الگوي مصرف مفهوم ترکيبي از کميت ها،کيفيت ها ،اقدامات و گرايش هايي است که نشانگر استفاده يک فرد و يا جامعه از منابع و امکانات مي باشد و متغيرهاي اقتصادي نقش تعيين کننده اي در اصلاح الگوي رفتاري در اين بخش دارند.
کارشناسان اقتصادي عقيده دارند که عوامل متعددي در شکل گيري الگوي مصرف دخيل هستند که از آن جمله مي توان به عوامل فرهنگي و اجتماعي اشاره کرد . زيرا آن دسته از عوامل که شامل آداب و سنن ، ارزش هاي اجتماعي ، آموزه هاي ديني ، سلايق ، سطح سواد ، تبليغات و ... است ،مي توانند تاثير قابل توجهي در شکل گيري الگوي مصرف در جامعه داشته باشند.
عوامل اقتصادي نيز دومين دسته از عوامل موثر در اين بخش مي باشند .متغيرهاي اقتصادي در زمينه شکل گيري الگوي مصرف منابع و امکانات قابل اهميت هستند و از آن جمله مي توان به يارانه ها ، ماليات ها ،نرخ ارز ، سطح درآمد سرانه ،چگونگي توزيع درآمد بين اقشار مختلف جامعه و... اشاره کرد .
در همين حال قوانين و مقررات ،محدوديت ها ،شرايط و برخورداري از منابع طبيعي ، وسعت جغرافيايي کشور و ... بر الگوي مصرف در کشور تاثيرگذار هستند . بنابراين مي توان گفت که الگوي مصرف برآيند و نتيجه مجموعه اي از عوامل مختلف است که متناسب با ميزان و شدت تاثير هر يک از آنها مي تواند متفاوت باشد . اما نقش متغيرهاي اقتصادي در اين ميان بي بديل است .
آنچه مسلم است عدم استفاده مناسب و بهينه از منابع در بخش هاي مختلف و رعايت نکردن ضرورت ها ، اصلاح الگوي مصرف را در کشورها از جمله ايران اجتناب ناپذير مي سازد.
کارشناسان برخي از الزام ها و راهکارهاي اصلاح الگوي مصرف را شامل هدفمند کردن يارانه ها ،‌ توسعه فناوري رقابتي ، ارتقاي بهره وري ، واقعي کردن قيمت ها ،‌اعمال استانداردها و محدوديت هاي قانوني ،توجه جدي به موضوع بازيافت ،بهبود توزيع درآمد ، اطلاع رساني ، آموزش و فرهنگ سازي و... مي دانند و ضروري است که نقش هريک از آنها مورد بررسي قرار گيرد.
در ارتباط با هدفمند کردن يارانه ها بايد گفت که نخستين الزام در اين بخش ، اجراي مطلوب طرح تحول اقتصادي و بخصوص هدفمند کردن يارانه ها است . زيرا به شيوه اي که اکنون يارانه ها بين اقشار مختلف جامعه توزيع مي شود ، اين امر دشوار است و نمي توان انتظار داشت که الگوي مصرف اصلاح شود . با نگاهي هرچند گذرا در بسياري از بخش ها شاهد از دست رفتن منابع و امکانات بدون بهره وري هستيم .براي نمونه مي توان به منابع آب مصرفي ، انرژي ، محصولات کشاورزي و... اشاره کرد که اين امر کاملا ملموس است .
عامل ديگري که در زمينه اصلاح الگوي مصرف بايد مورد توجه قرار گيرد ، توسعه فناوري رقابتي است . زيرا در فضاي انحصاري غير رقابتي منابع به صورت نامناسب و غيربهينه استفاده مي شود. از اين رو فضاي رقابتي زمينه و بستر لازم را براي اصلاح الگوي مصرف در کشور بوجود مي آورد .
ارتقاي بهره وري نيز از موضوع هاي کليدي در مصرف بهينه منابع کشور است . موضوعي که بدليل ساختارهاي غلط ، ناکارآمد و... هنوز جايگاه واقعي خود را در جامعه پيدا نکرده است . از اين رو ارتقاي بهره وري بايد در تمامي بخش ها بخصوص در بهره گيري از منابع و امکانات خدادادي در کشور ، نهادينه شود و اين امر مستلزم عزم ملي است .
کارشناسان اقتصادي عقيده دارند که واقعي شدن قيمت ها نيز موضوعي مهم در اصلاح الگوي مصرف در کشور است .زيرا غير واقعي بودن قيمت ها و غيررقابتي بودن بهاي کالاها و خدمات در کشور يکي از عوامل مهم اتلاف منابع است و تا زماني که اين امر اصلاح نشود ، مصرف کنندگان به اصلاح رفتار در اين بخش توجه نخواهند کرد .نگاهي به وضعيت کنوني حامل هاي انرژي ، محصولات کشاورزي ، ماليات و... نيز مويد همين امر است .
اعمال استانداردها و قوانين و مقررات نيز در زمينه اصلاح الگوي مصرف امري بسيار ضروري است .براي مثال با توجه به هزينه بالاي توليد برق و اعطاي يارانه از سوي دولت در اين بخش ،براي جلوگيري از مصرف بي بهره انرژي الکتريکي در کشور رعايت برخي استانداردها از سوي توليدکنندگان الزامي است .
با الزام در رعايت استانداردها در ساخت دستگاه هاي برقي مانند يخچال ها و فريزرها و... که بايد داراي برچسب ميزان مصرف انرژي باشند ،نه تنها مي توان توليدکنندگان را موظف کرد که تجهيزات استاندارد توليد کنند ،‌بلکه مصرف کنندگان نيز با توجه به هزينه بالاي برق مصرفي ، ترجيح مي دهند که دستگاه هاي استاندارد استفاده کنند تا هزينه کمتري متحمل شوند .
از موضوع هاي قابل توجه در بخش اصلاح الگوي مصرف مي توان به بحث بازيافت اشاره کرد . اکنون در بسياري از کشورها اين امر عملي شده است . براي مثال آب هاي مصرفي از طريق سيستم بازيافت به چرخه مصرف باز مي گردد و اين موضوعي است که اکنون ايران از طريق اجراي طرح هاي فاضلاب و تصفيه مجدد پساب ها دنبال مي کند. . زيرا ايران به لحاظ موقعيت جغرافيايي با محدوديت منابع آبي مواجه است و اجراي اين طرح ها نه تنها از آلودگي منابع آبي موجود کشور جلوگيري مي کنند ، بلکه دفع بهداشتي فاضلاب ها و بازيافت آنها سبب خواهد شد که از پساب هاي تصفيه شده در بخش آبياري مزارع کشاورزي و درختکاري ها استفاده شود و آب تصفيه شده فقط براي مصارف شرب اختصاص يابد .
در همين راستا دستگاه هاي ذيربط از بعد از پيروزي انقلاب اسلامي تاکنون اين راهکار مهم را به عنوان يک اصل در مبارزه با کم آبي دنبال کرده اند و تاکنون نيز در بسياري از شهرهاي کشور طرح هاي جمع آوري بهداشتي فاضلاب اجرا شده و يا در دست اجراست .
توزيع مناسب درآمد در جامعه نيز از نکات اساسي در اصلاح الگوي مصرف است و با اجراي دقيق و منطقي طرح هدفمند کردن کردن يارانه ها و اعطاي آن به اقشار واجد شرايط اين امر ميسر خواهد بود .
آنچه مسلم است در کنار تمامي مسائل و راهکارهاي مطرح شده ،بايد به اين نکته نيز اشاره کرد که تاکنون در برخي بخش ها الگوهاي مناسبي براي استفاده بهينه از منابع و امکانات در کشور وجود نداشته است و اين مهم مستلزم طراحي الگوهاي مناسب ، اطلاع رساني ، آموزش و فرهنگ سازي است و کار در اين عرصه نيازمند برنامه ريزي ميان و بلند مدت است تا نتيجه مطلوب حاصل شود .
بديهي است که با استفاده مناسب و بهينه از منابع و امکانات داخلي نه تنها مي توان از واردات بي رويه بسياري از کالاها در کشور جلوگيري کرد ،بلکه مي توان اين منابع را براي نسل هاي آتي حفظ کرد و در صورت عدم نگراني در اين زمينه ، مازاد مصرف داخلي را به صادرات اختصاص داد و درآمد ارزي مناسبي کسب و به آباداني و توسعه کشور کمک کرد.
 

احداث گلخانه‌ها موجب استفاده بهینه از آب و  تولید محصول بیشتر می‌شود

معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد كشاورزی خراسان جنوبی با بیان این مطلب گفت: تعداد گلخانه‌های استان ۱۷۱ واحد است كه مساحتی بالغ بر ۳۱۰ هزار متر مربع را به خود اختصاص داده و بیش از ۹۸ درصد گلخانه‌ها به كشت سبزی و صیفی (خیار و گوجه فرنگی) اختصاص دارد

مهندس زاری افزود: تولید در گلخانه حدود ۱۰ برابر فضای آزاد و میزان تولید محصول در گلخانه بین حدود ۱۵۰ تا ۳۰۰ تن در هكتار است، همچنین میزان مصرف آب در فضای آزاد حدود ۱۲ برابر گلخانه است.

