش سياست‎گذاري، هدايت و نظارت؛ 7 - مشاركت تعريف شده مردم؛ 8- دفاع از حقوق پرسنل و كاركنان در بخش دولتي و خصوصي؛ 9- توسعه دولت الكترونيك و خدمات الكترونيكي؛
نتيجه تحقق اين اهداف، رضايت مديران، مردم و كاركنان خواهد بود. تحقق اين اهداف در برخي احكام قانون مديريت خدمات كشوري زمينه اصلاح الگوي مصرف و افزايش بهره‎وري را فراهم خواهد كرد. بي‎شك اگر نظام اداري اصلاح شود، زمينه اصلاح بسياري از بخش‎ها مساعد خواهد شد. درست است كه اصلاح الگوي مصرف نياز به يك حركت همه جانبه فرهنگي و اقتصادي دارد، اما پاشنه آشيل اين حركت، اصلاح نوع مديريت بخش عمومي و دولتي است. اگر دولت در سياست‎گذاري، نظارت و انجام اموري كه برعهده دارد، «اصلاح الگوي مصرف» را رعايت كند، آثار مستقيم و غير مستقيم آن در ساير بخش‎هاي اجتماعي ديده خواهد شد. به عبارت ديگر براي حركت به سوي اصلاح الگوي مصرف، اول بايد از نظام اداري شروع كرد.
در اين مقاله با مروري در فصل دوم قانون مديريت خدمات كشوري، به روش‎هاي اصلاح اداري پرداخته مي‎شود. اميد است امسال، دولت علاوه‎ بر توجه به فصل دهم قانون مديريت خدمات كشوري به احكام فصل دوم نيز توجه كند، چرا كه اجراي فصل دهم، (اصلاح نظام پرداخت)، عملا بدون احكام فصل دوم امكان پذير نيست. اگر اجراي فصل دهم به تنهايي مورد توجه قرار گيرد، جز افزايش هزينه‎هاي پرسنلي، تفاوت فاحش حقوق كاركنان دولتي و خصوصي و نارضايتي، چيز ديگري نخواهد داشت.
اما مروري بر احكام و آثار فصل دوم (راه‎بردها و فن‎آوري انجام وظايف دولت): بر اساس ماده 127، اموري مانند آموزش و پرورش عمومي، فني حرفه‎اي، علوم و تحقيقات، درمان، توان‎بخشي، تربيت بدني و ورزش، اطلاعات و ارتباطات عمومي و امور فرهنگي هنري و تبليغات اسلامي از طريق شيوه‎هاي زير توسط مردم انجام مي‎گردد:
1- اعمال حمايت‎هاي لازم از بخش تعاوني و خصوصي و نهادها و مؤسسات عمومي.
2- خريد خدمات از بخش تعاوني و خصوصي و نهادها و مؤسسات عمومي.
3- مشاركت با بخش تعاوني و خصوصي و نهادها و مؤسسات عمومي.
4- واگذاري واحدهاي دولتي به خصوصي و نهادها و مؤسسات عمومي.
امسال دولت بايستي با استفاده از اين ظرفيت قانوني كه در قانون بودجه نيز براي آن اعتبار در نظر گرفته شده است، در جهت اداره مستمر كارهايي كه از طريق مشاركت مردم انجام مي‎گيرد، بهره‎وري را افزايش دهد و الگوي مصرف را اجرا كند.
از سوي ديگر با اجراي درست، كامل و دقيق سياست‎هاي اصل 44، زمينه ايجاد رقابت، تأمين حقوق عادلانه توليد كنندگان و مصرف كنندگان، رشد و توسعه و امنيت سرمايه‎گذاري، عدالت و رفع بي‎كاري را فراهم نمايد.
براي اجراي اين ماده هم چنين لازم است دستگاه‎هاي دولتي، فعاليت‎هاي قابل واگذاري يا مشاركت با بخش خصوصي را احصاء و با يك برنامه زمان‎بندي اجرا كنند و مجلس شوراي اسلامي و نهادهاي نظارتي نيز با بررسي و نظارت دقيق و استفاده از سيستم تشويق و تنبيه، دولت را در اين هدف مهم ياري كنند.