وی افزود: نوع آبیاری در گلخانه‌ها به صورت آبیاری قطره‌ای است.

معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد كشاورزی خراسان جنوبی درباره هزینه احداث گلخانه گفت: هزینه احداث بستگی به نوع مصالح و جنس به‌كار رفته دارد و از حدود (۳۵۰ هزار تا ۵۰۰) هزار ریال به ازای هر متر مربع متغیر است.

وی اضافه كرد: در هنگام احداث گلخانه باید به شرایط آب و هوایی، دوری و نزدیكی به بازار مصرف و نیز نیروی كار ارزان توجه داشت. امروزه بیشتر گلخانه‌ها برای كاهش هزینه‌های تولید در مناطق نیمه گرمسیری احداث می‌شوند.

زاری در پایان با اشاره به مدیریت كلان گلخانه‌ها گفت: باید گلخانه‌داران از نظرات فنی مهندسان مشاور و متخصصان در امر كشت‌های گلخانه‌ای استفاده كنند.

همواره جنبه‌هاي اقتصادي و منفعت‌هاي مالي عوامل مهمي در ايجاد انگيزه براي حفظ محيط زيست و مصرف بهينه انرژي بوده است.

جنبه‌هاي اقتصادي بهسازي مصرف انرژي، به عوامل زيادي بستگي دارد كه محل زيست، ميزان نيازمندي به گرمايش و سرمايش و نيز بهايي كه براي انرژي پرداخته مي‌شود از جمله اين عوامل هستند.
بررسي‌ها نشان مي‌دهد،‌ استفاده از روش‌هاي بهينه‌سازي مصرف انرژي مي‌تواند در طول زماني حدود 5‌‌‌سال يا كمتر در صورت استفاده از گاز و يا نفت،‌ هزينه خود را جبران ‌كنند.
اما اگر از گرمايش برقي استفاده مي‌كنيد، اين جبران هزينه،‌ عموما بسيار سريع‌تر خواهد بود و اگر خودتان روش‌هاي بهينه‌سازي مصرف انرژي را به كار بريد هزينه‌ها زودتر جبران مي‌شوند،‌ زيرا هزينه مربوط به دستمزد كارگر حذف مي‌شود.
براي استفاده از روش‌هايي كه براي بهبود و افزايش بازده انرژي لازم است بايد از يك برنامه‌ريزي مدوني پيروي كرد.
به عنوان مثال با تعويض پنجره‌ها و عايق كاري هنگام نوسازي خانه براي زماني طولاني مي‌توان از هدررفت انرژي از منافذي كه منجر به خروج بخش بزرگي از انرژي مي‌شوند جلوگيري كرد كه اين كار بسيار عاقلانه‌تر از روش‌هاي ثانويه جهت بهسازي مصرف انرژي است.
مثلا اگر خيال داريد ديوار آشپزخانه خود را برداريد و آن را وسيع‌تر كنيد و يا مي‌خواهيد براي توسعه اتاق خواب اصلي منزل، از يك شيرواني بزرگ‌تر استفاده كنيد، همزمان سعي كنيد بهره‌وري انرژي را افزايش دهيد. مثلا ديوارهاي جديد را عايق كاري كنيد و براي پنجره‌ها از عايق‌هايي با بازده خوب، استفاده كنيد.
هنگامي كه ديوارها را برميداريد، از به‌‌هم‌ريخته بودن وضع منزل استفاده كنيد و اقدامات ديگري نيز براي افزايش بازده انرژي انجام دهيد.
هزينه اين تغيير به سرعت جبران مي‌شود، زيرا مثلا ديگر نيازي به نصب يك سيستم گرمايشي مجزا و يا توسعه سيستم فعلي خود، نخواهيد داشت.

زهرا فرضي
 

امسال كه از سوي مقام معظم رهبري به نام اصلاح الگوي مصرف نام گرفته، اصلاح اين الگو در حوزه ساختمان مي تواند در اقتصاد كلان كشور بسيار موثر باشد.

بخش ساختمان در كشور ما بزرگترين بخش اقتصادي است و اگر چه ما با اقتصاد نفت و انرژي تعريف مي‌شويم، اما گردش بخش ساختمان بسيار وسيع است. به گفته كارشناسان اين بخش بطور مستقيم و غيرمستقيم در ايجاد اشتغال موثر است و فعال بودن و رونق آن مي‌تواند به شكوفايي صنايع كشور بينجامد.

بديهي است كه ساخت و ساز اصولي به معناي استفاده درست و بهينه از مصالح ساختماني، منابع مالي، زمان وانرژي سبب ميشود سرمايه گذاريهاي عظيم انجام شده در احداث ساختمانها به هدر نرود و در واقع بتوانيم بر منابع و زمان مديريت داشته باشيم.
امسال كه از سوي مقام معظم رهبري به نام اصلاح الگوي مصرف صورت گرفته، اصلاح اين الگو در حوزه ساختمان ميتواند در اقتصاد كلان كشور بسيار موثر باشد. از اين رو مركز تحقيقات ساختمان و مسكن در راستاي وظايف خود توصيه‌ها و پيشنهاداتي را براي استفاده صحيح از مصالح پر مصرف ساختماني و بهينه‌سازي مصرف انرژي ارائه داده است.
با استفاده از روش‌هاي صحيح توليد، حمل و استفاده از اتلاف و دور ريز مصالح جلو گيري شود. از مصالح ساختماني با كيفيت مناسب، استاندارد و با دوام استفاده شود تا از تخريب زود رس جلو گيري به عمل آيد. در اين صورت مقدار مصالح مورد نياز براي بازسازي و يا عمليات تعمير كتهش يافته و در نتيجه در مصرف مصالح و در مصرف سوخت براي توليد آن صرفه‌جويي شود.
از قطعات بنايي استاندارد و با كيفيت مطلوب (مانند آجر، بلوكهاي سيماني و گچي) استفاده شود تا هنگام تخليه و حمل و نقل از خرد شدن آنها جلوگيري به عمل آيد و در نتيجه از هدر رفتن منابع طبيعي و نهايتاً مصرف انرژي براي توليد بيشتر جلوگيري شود.
مصالحي مانند سيمان، گچ، آهك و سنگدانه در بسته بنديهاي كوچك براي تعميرات و كارهاي بنايي عرضه شود.
از قطعات بنايي مانند بلوكها و پنلهاي مدولار در ساخت و ساز استفاده شود. با استفاده از واحدهاي مدولار، بدون شكستن و بريدن مصالح ساختماني و ايجاد ضايعات ديوار، سقف و كف اجرا شود.
نظارت جدي و دقيق بر اجراي عايقكاري حرارتي ساختمان مطابق با مبحث 19 مقررات ملي صورت گيرد.
براي اجرا كنندگان اصولي عايقكاري حرارتي تشويق‌هاي لازم در نظر گرفته شود.
از ضايعات و اوارهاي ساختماني در ساخت و ساز به ويژه در راه‌سازي استفاده شود.
استفاده از سيستمهاي پيش ساخته در ساخت و ساز به ويژه در راه‌سازي رايج شود تا از مصرف انرژي و مصرف مصالح جلوگيري به عمل آيد.

سيمان
-از سيمان بنايي استاندارد در بخش‌هايي از ساختمان كه نياز به مقاومت زياد ندارد، مانند تهيه ملات براي چسباندن قطعات بنايي به يكديگر، درز بندي، بندكشي و اندودكاري استفاده شود.
-از مواد معدني مانند سنگ آهك و پوزولان به منظور جايگزين كردن بخشي از سيمان براي توليد سيمانهاي آميخته و سيمان بنايي استفاده شود. با استفاده از اين مواد در مصرف سوخت صرفه‌جويي زيادي به عمل مي‌آيد، چون سيمان در دماي بسيار زياد 1400 درجه سلسيوس و با صرفه مقادير زيادي سوخت فسيلي توليد مي‌شود.
- از سيمان پوزولاني در كارهاي ساختماني و عمراني استفاده شود. پوزولان‌هاي طبيعي مانند خاكسترهاي آتشفشاني و پوزولاني‌هاي مصنوعي مانند سرباره كوره ذوب آهن در كشور فراوان در دسترس است.
-انبار كردن سيمان بايد به گونه اي صورت گيرد كه نم و هواي نمناك به آن نرسد.
-نگه‌داري سيمان فلهاي، فقط در سيلو مجاز است.
- در مناطقي كه رطوبت نسبي هوا از 90 درصد بيشتر است، سيمان نبايد بيش از شش هفته در كيسه و بيش از سه ماه در سيلوهاي مناسب نگه داري و ذخيره شود، در غير اين صورت، سيمان بايد قبل از مصرف آزمايش شود.

شن و ماسه
-هنگام حمل لازم است شن و ماسه پوشانده شود يا داخل مخزني قرار گيرد تا از اتلاف آن جلو گيري به عمل آيد.
- چنانچه مشخصات سنگدانه شكسته بازيافتي از نخاله‌هاي ساختماني با ويژگي‌هاي استاندارد سنگدانه بتن مطابقت داشته باشد، مي‌توان در ساخت و بتن غير سازه‌اي از آن استفاده كرد. به اين وسيله به كاهش مصرف سوخت و مواد اوليه و همچنين حفظ محيط زيست كمك مي‌شود.
- با استفاده از شن و ماسه با دانه‌بندي استاندارد ميتوان در مصرف سيمان صرفه‌جويي قابل ملاحظه‌اي به عمل آورد.

ملات بنايي
- در مورد ملات خشك آماده و روش كار و مزاياي استفاده از آن فرهنگ‌سازي شود. به اين وسيله از هدر رفتن مصالح ساختماني به ميزان زيادي جلو گيري مي‌شود.
- -براي جلو گيري از ايجاد ضايعات هنگام تهيه و حمل ملات (و همچنين بتن) بايد دقت شود كه اين مصالح از آسيب ناشي از يخبندان، باران، آفتاب و ساير عوامل جوي محافظت گردد.
- - از سيمان بنايي(با ميزان كمتر سوخت مورد نياز هنگام توليد) براي ساخت ملات بنايي استفاده شود.
- -براي جلو گيري از خوردگي فلزات به ويژه سرب، روي و آلومينيوم در تماس با ملات‌هاي آهكي، آنها را بايد بيش از اجرا با مواد مناسب مانند قير اندود كرد.
- - از شستن آجر كاري (كه با ملات سيماني چيده شده است) با آبهاي شور خودداري شود.
- -از پاشيده شدن گچ بر روي ملات سيماني، به خصوص در مناطق مرطوب، اجتناب شود. در نقاط مرطوب ملات و بتن نبايد مستقيماً در مجاورت گچ و فراوردههاي گچي قرار گيرند.

بلوك بتني
- -تهيه و كاربرد بلوك‌هاي بتني بيشتر در مناطقي رايج است كه خاك ناسب براي تهيه آجر وجود نداشته باشد. از فوايد ديگر مصرف بلوك‌هاي بتني، صرفه‌جويي در مصرف مصالح، حمل آسان و عايق بودن نسبي حرارتي است.
- - نبايد در داخل بلوك بتني سوراخ‌دار نخاله، بتن و مصالح سنگين ديگر قرار داد. چون باعث ميشود كه انتقال حرارت به راحتي انجام شده و مصرف انرژي براي سرمايش و گرمايش بسيار زياد باشد، داخل سوراخ‌هاي بلوك را بايد از مواد سبك عايق حرارت چه به صورت قطعهاي و چه به صورت فل‌هاي پر كرد. قطعات پلي استايرن منبسط و دانه‌هاي ورميكوليت، پرليت، رس منبسط(ليكا) و پلي استايرن براي اين كار مناسب است.
- -بلوكهاي بتني هوادار اتو كلاوي و بلوكهاي بتني سبكدانه خواص عايقكاري خوبي دارد.
آهك
-آهك زنده را بايد در جاي خشك و در ظروف مخصوص يا كيسه‌هاي آب‌بندي شده نگهداري كرد تا از نفوذ هوا، رطوبت و يا آب در آن جلوگيري شود.
-آهك هيدراته بايد در محل مناسبي نگهداري شده و از نفوذي دي اكسيد كربن هوا تابش آفتاب مصوب باشد.

آجر
-در آجركاري بايد عمليات كارگاهي مانند اندازه كردن، برش و ساب به حداقل برسد تا دور ريز كاهش يابد، توصيه مي‌شود جهت كاهش دور ريز از آجرهاي ربعي، نيمه و سه چهارم كه بايد در كارخانه توليد شود، استفاده گردد.
-ضايعاتي به نام آجر جوش را كه عمدتاً در حين توليد ايجاد مي‌شود، مي‌توان در شيب‌بندي بام استفاده كرد.
همچنين آجر جوش را مي‌توان آسياب كرد و به عنوان پوزولان در بتن و ملاتت به كار برد.
-بارگيري، حمل و باراندازي انواع آجر بايد دقت انجاكم شود. به نحوي كه ضايعات به حداقل ممكن برسد. آجرهاي مهندسي و نما بايد بر روي پالت‌هاي چوبي و با پوشش نايلوني بسته‌بندي شود. به طور كلي بايد ترتيبي اتخاذ كرد كه با بسته‌بندي صحيح و يا چيدن درست آجرها در هنگام حمل و نقل از ايجاد ضايعات ممانعت به عمل آيد.
-آجرها بايد در محل تميز و سر پوشيده به طور جدا از هم دسته بندي شده و از تماس آنها با خاك، مواد مضر، رطوبت، يخ و برف جلوگيري شود.
-با اضافه كردن خاك اره، فوم پلي‌استايرن و باطله ذغال سنگ به خاك رس آجرپزي مي‌توان آجر سبك توليد كرد. استفاده از آجر سبك مي‌تواند باعث صرفه جويي قابل ملاحظه‌اي در مصرف انرژي و مواد اوليه شامل موارد ذير مي‌شود:
-صرفه‌جويي در مصرف سوخت هنگام پخت (بدليل سوختن مواد افزودني آلي)
-كاهش مصرف سوخت وسايل نقليه هنگام حمل و نقل آجر (به دليل كاهش وزن آن)
-صرفه‌جويي در مصرف خاك رس (كه مادهاي تجديد ناپذير است)
-كاهش ضريب انتقال حرارت ساختمان و در نتيجه صرفه‌جويي در مصرف انرژي هنگام بهره‌برداري (به دليل خواص عايق‌كاري مناسب آجرهاي سبك)

بلوك‌هاي سفالي
-براي جلوگيري از شكستن و اتلاف بلوك‌هاي سفالي بايد از طبق (پالت) براي بسته‌بندي و حمل استفاده شود.
هنگام حمل بايد تمهيدات لازم به عمل آيد تا از شكستن بلوكهاي ضايع شدن آنها به حداقل برسد.
- با توليد بلوكهاي سفالي با كيفيت مناسب از مصرف بي‌رويه ذخاير خاك رس جلوگيري شود.
-با توليد بلوكهاي نيمه و چارك ميتوان اتلاف مصالح هنگام اجرا و كاهش داد.
-استفاده از بلوك‌هاي سفالي با خواص مناسب عايق‌كاري حرارتي مي‌تواند نقش مهمي در صرفه‌جويي در مصرف سوختهاي فسيلي داشته باشد، نوعي از اين بلوك‌ها با قرار دادن قطعات پلي استايرن يا پشم معدني در داخل سوراخهاي آن استفاده مي‌شود.
-قرار دادن قطعات عايق را مي‌توان در كارخانه يا در كارگاه ساختماني انجام دادريا، ولي جاسازي در كارخانه ارجحيت دارد. تغييرات در اندازه و تعداد سوراخ‌هاي بلوك نيز مي‌تواند صرفه‌جويي قابل ملاحظه‌اي در انرژي گرمايشي و سرمايشي ساختمان باعث شود.

نماي ساختمان
-در مناطق با تابستان‌هاي گرم از مصالحي با رنگ روشن در نماي خارجي ساختمان استفاده شود، زيرا نور خورشيد بازتابش زيادي داشته و از اتلاف انرژي سرمايشي جلوگيري مي‌شود.
-از نماهاي پيش ساخته عايق در ساختمانها استفاده شود. اين نماها سبك بوده و علاوه در و علاوه بر زيبايي ظاهري، عايق‌كاري حرارتي ساختمان را نيز تامين مي‌كند.
-نماهاي بتني بايد در مقابل بارانهاي اسيدي با استفاده از پوشش مناسب حفاظت شوند.

سنگ ساختماني
در كارخانه‌هاي سنگبري سنگ ساختماني را بايد بسته بندي كنند. بسته بندي باد با دوام و مناسب باشد، به گونه‌اي كه سنگ در حين حمل و قل و انبار كردن آسيب نبيند. بسته‌بندي بايد به شكلي باشد كه از تكان خوردن و حركت كردن سنگ در داخل بسته‌ها جلوگيري شود.
بسته‌ها بايد از وزن و ابعاد مناسب براي حمل برخوردار باشند. همچنين امكان جابه جايي آنها به وسيله ليفتراك، بالابرها و ساير وسايل رايج به نحو مناسب وجود داشته باشد.
-با توجه به نوع آب و هواي منطقه، سنگي ماسب با شرايط اقليمي انتخاب شود.
مثلاً در مناطق سرد و مرطوب، سنگ بايد داري تخلخل و جذب آب بسيار كم باشد، تا امكان متلاشي شدن در اثر يخبندان كاهش يابد، يا در محل‌هايي كه امكان ورزش طوفان‌هاي شديد وجود دارد، سنگ با مقاومت سايشي مناسب به كار رود.