اما فعلا لازم است بخشي از فعاليت‎ها، به هر دليل قانوني يا شرايط اجتماعي، توسط بخش دولتي اداره شود. افزايش بهره‎وري، موضوعيت دارد. قانون مديريت خدمات كشوري بر اساس ماده 16 براي افزايش بهره‎وري و استقرار نظام كنترل نتيجه و محصول و جلوگيري از تمركز تصميم‎گيري، اختيارات لازم را به مديران اداره واحدهاي تحت سرپرستي داده است.
ابتدا بايد براي هر واحد آموزشي، پژوهشي، بهداشتي، درماني، خدماتي، توليدي و اداري، متناسب با كيفيت، محل جغرافيايي ارايه خدمت يا فعاليت، متوسط قيمت تمام شده محاسبه و تعيين شود. سپس شاخص‎هاي هدفمند و نتيجه‎گرا و استانداردهاي كيفي خدمات و پيش نياز سازوكارهاي نظارتي براي كنترل كيفيت و كميت طراحي شود. همچنين با مديران واحدها بر اساس حجم فعاليت و قيمت تمام شده، قرارداد عقد شود و اختيارات لازم براي جابه‎جايي فصول اعتبارات اداري و مالي براي مديريت روان و درست داده شود.
نهايتا اعتبارات بر اساس قيمت تمام شده در اختيار واحدها قرار مي‎گيرد، شاخص‎هاي عمل‎كرد مشخص شده است و فرد يا افراد موظف‎اند متناسب با هزينه‎هايي كه دريافت مي‎كنند، خدماتي را بر اساس استانداردها ارايه كنند. مديريت هم در مقابل مردم و نهادهاي نظارتي مسئول است.
اين ساز و كار فضاي مديريت، خلاقيت، پاسخ‎گويي، اصلاح الگوي مصرف و بهبود بهره‎وري را به دنبال مي‎آورد.
به عنوان مثال اداره مدرسه‎اي از طرف آموزش و پرورش به يك يا چند نفر از نيروهاي متعهد، توانا و با سابقه آموزش و پرورش واگذار خواهد شد. پس بايد شهريه دانش‎آموزان به صورت سرانه در اختيار آن‎ها قرار گيرد و در مقابل دريافت اين شهريه، والدين و مديران ستاد آموزش و پرورش نظارت مؤثر داشته باشند و فرآيند كار را پي‎گيري كنند تا آموزش و پرورش متناسب با استانداردهاي مورد انتظار در قانون بودجه سال 88 انجام گيرد. به آموزش و پرورش اجازه داده شده است تا چهار درصد از كل اعتبارات را به اين طريق هزينه كنند. حتي علاوه بر اين اعتبارات، آموزش و پرورش مي‎تواند نيروي انساني و مكان در اختيار اين افراد قرار دهد و در هزينه سرانه محاسبه كند.
طبيعي است چون نتايج عمل‎كرد، به مديران برمي‎گردد و مديريت از اين طريق سود و زيان مي‎كند، سعي دارند با حداكثر بهره‎وري كار كنند، معلم توان‎مندي را جذب كنند و با پرداخت مناسب، رضايت آن‎ها را جلب نمايند. بدين ترتيب يك رقابت سالم و اصولي با محوريت پرداخت بالاتر در مقابل كار خوب و بهره‎وري بالاتر در نظام آموزش و پرورش مستقر خواهد شد. اين الگو در ساير بخش‎ها از جمله ورزش، بهداشت و درمان و پروژه‎هاي عمراني نيز قابليت اجرايي دارد. اما تحقق اين رويكرد الزاماتي دارد:
1- اعتقاد و باور مديران به كاهش حجم تصدي‎گري حوزه فعاليت و واگذاري كار به مردم.
2- نظارت و مراقبت دقيق نهادهاي ناظر و استفاده از حداكثر ظرفيت قانوني به ويژه مجلس شوراي اسلامي.
3- فضاسازي مناسب توسط رسانه ملي، ارباب رسانه و حمايت فضاي عمومي به ويژه والدين دانش‎آموزان.
4- تشويق مديران به بهترين شكل و برخورد با كساني كه در اين راستا حركت نمي‎كنند و مانع هستند.
5- رصد نتايج و انتشار آثار آن تا نهادينه شدن اين فرهنگ در دولت سياست‎گذار، هدايت‎گر و ناظر.
6- پيشبرد بسياري از امور توسط مردم در يك فضاي رقابتي سالم با نظارت و حمايت دولت.