گچ
-در مكان‌هايي كه رطوبت نسبي هوا در بيشتر اوقات بيش از 60 درصد باشد، بايد از گچ‌هاي اصلاح شده (پايدار در برابر رطوبت) استفاده شود.
چنانچه گچ يا فراورده‌هاي گچي به خصوص در مناطق مرطوب در مجاورت قطعات فولادي قرار گيرند، بايد پيش از گچ كاري، قطعات فولادي با رنگهاي ضد رنگ پوشانده شوند.
-در نقاط مرطوب، گچ و فراورده‌هاي گچي نبايد مستقياً در مجاورت بتن و ساير فراورده‌هاي سيماني مورد استفاده قرار گيرند.
-گچ را بايد از اثر اب و رطوبت حفظ و همانند سيمان در ظروف مخصوص يا كيسه‌هاي آب بندي شده نگهداري كرد.

عايق رطوبتي
-براي جلوگيري از ضايعات و تخريب عايق رطوبتي رول‌ها بايد در هواي خشك و در انبار سر پوشيده داراي كف تخت با دماي 5+ تا 35+ درجه سلسيوس به طور عمودي نگهداري شوند. مدت نگهداري عايق رطوبتي از تاريخ توليد تا نصب نبايد بيشتر از شش ماه باشد.
-چنانچه حموله در فضاي باز انبار مي‌شود بايد روي پالت نگهداري شده و روكش پلي ايتلن رنگي روي آن كشيده شود. اما نمي‌توان آن را بيشتر از يك هفته در فضاي باز انبار كرد، رولها بايد به شكلي كنار هم قرارگيرند كه جريان هوا بتواند از بين آنها عبور كند. هيچگاه دو رول را نبايد روي هم قرار داد.
- رولا هميشه بايد بطور عمودي حمل شوند و هنگام حمل بايد دقت شود كه لبه عايق پاره نگردد. هنگام تخليه بايد از پرتاب كردن رولها خوداري شود.
-عايق رطوبتي پيش ساخته بايد مطابق استاندارد و ضوابط فني مورد تاييد نصب شود. براي افزايش دوام عايق‌هاي رطوبتي بام توصيه مي‌شود كه اين عايقها با يك لايه سنگدانه معدني، موزاييك با ساير مصالح پوشانده شوند.

عايق حرارتي
-در زمينه روش انتخاب و استفاده از عايق‌هاي حرارتي در ساختمان فرهنگ‌سازي شود.
-رطوبت جذب شده توسط عايق اثر قابل ملاحظه‌اي بر ميزان ضريب هدايت حرارتي آن دارد. بنابراين هنگام حمل و انبارداري عايق‌هاي حرارتي بايد تمهيدات لازم در نظر گرفته شود، توصيه مي‌شود مواد و فراورده‌هاي عايق حارتي در محلي سر پوشيده، دور از رطوبت و خطر آتش‌سوزي به روش مناسب نگهداري شوند.
-عايق حرارتي به ويژه آنهايي كه جذب آب زياد دارند بايد در بسته‌بندي‌هاي مناسب پلاستيكي حمل شوند. هنگام انبار كردن، نبايد بار وارده بر لايه‌هاي زيرين باعث تخريب آنها شود.
-عايق حرارتي پلي استايرن منبسط و هر لايه همراه نبايد با هيچ مصالحي در ساختمان كه با پلي استايرن واگنش نشان مي‌دهد و سبب انحلال يا متورم شدن آن مي‌گردد تماس داشته باشد. اين مواد ممكن است براي مثال بعضي چسباننده‌هاي بر پايه حلال، حافظ چوب و غيره باشند.
شيشه
-جام‌هاي شيشه بايد با پوشال محكم بسته‌بندي و در جعبه‌هاي چوي مقاوم گذارده شوند. بين هر دو جام برگ‌هاي كاغذي يا نظير آن گذاشته شود تا از تماس دو سطح شيشه جلوگيري گردد.
پليمر
-در هنگام بسته بندي پليمرها بايد به مايع يا جامد بودن آن توجه نمود. پليمرهاي مايع در ظروف فلزي مقاوم در برابر خوردگي حمل شوند. ظروف مخصوص بسته‌بندي و حمل پليمرهاي مايع بايد كاملاً آب بند بوده و از نفوذ هر ماده خارجي و يا خروج مواد محتواي آن جلوگيري نمايد.
همچنين اين ظروف باديتحمل بارهاي اضافي را داشته باشند و ريزش مواد محتوي آن نگردد.
-پلاستيك‌ها و پليمرهاي جامد در بسته‌بندي‌هاي كارتني و يا پلاستيك‌ها بايد دقت شود كه فشار زياد به قطعات وارد نشده و يا از شكل اوليه خارج نشوند.
- در صورتي كه ماده پليمري يا پلاستيك به نور، رطوبت و يا حرارت حساس باشد، در هنگام بسته‌بندي و حمل بايد از ورقههاي پلاستيكي مات و يا ظروف مات و يا بسته‌بندي كامل استفاده شود.
- از آنجا كه شرايط محيطي مي‌تواند از روي تركيب درصد، شيمي و خصوصيات پلاستيك‌ها و حتي شكل پذيري آنها اثرگذار باشند، بنابراين در هنگام نگهداري اين مواد بايد به عواملي هم چون رطوبت محيط، دماي محيط و حضور نور و صدمات مكانيكي توجه نمود.
حلالها بايد در دمايي زير نقطه اشتعال نگهداري شده و رزينها بايد در دمايي حفظ شوند كه ژل نشوند. بنابراين نگهداري مواد پليمري و پلاستيكي و حلالها در يك انبار، كاري حساس بوده و نياز به برنامه‌ريزي و اجراي تدابير خاص دارد.
رنگ و پوشش
-جنس سطح از نظر خاصيت ذاتي قليايي(مثل سطوح بتني) يا اسيدي بودن، اثر بزرگي روي انتخاب نوع رنگ يا پوشش دارد. در اين شرايط استفاده از رنگها يا پوشش‌هاي سازگار و مقاوم توصيه مي‌گردد.
-شرايط مناسب اعمال رنگ با توجه به شرايط محيطي محل (شامل دما، رطوبت و باد) بايد فراهم باشد. معمولاض دماي كار در محدوده 7 تا 40 درجه سلسيوس است و محيط اعمال بايستي عاري از جريان هواي شديد باشد.
-منطقه اعمال رنگ و پوشش از نظر شرايط اقليمي(همچون ميزان بارش، حداقل و حداكثر دما، متوسط رطوبت نسبي ساليانه و جريان باد و شرايط سايش محيطي) بايد مورد توجه قرار گيرد.
-رعايت اصول ايمني براي خودداري از ايجاد و با نزديك كردن عله به رنگها و پوشش‌هاي حلالي و يا حلال ضروري است. در مناطقي كه دماي محيط بالاست استفاده از رنگها و پوشش‌هايي كه نقطه اشتعال بالاتر از دماي محيط دارند الزامي است.
-ظروف مخصوص بسته‌بندي رنگ و پوشش مي‌بايست از استحكام مناسبي برخوردار باشند تا در حين حمل و صدمه نديده و از ورود هوا به داخل ظرف و يا ريزش آن به بيرون جلو گيري شود. مواد مصرفي براي ظروف بسته‌بندي (ظروف پلاستيكي و فلزي) بايد نسبت به حلال و ديگر مواد مصرفي در رنگ يا پوشش مقاوم باشند.
نگهداري رنگ و پوشش بايد با توجه به زمان انبارداري مجاز در انبارهاي داراي تهويه مناسب، با كنترل دما و رطوبت محيط صورت گيرد.
 

نگاه تحلیل‌گر: سید احمد نبوی

«تازه‌های انرژی» و اصلاح الگوی مصرف
بدون تردید واقعی نبودن بهای حاملهای انرژی در کشورمان از نفت گرفته تا گاز، بنزین، گازوئیل، برق و آب در سالیان گذشته یکی از عواملی به شمار می‌رفت که اسراف و رشد بی‌رویۀ مصرف را در پی داشته و منجر به هدر رفتن منابع ملی و نیز تشدید تخریب محیط زیست شده است. طبق آمارهای موجود، ایران دومین کشور جهان از نظر پرداخت یارانۀ انرژی با رقم 37 میلیارد دلار است و مصرف سرانۀ انرژی در ایران به ازای هر نفر بیش از 5 برابر مصرف سرانۀ کشوری مانند اندونزی با 225 میلیون نفر جمعیت، 2 برابر چین با یک میلیارد و 300 میلیون نفر جمعیت و 4 برابر کشور هند با یک میلیارد و122 میلیون نفر جمعیت است که با مقایسۀ شاخص شدت مصرف انرژی در ایران با بسیاری از کشورهای جهان، شاهد وضعیت ناهنجار بهره برداری از انرژی هستیم.
در حالی که هر سال یک بار میزان مصرف سوخت در ایران 2 برابر می‌شود، این میزان افزایش در مقیاس جهانی یک تا 2 درصد بیشتر نیست و میزان سوخت مصرفی جهان در حدود هر 50 سال یک بار 2 برابر می شود؛ یعنی ایران در مقایسه با میانگین جهانی 4 تا 5 برابر بیشتر سوخت مصرف می کند و هم اکنون 9 درصد سوخت جهان در ایران و توسط تنها یک درصد جمعیت جهان مصرف می‌شود.
بر همین اساس، مسئولان و اعضای هیئت علمی «تازه‌های انرژی» در کنار سایر اهدافی که برای نشریه به عنوان یکی از تأثیرگذارترین رسانه‌های حوزۀ انرژی تعریف کرده‌اند، از همان ابتدا توجه بسیار خاصی به ضرورت انجام اصلاحات در سه حوزۀ « تولید، توزیع و مصرف» انرژی نشان دادند و با انتشار مطالبی در قالب گزارش، یادداشت، مصاحبه، مقالات علمی، ترجمه و حتی کمک به برگزاری و حمایت از کنفرانسهای علمی و تحقیقاتی، همواره به موضوع بهینه سازی و ضرورت اصلاح الگوی مصرف در جامعه به عنوان یکی از دغدغه‌های اصلی نشریه پرداخته اند. از آنجا که راه پیشرفت کشور، همان گونه که مقام معظم رهبری فرموده اند، پرهیز از اسراف و ترویج الگوی مصرف بومی و اسلامی است، «تازه‌های انرژی» قصد دارد مطابق سیاست گذشته خود و البته از این پس با جدیتی بیشتر، به فرهنگ سازی پایدار در زمینه اصلاح الگوی مصرف ادامه دهد تا چنین ضرورتی منجر به شروع «نهضت بهینه سازی مصرف انرژی» در جامعه تبدیل شده و در نهایت، به یک رفتار پایدار و فرهنگ عمومی در تمامی عرصه‌ها خصوصاً عرصۀ تولید تبدیل شود.
اصلاح الگوی مصرف در شماره‌های پیشین «تازه‌های انرژی»
توجه به اصلاح الگوی مصرف در سه حوزۀ تولید، توزیع و مصرف انرژی از سیاست‌های بنیادین «تازه‌های انرژی» بوده و خواهد بود؛ به همین دلیل توجه به مطالبی که تاکنون در شش شمارۀ پیشین نشریه منتشر شده است، نشان دهندۀ بخشی از عزم جدی مسئولان و اعضای هیئت علمی و تحریریه در خصوص تلاش برای عملی کردن این راهبرد است:


نخستین شماره: «انرژی و امنیت ملی»
پروندۀ اصلی شمارۀ نخست، موضوع «انرژی و امنیت ملی» بود، ولی نشریه با انتشار 6 مطلب در این زمینه و اختصاص 14 صفحه از مجموع صفحات داخلی، توجه خاص خود را به موضوعاتی نظیر مدیریت انرژی، بهینه‌سازی، اصلاح الگوی مصرف و... نشان داد. این مطالب عبارت بودند از:
- مدیریت انرژی با رویکرد کاهش هزینه‌های تعمیراتی در صنعت نفت – ص 43؛
- مدیریت انرژی؛ گام اول توسعه – ص 44؛
- مدل سازی و بررسی فنی اقتصادی گزینه‌های گوناگون حمل و نقل عمومی در کاهش مصرف انرژی و آلودگی هوای کلان شهرها – ص 56؛
- تحلیل اثر بخشی سطح نور گذرها در مصرف انرژی و تولید گازهای آلاینده در ساختمانهای مسکونی کشور – ص 64؛
- تولید برق پاک از پسماندهای سنگین پالایشگاهی با استفاده از فرایند گازی کردن – ص 68؛
- پتانسیل جنگل شهری در کاهش گازهای گلخانه‌ای و حفظ انرژی – ص 71.


شماره دوم: «انرژی و تحول اقتصادی»
تازه‌های انرژی در دومین شمارۀ خود با محوریت بحث «انرژی و تحول اقتصادی»، بیشتر به بررسی طرح تحول اقتصادی و نقش هدفمند کردن یارانه‌ها در این طرح پرداخت. در این شماره، اعضای هیئت علمی، کارشناسان و نویسندگان نشریه نقاط ضعف، قوت، تهدیدها و فرصتها را بررسی کردند که در همۀ آنها می توان تأکید نشریه بر ضرورت اصلاح الگوی مصرف را به وضوح مشاهده کرد.
این مطالب عبارت بودند از:
- آرزوهای بزرگ؛ طرح تحول اقتصادی و مسئله انرژی – ص 3؛
- کلاف پیچیده – ص 4؛
- زوایای یک طرح؛ بررسی ابعاد نظام توزیع یارانه در طرح تحول اقتصادی – ص 6؛
- جراحی دیر هنگام – ص 8؛
- چگونگی اجرای طرح تحول اقتصادی با تأکید بر یارانۀ حاملهای انرژی – ص 9؛
- اصلاحات میلیمتری – ص21؛
- روایت پرداخت یارانۀ سوخت در جهان؛ اتفاقی که باید بیفتد – ص 22؛
- منافع آشکار و زوایای پنهان – ص 32 (در این مقاله به ضرورت توجه به ارزش افزوده در مدیریت صنایع نفت و گاز ایران پرداخته شد که متأسفانه مورد غفلت واقع شده است)؛
- چرا همایش صد سال نفت؟ - ص 36؛
- گفتگو با مدیر پژوهش و فناوری شرکت ملی نفت ایران؛ مصرف گاز در ایران بیشتر از مصرف گاز اروپاست – ص 38؛
- برقی که هدر می‌رود، چراغی که خاموش می‌شود – ص 42؛
- دوگانه سوز کردن تمام خودروها، فقط شعار است – ص 46؛
- توسعۀ صنعت گاز در کمای مالی – ص 48؛
- وضع موجود و چشم انداز صنعت CNG در ایران – ص 49؛
- مدیریت انرژی مبنی بر رویکرد کاهش هزینه‌های تعمیراتی، قسمت دوم – ص 53؛
- انرژی خورشیدی؛ راه حلی بدون نقص – ص 54؛
- بهینه سازی مصرف سوخت در موتورخانه‌های خانگی – ص 66.

برآوردها نشان می‌دهد 9 سانتی‌متر عایق حرارتی پشم شیشه معادل 3 متر سیمان در کاهش مصرف سوخت و جلوگیری از اتلاف حرارت داخل ساختمان و همچنین کاهش ورود سر و صدا به داخل ساختمان عمل می‌کند.
با 2 درصد هزینه اضافی در ساختمان سازی برای عایق کاری با پشم شیشه می‌توان 40 درصد در مصرف انرژی صرفه جویی کرد و همچنین مانع ورود صداهای مزاحم به داخل ساختمان شد.
به عقیده کارشناسان صنعتی و دست اندرکاران ساختمان‌سازی، عایق‌کاری ساختمان‌ها 8/1 درصد هزینه کل ساختمان است؛ اما مزایای استفاده از عایق کاری مانند کاهش مصرف سوخت، جلوگیری از اتلاف گرما و سرمای داخل ساختمان و همچنین اثرات جلوگیری از ورود آلودگی هوا و آلودگی صوتی به داخل محیط زندگی و کار بسیار بالاتر از سرمایه گذاری اولیه برای عایق کاری است.
خانوارها و ساکنان ساختمان‌های عایق کاری شده در سال اول سکونت خود، کل هزینه عایق کاری را از محل صرفه‌جویی در سوخت و برق پرداخت خواهند کرد.
آمارهای صرفه‌جویی در هزینه‌ها و کاهش مصرف سوخت در اثر عایق کاری صنایع و ساختمان‌ها در کشورهای مختلف نشان می‌دهد که ترکیه در سال 1995 با اجباری کردن عایق کاری با ضخامت 5 سانتی متر در ساختمان‌ها 20 هزار تن گاز سمی 2CO را کاهش داد و سایر آلاینده‌ها نیز به میزان قابل توجهی کاهش یافت.
این کشورها علاوه بر کاهش آلودگی هوا از سایر مزایای عایق کاری مانند کاهش مصرف سوخت و برق، جلوگیری از ورود سر و صدا به داخل خودروها و ساختمان‌ها و محیط زندگی و کاهش سر و صدا و اتلاف انرژی در کارخانه‌ها، خیابان‌ها و ساختمان‌ها، میلیاردها دلار صرفه جویی داشته اند و محیط زندگی شهری و خانواده‌ها با آرامش بیشتری همراه شده است.
کارشناسان محیط زیست، متخصصان انرژی و روان شناسان، امروزه اجباری کردن عایق کاری و استفاده از عایق‌های رطوبتی و حرارتی را عاملی در کاهش ناراحتی‌های روحی، عصبی، اتلاف انرژی، کاهش آلودگی هوا و بیماری‌های مختلف معرفی کرده اند. در شرایطی که تولید خودرو در کشور به 700 هزار دستگاه در سال رسیده و ساخت و ساز رونق زیادی دارد و به معابر و خیابان‌های محدود تهران هر روز تعداد زیادی خودرو اضافه می‌شود، ساختمان‌های تک واحد و 2 واحدی تخریب می شوند و به جای آنها آپارتمان‌های 20- 10 واحدی ساخته می‌شود، خانوارهای شهری به صورت متراکم در نقاط شهر سکونت می‌کنند، تراکم جمعیت، ترافیک، مصرف سوخت، ایجاد آلودگی هوا، آلاینده سمی 2CO، صداهای مزاحم و... هر روز رو به افزایش است، باید راهکارهایی نظیر استفاده از عایق‌های مختلف در صنایع، خودروسازی و ساختمان‌سازی مورد توجه قرار گیرد تا علاوه بر کاهش مصرف سوخت از افزایش آلاینده‌ها و صدای مزاحم، از ورود آلودگی هوا و آلودگی صوتی به داخل ساختمان‌ها و محیط زندگی خانوارها جلوگیری و محیط زندگی برای خانوارهای شهری با آرامش و رفاه نسبی بیشتری همراه شود.
فرهنگ عمومی استفاده از پشم شیشه و عایق‌های رطوبتی و حرارتی و عایق‌های صوتی در کشور ما گسترش نیافته است و متخصصان توجه زیادی به استفاده از عایق‌های مختلف در صنایع و ساختمان‌ها ندارند.
یکی از دلایل اصلی در این زمینه وجود منابع سرشار نفت و گاز در کشور و ارزانی قیمت نفت، گاز و گازوییل بوده که باعث شده استفاده از عایق‌های مختلف در ساختمان‌ها مورد توجه قرار نگیرد.
علاوه بر کم توجهی دولت به کاهش مصرف سوخت در ساختمان‌ها خانوارها هم تمایلی به پرداخت هزینه برای عایق کاری ساختمان، درها و پنجره‌ها نداشته‌اند.
اما امروزه با گسترش آپارتمان‌نشینی در تهران و ساخت 20 واحد جدید به جای یک واحد ساختمان قدیمی، ضرورت کاهش مصرف سوخت بیشتر مورد توجه قرارگرفته است و سر و صدای موجود در آپارتمان‌های مجاور، راه پله‌ها، کوچه‌ها و خیابان‌ها خانوارها را به چاره اندیشی و تفکر درباره راهکار جلوگیری از ورود سر و صدا به داخل منازل و ساختمان‌ها و کاهش مصرف سوخت مشغول کرده است.
دولت نیز از آمار رو به افزایش مصرف سوخت، گاز، گازوییل و بنزین نگران است. در حال حاضر سازمان بهینه سازی مصرف انرژی و سایر نهادهای دولتی طرح‌هایی برای کاهش مصرف سوخت خودروها با استفاده از پشم شیشه و عایق‌های رطوبتی و حرارتی و عایق‌های صوتی در خودروها، ساختمان‌ها و صنایع مختلف در نظر گرفته اند که البته تا همگانی شدن این طرح‌ها و گسترش فرهنگ و اجباری شدن عایق کاری راه درازی پیش رو داریم.