نويسنده: لطف‏الله فروزنده
 

وقتی می‌گویند: «طرف آدم قانعی یه.» ممکن است تصورات متفاوتی از آن شخص در ذهن‌ها تداعی شود. مثلا:‌
«طرف آدم خسیسی یه.»
«طرف کنسه.»
«از دستش آب زمین نمی‌چکه.»
«دستش توی جیبش نمی‌ره.»
«یاد شخصیت کارتونی اسکروچ می‌افته.»
«جونش رو می‌ده ولی پولش رو هرگز.»
البته کسانی که اینطور فکر می‌کنند کمی هم کم‌لطفی می‌کنند. آنها که نیمه پر لیوان را می‌بینند معمولا تصورات دیگری دارند، مانند:
«طرف حساب کتاب سرش می‌شه.»
«با کم هم راضی می‌شه.»
«با برجی صدهزار تومن هم می‌تونی چند سر عائله رو بچرخونه.»
«سر موقع‌اش خرج می‌کنه.»
خلاصه هزار و یکی تصور و جمله و برچسب هست که می‌توان به آقا یا خانم قانع چسباند. ولی واقعا به مفهوم واقعی کلمه قناعت چیست؟
 

علي(ع) مي فرمايند: قناعت ناشي از معرفت نفس است
    فردي كه خود را به سلاح قناعت مجهز ساخته است چنانچه از دنيا بهره منديش زياد باشد در عرصه مصرف و هزينه به مقدار لازم و ضرورت اكتفا مي نمايد و از هرگونه اسراف و افراط دوري مي جويد. و چنانچه از دنيا بهره منديش كم باشد، با چراغ پرنور قناعت باشهد شيرين حيات طيب، مسيرزندگي خويش را روشن و نوراني مي نمايد.
    مومن خود را از ديگران بي نياز مي داند چون الگوي رفتاري خود را «قناعت» قرار داده است. و به همين علت بسيار عزيز و عزتمند است. مومن دامن پاك خويش را به سياهي هاي حرص و طمع آلوده نمي سازد.
    بنظر مي رسد تا وقتي آحاد جامعه اسلامي از حيث معرفتي و باور، ارزش قناعت را درك و فهم نكند و آن را در حيطه عمل فردي و اجتماعي خويش به مثابه الگوي صحيح زندگي عزتمندانه وارد ننمايد، از اصلاح الگوي مصرف نشاني مطمئن بدست نخواهد داد.
 