یک کارشناسان صنعت پشم شیشه در این زمینه می‌گوید: اگر قانون لزوم استفاده ساختمان‌های بالای 800 متر و 1000 متر زیربنا از عایق کاری در شهرستان‌ها و تهران اجرا شود و قوانین تکمیلی دیگری در مورد ضرورت عایق کاری در ساختمان‌ها و صنایع به اجرا درآید از محل صرفه جویی در سوخت و انرژی به راحتی می توان علاوه بر تأمین مبلغ سرمایه گذاری برای عایق کاری از اتلاف انرژی و سو صدای زیاد محیط زندگی جلوگیری کرد به گونه ای که از محل کاهش مصرف سوخت در یکی دو سال اول می‌توان هزینه عایق کاری را تأمین کرد و در سال‌های بعد از مزایای آن سود برد. صدابندی و استفاده از عایق‌ها و جداگری‌های مناسب در ساختمان‌ها الزامی است تا از ورود صداهای مزاحم بالای 50 دسی بل به ساختمان‌ها جلوگیری شود. در نتیجه ضروری است که جداگرها و عایق کاری با حداقل صدابندی 50 دسی بل در محل سکونت و با حداقل صدابندی 60 دسی بل در بیمارستان‌ها و حداقل صدابندی 40 دسی بل در کلاس‌های درس مورد توجه قرار گیرد.

خانوارها و ساکنان ساختمان‌های عایق کاری شده در سال اول سکونت خود، کل هزینه عایق کاری را از محل صرفه جویی در سوخت و برق پرداخت خواهند کرد

تقاضای موجود در بازار پشم شیشه ایران برای عایق کاری تنها 70 میلیون مترمربع است.
به عقیده کارشناسان، مصالح ساختمانی و روش‌های ساخت دیوار، در، پنجره، سقف و تقاضای موجود بازار برای پشم شیشه و عایق‌های رطوبتی و حرارتی نشان دهنده وضعیت نامطلوب عایق‌کاری و صدابندی و طراحی در صنعت خودرو و ساختمان است.
خانوارهای شهری هر روز مقادیر زیادی آلودگی هوا، آلودگی صوتی و هزینه مصرف سوخت و برق را تقبل می کنند و خودروها و موتورسیکلت‌ها عامل ایجاد 70 درصد آلودگی هوا و 90 درصد آلودگی صوتی هستند.
بنابراین عایق کاری رطوبتی و حرارتی و صدابندی برای جلوگیری از اتلاف سرمایه‌های ملی و کاهش مصرف سوخت و ایجاد آرامش نسبی در خانواده‌ها نیاز به یک عزم ملی دارد و از ساختمان‌سازی گرفته تا صنایع خودرو و موتورسیکلت سازی و از توجه و دقت کارشناسان گرفته تا انتظار مردم و تقاضای مصرف کننده و حمایت نهادها و تشکل‌های صنفی و مدنی حامی حقوق مصرف کننده، همه و همه باید عزم را جزم کنیم و از خودروساز، ساختمان ساز و تولیدکننده موتور و مصالح ساختمانی و... بخواهیم که استانداردها را رعایت کنند، مصرف سوخت و تولید صدا را کاهش دهند تا آلودگی هوا، آلودگی صوتی و گاز کربنیک و میلیاردها دلار هزینه برای مردم و دولت را با هم و با مشارکت ملی کاهش دهیم.

منابع در نشریه موجود می باشد.
 

قرآن مجید، درباره یکی از ویژگی های ممتاز بندگان خالص خداوند بزرگ چنین می فرماید:

وَ الَّذینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَوامًا. (فرقان: 67)

آنان کسانی هستند که هر گاه انفاق کنند نه اسراف کنند و نه سخت گیری، بلکه در میان این دو، اعتدال می ورزند.

این آیه، بیانگر یکی از مهم ترین مسائل زندگی است که رعایت آن، سبب آسایش و آرامش فرد و جامعه می گردد. همچنین، بسیاری از گره ها و مشکلات اجتماعی و اقتصادی را برطرف می کند. این مسئله، اعتدال است.

اعتدال، یعنی میانه روی و حد فاصل میان افراط و تفریط که چنین کاری از نظر اسلام، در همه چیز مطلوب است. قرآن مسلمانان را به سبب پیروی از اسلام به عنوان «امت وسط» یعنی امت معتدل معرفی می کند و می فرماید: «و کذلِکَ جَعلناکُمْ اُمَّةً وَسَطاً؛ و این گونه شما را امت میانه قرار دادیم». (بقره:14)

امیرمؤمنان علی علیه السلام آنان را که از راه اعتدال به سوی افراط و تفریط کشانده می شوند، جاهل می خواند و می فرماید: «لا تَرَی الجاهِلَ إِلّا مُفرِطا او مُفرِّطاً؛ همیشه جاهل را نمی بینی جز اینکه یا زیاده روی می کند و یا کم می آورد. انسان مسلمان در انفاق چنان که در آیه یاد شده بدان اشاره شده است و همچنین در مصرف، نه اسراف می کند و نه سخت گیری، بلکه میانه این دو را برمی گزیند. این اصل که در آموزه های دینی بر آن تأکید می شود، از سوی خرد و فطرت آدمی نیز تأیید شده است؛ زیرا سامان دهی و استواری جسم و جان آدمی و امور فردی و اجتماعی او، مرهون رعایت همین اصل است.

افزون بر آن، اهمیت رعایت میانه روی در مصرف، از آنجاست که از یک سو نیازهای انسان گوناگون است و به دلیل محدودیت ها، نمی تواند تمام آن را به بیشترین مقدار برآورده سازد. از این رو، باید نیازهای گوناگون را در نظر بگیریم و در حد اعتدال به آن رسیدگی کنیم. از سوی دیگر، بیشتر امکانات و منابع مادی، محدود است و زیاده روی گروهی در مصرف، محرومیت دیگران را به همراه خواهد داشت. از سوی دیگر، سلامت و نشاط انسان و پرداختن به جنبه های دیگر زندگی به ویژه امور معنوی، نیازمند مصرف معتدلانه است.
پیام متن:

اعتدال و میانه روی در مصرف و انفاق از آموزه های قرآنی و روایی.
سفارش به اعتدال در زندگی

اسراف، مصداق های گوناگونی دارد و یکی از شاخه های آن اسراف در خوردن و آشامیدن، اسراف در دور ریختن غذاهای اضافی، اسراف در صرف هزینه های گزاف در امور تجملی و تزیینی و تشریفات بی محتوا، حتی اسراف در وضو یا غسل در استفاده بیش از حد از آب است و بر همین اساس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: «فِی الوضوء اسرافٌ و فی کلّ شی ءٍ اسرافٌ؛ در وضو و در هر چیزی می تواند اسراف راه یابد».