پرهيز از اسراف؛ تداوم بركت و نعمت
اخلاق اقتصادي ، پيرامون اصلاح الگوي مصرف

نويسنده: علي خاني

پس از آنكه در مقالات قبل از اين نوشتار، به تبيين برخي از مهمترين عوامل موثر در پيدايش اسراف و تبذير اشاره كرديم، اكنون در مقام آسيب شناسي اسراف و تبذير، با استناد به آموزه هاي ديني به بررسي پيامدهاي دنيوي اين وصف ناپسند در عرصه اقتصادي، اجتماعي و اخلاقي و نيز عواقب اخروي آن مي پردازيم.
    از جمله آثار منفي اسراف و تبذير كه در زندگي دنيوي انسان نمود عيني مي يابد، زوال بركات و نعمت هاي الهي است. “بركت” در لغت به معناي تداوم، رشد و گسترش “خير” است. علامه طباطبايي درباره معناي بركت ، مي فرمايد: “از آنجايي كه خيرات الهي از مقام ربوبيتش به طور نامحسوس صادر مي شود، و مقدار و عدد آن هم قابل شمردن نيست، لذا به هر چيزي كه داراي زيادت غير محسوسي است، مي گويند: اين چيز مبارك و داراي بركت است. پس بنابراين، بركت به معناي خيري است كه در چيزي مستقر گشته و لازمه آن شده باشد؛ مانند بركت در نسل، كه به معناي فراواني نسل و فرزندان يا بقاي نام به سبب آنان است؛ و بركت در غذا، آن است كه گروه بسياري با آن سير شوند؛ و بركت در وقت، كه به معناي گنجايش داشتن براي انجام كاري است كه آن مقدار وقت معمولاگنجايش انجام چنان كاري را ندارد. از آنجا كه غرض از دين تنها و تنها سعادت معنوي و يا سعادت حسي منتهي به سعادت معنوي است، لذا مقصود از بركت در لسان دين آن چيزي است كه در آن خير معنوي و يا مادي منتهي به معنوي باشد”(1.) در تفسير نمونه نيز آمده است: “بركت در اصل به معناي ثبات و استقرار چيزي است و به هر نعمت و موهبتي كه پايدار بماند، اطلاق مي گردد”(2.) بنابراين، فرق ميان “خير” و “بركت” را مي توان چنين بيان نمود: “خير” به معناي كار نيك و سودمند است؛ اما “بركت، به معناي تداوم و توسعه و پايداري خير است. به عبارت ديگر، هر جا بركت باشد، خير هم هست، اما عكس آن صادق نيست”(3.)
    آيات قرآن بصراحت دلالت دارند بر اينكه ميان اعمال نيك و صالح انسان و نزول بركات از جانب پروردگار، ارتباط مستقيم وجود دارد: “و لو ان اهل القري و اتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء و الارض و لكن كذبوا فاخذناهم بما كانوا يكسبون؛ و اگر اهل شهرها و روستاها ايمان مي آوردند و پرهيزكاري پيشه مي كردند، مسلما بركات آسمان و زمين را به رويشان مي گشوديم، لكن (آيات ما را) تكذيب كردند. پس آنان را به كيفر كردارشان مواخذه كرديم”(اعراف/96.) همچنين فهميده مي شود همان گونه كه ارزشهاي اعتقادي، اخلاقي و عملي در به وجود آمدن خير و بركت و ازدياد نعمت هاي الهي موثرند، ضد ارزشها نيز در از بين رفتن خير و بركت و نعمت نقش دارند. در بيان پيشوايان دين، اعمال و رفتاري كه مانع نزول بركات الهي و از بين رفتن نعمت هاي خداوند مي شوند، ذكر شده اندكه به برخي از آنها اشاره مي نماييم:
    -1 گناه و معصيت: امام علي (ع) فرمودند: “اذا ظهرت الجنايات ارتفعت البركات؛ هر گاه گناهان آشكار شوند، بركت ها برداشته مي شوند”(4.) امام هادي (ع) نيز فرمودند: “از زنا بپرهيز، كه بركت را مي برد و دين را تباه مي سازد”(5.)
    -2 ترك امر به معروف و نهي از منكر: رسول خدا (ص) فرمودند: “مردم همواره در نيكي اند، تا وقتي كه امر به معروف و نهي از منكر مي كنند و يكديگر را در نيكي و تقوا، ياري مي رسانند. آنگاه كه چنين نكنند، بركتها از آنان جدا مي شود”(6.)
    -3 سبك شمردن نماز: پيامبر اكرم (ص) در بيان آنچه كه در دنيا به سبك شمارنده نماز مي رسد، فرمودند: “يرفع الله البركه عن عمره و يرفع الله البركه من رزقه؛ خداوند بركت را از عمر و روزي اش برمي دارد”(7.)
    -4 خيانت: از رسول خدا (ص) روايت شده است: “اگر در خانه اي خيانت باشد، بركت از آن برداشته مي شود”(8) و نيز فرمودند: “دست خدا روي دست دو شريك است، تا وقتي كه يكي از آن دو به ديگري خيانت نكند، پس هر گاه يكي از آنها خيانت كند، خداوند دست خود را از روي دست آنان بر مي دارد و بركت از هر دو مي رود”(9.)
    -5 مال حرام: امام هادي (ع) فرمودند: “مال حرام افزايش نمي يابد، و اگر افزايش يابد بركتي در آن نيست”(10.)
    -6 فريب مسلمانان: پيامبر اكرم (ص) فرمودند: “هر كس برادر مسلمانش را بفريبد، خداوند بركت روزي اش را از او مي گيرد”(11.)
    -7 ندادن زكات: در روايتي از رسول خدا (ص) آمده است: “هر گاه (مردم) زكات ندهند، زمين بركت خود را از زراعت و ميوه ها و معادن، از همه اينها مي گيرد”(12.)
    -8 اسراف و تبذير:
    همان گونه كه در صدر بحث اشاره شد، يكي از عوامل موثر در زوال بركات الهي، اسراف و تبذير و خروج از حد اعتدال است. از امام صادق (ع) روايت شده است: “ان مع الاسراف قله البركه؛ همراه با اسراف، كمي بركت است”(13) و نيز فرمودند: “ان السرف يورث الفقر و ان القصد يورث الغني؛ اسراف، تهيدستي مي آورد و ميانه روي، بي نيازي مي بخشد”(14.) از بين رفتن نعمتهاي الهي، از ديگر پيامدهاي منفي اسراف و تبذير است. امام علي (ع) مي فرمايند: “القصد مثراه و السرف مثواه؛ اعتدال و ميانه روي موجب فراواني مال و ثروت، و اسراف باعث تباهي و نابودي آن است”(15.) از امام كاظم (ع) نيز، نقل شده كه فرمودند: “من اقتصد و قنع بقيت عليه النعمه و من بذر و اسرف زالت عنه النعمه؛ كسي كه ميانه روي و قناعت ورزد، نعمتش باقي مي ماند و آنكه تبذير و اسراف كند، نعمتش زوال مي پذيرد

منبع:فروم يا مهدي

محمدرضا تابش نماينده اصلاح‌طلب اردكان و دبيرکل فراكسيون اقليت مجلس شوراي اسلامي در گفتگو با خبرنگار پارلماني خبرگزاري فارس، با اشاره به پايان سال اصلاح الگوي مصرف گفت: اگر از منظر ظاهري مجلس را نگاه كنيم بنده مجلس را در اين امر موفق نمي‌دانم. در هر صورت فعل و انفعالاتي در مجلس انجام شده و هزينه‌هايي صرف شده كه ضروري نبوده است.
وي افزود: اين اقدامات در راستاي عمل به توصيه مقام معظم رهبري نبود؛ در هر صورت اگر مجلس بخواهد اين شعار را عملياتي كرده و آن را اجرا و در نتيجه بر حسن اجراي آن در دستگاه‌ها نظارت كند، ابتدا بايد از خود اين مسئله را آغاز كند.
دبيرکل فراكسيون اقليت مجلس تصريح كرد: بايد ديد كه بودجه مجلس چند برابر رشد كرده است، ‌چه هزينه‌هاي غير ضروري‌اي صرف شده است، ما بايد ابتدا از خود شروع كرده و جلوي برخي هزينه‌هاي زايد و اقداماتي كه خيلي در موقعيت فعلي كشور انجامش ضرورتي ندارد، دكوراسيون‌ها، تغييرات و تحولات و بسياري از كارهايي كه نمي‌خواهم وارد ريز جزئيات آن شوم، بايد حذف شود.
تابش ادامه داد: ما بايد ابتدا از خود شروع مي‌كرديم و جلوي اين اقدامات را مي‌گرفتيم، در اين صورت مي‌توانستيم نقش نظارتي خود را در راستاي اين توصيه مقام معظم رهبري در همه دستگاه‌هاي اداري و قواي ديگر اعمال كنيم.
وي در ادامه اظهار داشت: به اميد خدا شعار سال آينده هر چه كه نام گرفت، ‌ما ابتدا از خود مجلس شروع كرده و به آن عمل خواهيم كرد تا بتوانيم زمينه تحقق نظارت مجلس بر فرآيند اجراي آن در دستگاه‌ها را نيز فراهم كنيم.
نماينده مردم اردكان در مجلس خاطرنشان كرد: بايد ديد كه بودجه مجلس در مسائل جاري، عمراني و تملك دارايي‌ها نسبت به دستگاه‌ها چقدر رشد داشته و بعد چه اقداماتي در مجلس صورت گرفته كه خيلي هم ضرورت انجام نداشته است البته برخي اقدامات، معماري مجلس را هم بر هم مي‌زند.
تابش در ادامه تاكيد كرد:‌ به رئيس مجلس هم روزي اين نكته را گفتم كه بهترين و برجسته‌ترين متخصصان امر، فضاي مجلس را طراحي كرده‌اند، كه رئيس مجلس هم توصيه بنده را خوب تشخيص داده و از آن روز به بعد بود كه حكم مشاوره عمراني را به مهندس تابش كه مجري ساختمان‌هاي دولتي در بنياد مسكن وقت بود، داد.
 

از دیگر علل و عواملی که می تواند به اقتصاد سالم و پویا آسیب جدی وارد سازد، تنوع طلبی و زیاده خواهی در مصرف است که از نظر قرآن زمینه ساز از میان رفتن رفاه اقتصادی و شکوفایی آن می شود. خداوند در آیه 61 سوره بقره این معنا را تبیین و تحلیل می کند که چگونه تنوع طلبی و زیاده خواهی در مصرف موجب شد که قوم یهود دچار مسکنت و فقر و ذلت شوند؛ زیرا آنان به مصرف کالاهایی که خداوند به ایشان عنایت کرده بود بسنده نکرده و با زیاده خواهی و تصرفات بیرون از حد و اندازه، خواهان چیزها دیگری می شوند. این گونه است که فقر بر ایشان مسلط می شود و شکوفایی اقتصادی را از دست می دهند.

انسان هر چند که در تصرف مال خویش آزاد است ولی این آزادی در صورتی است که در مسیر کمالی و رشد و تعالی فردی و اجتماعی بلکه محیط زیستی باشد. بنابراین سلطه نااهلان و سفیهان بر امور مالی از نظر شریعت مردود شناخته شده است؛ زیرا هرگونه تصرف سفیهانه مال، می تواند به شخص و جامعه آسیب وارد سازد.