شخصی به نام عباسی، نزد امام رضا علیه السلام رفت و درباره شیوه صحیح مصرف در خانه نسبت به هزینه زندگی همسر و فرزند و دیگر شئون پرسید. حضرت رضا علیه السلام در پاسخ فرمود: باید مصرف به گونه ای باشد که میان این دو کار ناپسند (اسراف و سخت گیری) قرار گیرد.

عباسی پرسید: منظورتان از این سخن چیست؟ امام پاسخ داد: آیا سخن خدا در قرآن را نشنیده ای که اسراف و سخت گیری را ناپسند می شمارد و (در وصف بندگان ممتاز خداوند) می فرماید: «بندگان خدای رحمان، کسانی هستند که هر گاه انفاق کنند، نه اسراف کنند و نه سخت گیری، بلکه میان این دو را می گیرند.» بنابراین، درباره معاش و هزینه زندگی اعضای خانواده، در خرید و مصارف، میانه رو باش!

بر اساس روایت دیگر، روزی امام صادق علیه السلام برای شاگردان خود آیه 67 سوره فرقان را تلاوت کرد. آن گاه مشتی سنگ ریزه از روی زمین برداشت و محکم در دست گرفت و فرمود: این همان بخل و سخت گیری است (که در آیه از آن نهی شده است). سپس مشت دیگری برداشت و چنان دست خود را گشود که همه آن بر روی زمین ریخت. سپس فرمود: این همان اسراف است. بار سوم مشت دیگری برداشت و کمی دست خود را گشود، به گونه ای که مقداری فرو ریخت و مقداری در دستش باقی ماند و فرمود: این همان اعتدال میان سخت گیری و اسراف است.
پیام متن:

پرهیز از اسراف و دوری از سخت گیری در زندگی مسلمان.
اسراف در انفاق

قرآن در آیه های گوناگون انسان را از اسراف در مصرف و انفاق نهی می کند، برای نمونه:

«کُلُوا وَ اشْرَبوا و لا تُسْرِفوا؛ بخورید و بیاشامید، اما اسراف و زیاده روی نکنید». (اعراف:31)

«و اُتُوا حقَّهُ یَوْمَ حَصادِه و لا تُسرفوا؛ هنگام درو حق زکات را بپردازید ولی (در انفاق) اسراف نکنید». (انعام: 141)

در آموزه های روایی ما نیز به اعتدال و میانه روی در مصرف و انفاق تأکید شده است. برای مثال، آورده اند: فقیری نزد پیامبر آمد و گفت که آن حضرت پیراهنش را به او ببخشد. پیامبر خدا پیراهنش را از تن خود بیرون آورد و به او داد. چون پوشش دیگری نداشت، در خانه نشست و حتی برای نماز جماعت بیرون نرفت. کافران در غیاب، آن حضرت را سرزنش کردند و به ایشان تهمت زدند که خواب و لهو، آن حضرت را از نماز باز داشته است. در این هنگام این آیه نازل شد:

وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا.(اسراء:17)

هرگز دستت را به گردنت زنجیر مکن (بخل نورز) و بیش از حد دست خود را مگشای تا مورد سرزنش قرار گیری و از کار فرو مانی!

بر اساس همین آموزه هاست که پیامبر می فرماید:

ما مِنْ نَفَقةٍ اَحبُّ اِلَی اللّه مِنْ نَفقةِ قَصْدٍ و یبغُضُ الاسراف.

هیچ انفاقی در پیشگاه خدا، محبوب تر از انفاق معتدلانه نیست و خداوند اسراف در انفاق را دشمن دارد.

امام حسن عسکری علیه السلام می فرماید:

اِنّ لِلسَّخاءِ مِقداراً فإِن زادَ علیه فهو سَرفٌ... و لِلاِقْتصادِ مِقداراً فاِنْ زادَ علیه فهه بُخل!

سخاوت، اندازه ای دارد که فراتر از آن اسراف است... و میانه روی حدی دارد که پایین تر از آن خساست است.
پیام متن:

انفاق معتدلانه و پرهیز از گشادگی بیش از حد در بخشش.
قناعت در مصرف

برای فرهنگ سازی زندگی مسلمانان بر محور اعتدال، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امیر مؤمنان علی علیه السلام و دیگر امامان علیهم السلام بسیار ساده می زیستند و از هر گونه تجمل گرایی و تشریفات به شکل جدی پرهیز می کردند.

امیرمؤمنان علی علیه السلام برای کارگزاران خود چنین می نویسد:

اَدِقّوا اَقلامَکُم و قاربوا بَیْنَ سُطُورِکُمْ و اَحْذِفُوا عَنْ فُضُولِکُم وَ اقصُدُوا المَعانی و ایّاکُم و الإِکثارَ فَاِنّ اموالَ المسلمینَ لا تَحْتَمِلُ الضَّرَر.

سر قلم ها را نازک تر کنید و بین سطرها را نزدیک نمایید و از استخدام واژه های زاید بپرهیزید و معانی را هدف قرار دهید و از پرچانگی و زیاده روی دوری نمایید؛ زیرا نباید به ثروت مسلمانان آسیب برسد.

همچنین در جایی دیگر می فرماید:

آگاه باشید بخشیدن مال در جای ناروا ضایع کردن آن است. این گونه بخشش، بخشنده را در دنیا بالا می برد، ولی در روز رستاخیز به پایین می کشاند؛ در پیش مردم او را محترم می کند، ولی در پیش خدا خوار می گرداند. هر کس مال خود را در جای نادرست و نزد ناشایستگان گذاشت، خداوند شکر مال را به او حرام می کند.

همچنین در روایتی دیگر آمده است:

مَنْ اَنْفَقَ شَیْئاً فی غَیرِ طاعَةِ اللّه فَهُوَ مُبَذِّرٌ.

کسی که چیزی از مال خود را در راه غیر خدا مصرف کند، چنین کسی اسراف کار است... .

یاسر، خادم حضرت امام رضا علیه السلام می گوید: روزی غلامان امام رضا علیه السلام میوه می خوردند، ولی هنوز آن را کامل نخورده، به گوشه ای می انداختند. آن حضرت با دیدن این کار با خشم به آنان فرمود:

سبحان اللّه ! اگر شما به این میوه ها نیاز ندارید، انسان هایی هستند که نیاز دارند. چرا دور می ریزید؟ آنها را نگه دارید و به نیازمندان بدهید.

امام صادق علیه السلام با نهی کردن از دور افکندن هسته خرما و نکوهش اسراف کاران فرمود: «حتی ته مانده آب ظرفی را به دور نریزید که اسراف است».

قناعت، مفاسد ناشی از حرص و آز و ثروت اندوزی را می کاهد و از زیان های اقتصادی جلوگیری می کند. از منظر آموزه های دینی، زندگی پاک و حیات طیبه بشری، حیاتی است که روح قناعت در آن دمیده شده باشد. با وجود این، قناعت با اصل اعتدال ناسازگار نیست؛ زیرا قناعت آن است که در محدوده اعتدال به مصرف کمتر بسنده شود و افراط و تفریطی رخ ندهد.
پیام متن:

قناعت در مصرف و پرهیز از ریخت و پاش در امور شخصی و اموال عمومی.
آثار مثبت اعتدال

پیمودن راه تکامل و دست یابی به هدف نهایی، در گرو رعایت اعتدال در همه زمینه های زندگی است. بر این اساس، رعایت این اصل برای رسیدن به کمال، ضروری است.

همچنین، بر اساس آموزه های دینی و بر پایه حکم عقل و تجربه، میانه روی در مصرف، تأثیر بسیاری در سامان دهی امور اقتصادی و کاهش هزینه ها و در نتیجه پیش گیری از فقر و عقب ماندگی فرد و جامعه دارد. حضرت علی علیه السلام می فرماید:

«الاِقْتصادُ یَنْمیِ القلیلُ؛ میانه روی کم را رشد می دهد».

امام صادق علیه السلام نیز می فرماید: «ضَمِنْتُ لِمَن اقتصد أن لا یَفْتَقر؛ تضمین می کنم که آن کس میانه روی کند، فقیر نگردد».

میانه روی در مصرف مواد خوراکی، ضامن سلامتی جسم و جان فرد است؛ زیرا زیاده روی، عامل بسیاری از بیماری هاست و بر جسم اثر منفی می گذارد. تفریط در این امر نیز سبب سوء تغذیه، ضعف و بیماری خواهد بود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید:

اِیّاکم و فُضولَ المَطْعَم فانّه یَسِمُّ القلبَ بالقَسْوةِ و یُبطِی بالجَوارِحِ عَنِ الطاعةِ و یُصِمُّ الْهِمَمَ عَنْ سِماع الْمَوْعِظَةِ.