خداوند در آیه 5 سوره نساء می فرماید که از آن جایی که مال قوام اجتماع می باشد می بایست به درستی مصرف شود و واگذاری اموال به دست سفیهان و نااهلان هر چند که مال ایشان است می تواند سبب تزلزل اقتصادی گردد. بر این اساس می توان گفت که هرگونه تصرف سفیهانه نیز مجاز نیست، زیرا آن چه موجب شده تا سفیهان از تصرف در مال خویش محروم و ممنوع شوند، تصرفاتی است که موجب هدر رفتن مال و چیزی می شود که قوام اجتماع بر آن است. بر این اساس هرگونه تصرفی که مصداق هدر دادن مال و مایه قوام معیشت مردم باشد، تصرفی باطل و نادرست و ممنوع می باشد. تصرفات اسرافی و تبذیری و اترافی نیز در این راستا است. در آیه 7 سوره حشر از گردش ثروت در دست طبقه ثروتمند و سرمایه دار در صورتی منع می شود که سبب محرومیت فقیران و پیدایش نظام طبقاتی شود. به سخن دیگر، گردش سرمایه در جامعه اسلامی و سالم می بایست به گونه ای باشد که موجب محرومیت و افزایش فاصله طبقاتی نشود. این آیه به شکلی در مدیریت نظارتی دولت بر گردش سرمایه دلالت دارد. بنابراین می توان گفت که از نظر اسلام و قرآن، گردش سرمایه و تصرفات مالکانه می بایست به گونه ای باشد که موجبات افزایش و یا ایجاد فاصله طبقاتی نشود. پس هرگونه، تصرفات و مصرفی که به این مسئله دامن بزند از نظر اسلام مردود می باشد و می بایست کنترل و مهار و مدیریت شود.

خداوند در آیات 204 و 105 سوره بقره تبیین می کند که چگونه حکومت فاسدان و وجود قدرت در دست نااهلان می تواند موجب آسیب دیدن اقتصاد جامعه و نابودی آن شود. از این رو هشدار می دهد که بر دولت است که نظام اقتصادی را مدیریت و نظارت کند تا از تمرکز اموال در دست برخی (سرمایه داران) جلوگیری شود و به آنان اجازه داده نشود تا با خارج کردن نقدینگی از استفاده عمومی، در اقتصاد اختلال ایجاد کنند. (حشر آیه 7 و نیز توبه آیه 34)

 

مکتب اسلام که بر پايه فطرت و عدالت استوار است و آموزه‏هاي فردي و اجتماعي آن ناظر به ابعاد شخصيتي و رفتاري انسان است، همواره او را به نظم و تعقل در معاش و معاد فرا خوانده است.برنامه‏ريزي به منظور سامان بخشي زندگي مادي و مالي در منظر هر مسلمان يک تکليف اجتناب‏ناپذير است؛ زيرا ايمان و تقواي او در گرو کاربرد درست نعمتهاي الهي بوده و اين بدون تنظيم امور معيشت روزانه ميسر نخواهد شد.بي‏توجهي به معاش و چگونگي تأمين و بهره برداري از ماديات، بي‏گمان بر روند رشد معنوي هر کس اثر مي‏گذارد و دانسته يا ندانسته او را در گرايشهاي ديني‏اش به سستي و بي‏خبري مي‏کشاند .

مسلمانان در صدر اسلام زندگي ساده‏اي داشته‏اند و با گرايش به قناعت و اسراف ستيزي در پرتو تعاليم اسلامي امتي نيرومند و متکي به خود ساخته بودند و در سايه همين عقيده و عمل بود که بر مشرکان و دشمنان خود غلبه کردند و پيروزيهاي پياپي به ارمغان آوردند .

فضيلتِ قناعت‏مندي و اعتدال ورزي در خريد و مصرف مادي را مي‏بايد از رهگذر تعقل و تفکر به دست آورد تا بتوان ميانه روي و پرهيز از ولخرجي را بر رفتار اقتصادي خود و خانواده حاکم ساخت.دين در عين حال که انسانها را به کوشش و استفاده از پديده‏هاي طبيعي و دستاوردهاي مادي‏شان دعوت مي‏کند، آنان را در مديريت مالي به تکاپوي فکري و نظارت دقيق بر امور خريد و مصرف بر مي‏انگيزد .

هم بر اين اساس است که حضرت علي ـ عليه السلام ـ سودمند بودنِ برنامه‏ريزي مالي در جهت قناعت و کفاف را ياد آور شده است : «حُسْنُ التَّقْديرِ مَعَ الْکَفافِ خَيرٌ مِنَ السَّعْي فِي الاِْسْرافِ» برنامه‏ريزي همراه با کوشش در حد کفاف، بهتر است از زياده‏روي.

تاريخ ملتهاي مستضعف حاکي از اين واقعيت تلخ است که آنان بر اثر اسراف‏گرايي

در برابر فشار و محاصره اقتصادي سلطه‏گران تاب نياورده و ناچار از تسليم و سازش گشته‏اند؛ زيرا به مصرف بي‏رويه خو گرفته و تحمل کم و کاستي در خوراک و پوشاک و ديگر مواد مصرفي را نداشته‏اند.در روايتي که امام صادق ـ عليه السلام ـ از مولاي متقيان ـ عليه السلام ـ در اين باره دارد، مي‏توان آفت زدگي جامعه مسلمانان را بر اثر حاکميت روحيه اسراف به دست آورد.آن حضرت تقليد و خودباختگي در نحوه پوشش و خوراک را زمينه ساز ذلت اجتماعي آنان بر مي‏شمارد: «لاتَزالُ هذِهِ الاُْمَّةُ بِخَيرٍ ما لَمْ يلْبَسُوا لِباسَ الْعَجَمِ وَ يطْعَمُوا طَعامَ الْعَجَمِ‏فَاِذا فَعَلوُا ذلِکَ ضَرَبَهُمُ اللّهُ بالذُّلِّ.» اين امت همواره به راه سعادت و خوبي خواهد رفت تا زماني که به اسراف روي نياورند؛ مانند بيگانگان لباس نپوشند و مانند آنان غذا نخورند تا زماني که مصرف‏گر نشوند و هر گاه چنين شوند به خواري و ذلت دچار خواهند شد.

سخن علي ـ عليه السلام ـ درباره جامعه‏اي است که پيامبر اکرم ـ صلي اللّه عليه و آله و سلم ـ نظام الهي و توحيدي را در آن پي افکنده است.آن حضرت چنان که تاريخ صدر اسلام نشان مي‏دهد، با سيره زاهدانه و پارسايانه‏اش مسلمانان را به قناعت و استقامت سوق داده بود.اما با فتوحات و رويکرد بسياري از مسلمانان به دنيا و لذّتهاي گوناگون ـ که در دست‏يابي به غنايم و اسيران جنگي ظهور يافته بود ـ آرام آرام امت اسلامي از مدار اعتدال به اسراف گراييد و تبذير جايگزين قناعت گشت.

مشاهده لباسها و خوراکهاي رومي و ايراني ـ که در چشم اعراب بيابان گرد و محروم از تمدن و شهر نشيني به منزله يک رؤيا بود ـ دل و دين آنان را ربود و زندگي اشرافي را در ميان سرداران مسلمان پديد آورد.از آن پس بود که امت اسلام به لحاظ اخلاقي و اجتماعي دچار آفت زدگي شد و از رسالت نجات بخشي خويش که همان توحيد و احياي کرامت انساني بود، غفلت ورزيد.

علي ـ عليه السلام ـ وارث حاکميتي بود که چند دهه از جريان اصيل و متعادل نبوي در دين و سياست و معيشت فاصله گرفته بود.سفارشهاي آن حضرت در دوران خلافت کوتاه مدت خويش ـ که بر محور تقواي الهي بود ـ روشنگر ضرورت بازگشت مسلمانان به سنت حسنه رسول اکرم ـ صلي اللّه عليه و آله و سلم ـ و برنامه زاهدانه مومنان نخستين اسلام در مکه و مدينه است.

يکي از حديث‏شناسان معاصر در تحليل اين حديث به رمز نيرومندي مؤمنان در چيرگي بر باطل اشاره کرده که همان ايمان و گرايش عملي به قناعت و مصرف در حد کفاف و ضرورت بوده که آنان را از سلطه دشمنان رهانيده است: «مسلمانان در صدر اسلام زندگي ساده‏اي داشته‏اند و با گرايش به قناعت و اسراف ستيزي در پرتو تعاليم اسلامي امتي نيرومند و متکي به خود ساخته بودند و در سايه همين عقيده و عمل بود که بر مشرکان و دشمنان خود غلبه کردند و پيروزيهاي پياپي به ارمغان آوردند.اما بي‏گمان مصرف‏گرايي و آفت اسراف مي‏توانست آنان را به هلاکت و خواري بکشاند.» حضرت امام کاظم ـ عليه السلام ـ استمرار نعمتها و امکانات مادي را در گرو قناعت و تعادل‏گرايي دانسته و مسلمانان را از خطر محروميت بر اثر اسراف و تبذير مي‏آگاهاند: هر کس در زندگي ميانه روي و قناعت را پيشه خود سازد، نعمتهاي خدا براي او باقي مي‏ماند، و آن که تبذير و اسراف کند، نعمتهاي پروردگار را از دست مي‏دهد.» بي‏گمان اين آموزه گران سنگ درباره جوامع نيز محقق است؛ چه آنکه در صورت تمايل به اسراف و تبذير در نعمتهاي خداوندي، آن همه را از کف خواهند داد.وابستگي اقتصادي و سياسي هر ملت از رهگذر اسراف پديد مي‏آيد و آنان را به تدريج بي‏هويت و از خود بيگانه خواهد ساخت.

 

امام باقر و امام صادق علیهماالسلام بنیان‌گذاران دانشگاه اهل البیت هستند که حدود شش هزار رساله علمی از فارغ التحصیلان آن به ثبت رسیده است. ایشان در علم آموزی مردم را به طریق صحیح رهنمون می‌کردند و می‌فرمودند: «علم سلاحی است علیه دشمنان». در عین حال به ممنوعیت سوء استفاده از دانش اذعان داشتند و می‌فرمودند: کسی که با انگیزه‌ای نادرست به دانش دست یافته باشد هر چند از عهده‌کاری برآید، از نظر روحی شایستگی تصدی امور و ریاست را ندارد. امام باقر علیه السلام با آن که همواره مومنین را به کسب علم دعوت می‌نمودند، ولی همواره سفارش می‌کردند که: خداوند متعال از قیل و قال و تباه نمودن مال و زیاد سوال کردن نهی می‌نماید، زیرا هر انسانی ظرفیت تحمل پاسخ برخی سوالات را ندارد امام باقر علیه السلام نه فقط در علوم اسلامی شهره آفاق بود، بلکه دارای شخصیتی عظیم در سایر علوم بودند
 

یکی از مباحث مهم ورزش بزرگسالان اعتدال در ورزش است. چنان که بیان شد، افراط در ورزش برای کودکان پیامدهای ناگواری به همراه دارد. در بین جوانان و بزرگسالان نیز افراط در ورزش مشکلاتی را به همراه دارد.از نظر اسلام در هر کاری افراط و تفریط، ناپسند است. آن ها که هرگز ورزش نمی کنند، مورد تایید نیستند و کسانی که همه وقت خود را صرف ورزش می نمایند نیز افراد مورد تایید نیستند و کار هر دو گروه ناپسند است.بهترین و صحیح ترین راه، اعتدال و میانه روی در همه امور زندگی می باشد. امام علی(ع) در تعریف افراد میانه رو می فرماید: بهترین مردم گروه میانه رو می باشند، پس همراه این گروه باشید. تعریف میانه روی در ورزش: کسی که فعالیت و ورزش مداوم را بخواهد، در پی آن پیدایش بیماری است و آن که به استراحت همیشگی می پردازد، به دنبالش رنج و درد خواهد بود و برای این که رشد مناسب متعادل و مطلوب و بالاخره سلامت و شادابی برقرار باشد، باید میان فعالیت و استراحت زندگی کرد، نه استراحت بدون ورزش ارزش دارد و نه ورزش بدون استراحت سودی می رساند


نظریه دکتر کارل و دانشمندان دیگر نیز در این رابطه یکی است و همه عقیده دارند باید جنبش و ورزش در برابر استراحت قرار گیرد، شخص راحت طلب سالم نخواهد بود و آن که استراحت نمی کند و جنبش او زیاد است، رشد روانی اش متوقف خواهد ماند. بهترین راه میانه روی در استراحت و ورزش است.شروع ورزش، تدریجی و تحت نظر مربی باشد افرادی که تا به حال ورزش نکرده اند، حتی اگر جوان باشند باید تحت نظر مربی ورزش نمایند. جوانانی که فکر می کنند می توانند بدون مشورت پزشک یا مربی ورزش نمایند، سخت در اشتباه هستند


این قبیل افراد حداقل باید یک معاینه کلی شوند و به خاطر داشته باشند که حتی ورزشکاران ورزیده در اثر فشار و تقلای زیاد ممکن است جان خود را از دست بدهند.برای این که به بدن زیاد فشار وارد نیاید و ماهیچه ها و مفاصل دچار درد نشوند عملیات ورزشی باید به تدریج صورت گیرد و ورزشکار تحت مراقبت باشد. ورزش های آخر هفته و تنها در یک روز برای بدن فایده ای ندارد و مفید نیست. شاید این گونه ورزش ها، برای بدن فشار یا صدمه نیز به وجود بیاورد. اگر حداقل سه ساعت بدون وقفه در یک روز ورزش کنید، برای بدن مضر است. آنان که تازه می خواهند ورزش را شروع کنند، به ویژه ورزش هایی که انرژی زیادی را می طلبد باید از مقدار کم شروع کنند. ابتدا هر روز ۵ دقیقه تا یک ماه و پس از آن زمان را به تدریج افزایش دهند.عوارض زیاده روی و افراط در ورزش افراط در ورزش برای ورزشکاران پیامدهایی درپی خواهد داشت. مروری گذرا بر این عوارض بیانگر این حقیقت خواهد بود