از پرخوری بپرهیزید که آن سنگ دلی می آورد و اعضای بدن را در اطاعت از خدا تنبل می سازد و گوش همت آدمی را از شنیدن پند و اندرز کر می سازد.

حضرت علی علیه السلام نیز می فرماید: «مَنْ اقتصَرَ فی أکْلِهِ کَثُرَت صِحَّتُهُ و صَلُحَت فِکْرَتُه؛ هر که اندازه خورد، سلامتی اش فزونی یابد و اندیشه اش به درستی گراید».

از سوی دیگر، اعتدال در مصرف، سبب خشنودی خداوند است؛ زیرا استفاده مطلوب از نعمت های او در مسیر رسیدن به هدف نهایی و نزدیک شدن به حق، تنها در پرتو رعایت این اصل، شدنی است. امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه 195 سوره بقره (اِنّ اللّه یحب المحسنین) می فرماید:

«خداوند متعال می فرماید: به راستی خداوند، نیکوکاران را دوست می دارد و منظور میانه روان است».
پیام متن:

1.اعتدال در مصرف راهی به سوی کمال و تعالی.

2.باز دارندگی اعتدال و میانه روی از فقر و نداری.

3.سلامت جسم و جان در پرتو میانه روی است.
الگوناپذیری از مصرف بیگانگان

از اصول تأکید شده مصرف در آموزه های دینی، پرهیز از الگو قرار دادن بیگانگان و به ویژه دشمنان جامعه اسلامی در مصرف است. امام باقر علیه السلام می فرماید:

أوْحَی اللّه ُ إِلی نَبّیٍ مِنَ الانبیاءِ أَنْ قُل لِقومِک: لا یَلْبِسُوا لِباسَ اَعدائی و لا یَطْعَموا طَعامَ اعدائی و لا یُشاکِلوا بِمَشاکِلِ اعدائی فیکونُوا اَعدائی کما هم اعدائی.

خداوند به پیامبری از پیامبرانش وحی فرمود که به قومت بگو، لباس دشمنان مرا نپوشند و غذای آنان را نخورند و به شکل آنان، ظاهر نشوند که در این صورت، بسان آنان، دشمن من خواهند بود.

الگوپذیری از بیگانگان در نوع و مقدار کالاهای مصرفی، از جنبه های گوناگون به جامعه اسلامی زیان می رساند. از جنبه اقتصادی، این کار بیشتر سبب ترویج مصرف کالاهای خارجی و بی توجهی به تولیدات و کالاهای داخلی می شود که افزون بر خارج ساختن سرمایه از کشور، به تولید و اقتصاد ملی نیز ضربه می زند. از جنبه اجتماعی و فرهنگی نیز، نوعی تبلیغ عملی و ترویج فرهنگ بیگانه و تهدیدی برای اصالت های فرهنگی و حتی دینی در جامعه به شمار می رود. به ویژه آنکه الگوپذیری در مصرف، ناخواسته الگوپذیری در اخلاق و رفتار را نیز در پی خواهد داشت. حضرت رسول با اشاره به این نکته می فرماید:

لا یَشْبَه الزّیُّ بالزّیِّ حتی یَشْبَه الخُلقُ بالخُلقِ و مَن شَبّهَ بقومٍ فَهُو منْهم.

شکل ها (و مدهای مصرفی) به یکدیگر همانند نمی گردد، جز آنکه خُلق و خوها به هم نزدیک گردد و هر کس خود را شبیه گروهی سازد، از آنان به شمار می رود.

روشن است که انسان در زندگی، نیازمندی های گوناگونی دارد. برخی نیازمندی ها اساسی و ضروری است و برخی در درجه بعدی قرار می گیرد. پاره ای از مصارف نیز تنها برای تأمین یا افزایش رفاه و آسایش زندگی است و تلاش برای برآوردن این نیازهای غیرضروری، ما را به بیگانگان وابسته می کند که از نظر دینی، پرداختن به این موارد نکوهش شده است.
پیام متن:

1.پیروی از فرهنگ مصرفی بیگانه، خطر جدی برای اصالت های دینی و فرهنگی.

2.تأثیرهای غیرمستقیم فرهنگ مصرفی بر اخلاق و رفتار مسلمانان.
دوری از سخت گیری در زندگی

اعتدال در مصرف، یکی از ویژگی های بندگان ممتاز الهی است. اسلام دین سمحه و سهله است و هرگز حاضر نیست که مسلمانان در سختی اقتصادی زندگی کنند. باید با کار و کوشش و سرپنجه تدبیر، شکل زندگی را به شیوه ای تبدیل کرد که سبب وسعت در زندگی و آسایش شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله همان گونه که از اسراف جلوگیری می کرد، همگان را از سخت گیری در زندگی باز می داشت. در بیانی از آن حضرت آمده است:

اِنّ من سعادَةِ المَرءِ المُسلِم أن یُشبَهُه وَلَدُهُ و المرأةُ الجَملاءِ ذاتُ دینِ و المَرکبُ الهَنی و المَسکَنُ الواسِعُ.

از سعادت و خوش بختی انسان مسلمان آن است که فرزندی داشته باشد که در نیکی، شبیه او باشد و نیز همسری زیبا و دین دار و مرکب راهوار و خانه وسیع داشته باشد.

ابولُبابه به خاطر کشف یک راز نظامی حکومت اسلامی نزد یهودیان، به گناه خود پی برد و توبه حقیقی کرد و پس از مدتی آیه 102 سوره توبه در پذیرش توبه او از سوی خداوند نازل شد. پیامبر صلی الله علیه و آله با تلاوت این آیه به او بشارت بخشیده شدن داد. ابولبابه به پیامبر گفت: اجازه بده به شکرانه پذیرفته شدن توبه ام، نصف اموالم را انفاق کنم. پیامبر اجازه نداد. او گفت: اجازه بده یک سوم آن را انفاق کنم. پیامبر پذیرفت.

جلوگیری پیامبر از انفاق نصف اموال ابولبابه، بر این اساس بود که او و خانواده اش در تنگنا به سر می بردند.

در روایت دیگری آمده است: یکی از مسلمانان مدینه چند کودک و شش غلام داشت و در بستر مرگ قرار گرفت. پیش از مرگ خود، به خاطر جلب پاداش های الهی، شش غلام را آزاد کرد. پس از آنکه از دنیا رفت، مسلمانان بعد از غسل و کفن، او را به خاک سپردند. سپس ماجرای او را درباره آزادسازی غلامان و فقر فرزندانش به حضرت خبر دادند. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: اگر من باخبر می شدم، نمی گذاشتم جنازه او را در قبرستان مسلمانان دفن کنید؛ زیرا او کودکان خود را از ثروتش بی نصیب کرد و آنان را فقیر و بی پناه گذاشت، تا دست گدایی به سوی مردم دراز کنند.

این ماجرا از سویی بیان گر نکوهش اسراف در انفاق است و از سوی دیگر از آن حکایت می کند که نباید موجب سختی و فشار در زندگی اعضای خانواده شد، بلکه باید اعتدال در مصرف را با توجه به همه جنبه ها رعایت کرد. حضرت علی نیز، زمانی که شنید خانواده یکی از یارانش به نام عاصم در شهر بصره به سبب دوری او از جامعه در زندگی دچار سختی شده اند، او را بسیار نکوهش کرد. این هم شاهد گویایی بر نکوهش سخت گیری در شئون اقتصادی زندگی است.
پیام متن:

1. فراهم آوردن آسایش نسبی برای خانواده.

2. نکوهش شدید و بی توجهی به اعضای خانواده در تأمین معیشت آنان.
پرهیز شدید امام خمینی از اسراف در مصرف

حضرت امام خمینی رحمه الله در عمل به دستورهای اسلام، بسیار جدی و نمونه بود. ایشان نسبت به اسراف حساسیت بسیاری داشت. برای نمونه یکی از مسئولان دفتر امام خمینی رحمه الله می نویسد: یک بار مسئول امور مالی پشت یک پاکت چیزی نوشت و به امام داد، امام در یک کاغذ کوچک، پاسخ آن را داد و در زیر آن چنین نوشت: شما نیز در یک قطعه کوچک می توانستید بنویسید.

ازاین رو، آن برادر کاغذ خردها را جمع و جور می کرد و در کیسه می گذاشت و هنگامی که می خواست برای امام چیزی بنویسد، روی آن کاغذ پاره ها می نوشت. امام هم در زیر آن پاسخ لازم را می نوشت.

یکی دیگر از اعضای دفتر امام خمینی رحمه الله نقل می کند:

یک روز بر اساس وظیفه ای که هر ماه به عهده داشتیم، در پایان ماه صورت مخارج ماهیانه را (در جماران) خدمت امام فرستادیم و ضمن آن مخارج خانه امام از مهمانی ها، رفت و آمدهای امام و پول برق خانه را نوشته بودیم. هنگامی که صورت مخارج را نزد امام فرستادیم، پس از نیم ساعت حاج احمد آقا تلفن زد و گفت: از وقتی که صورت حساب داده اید، امام مرتب در لب باغچه قدم می زند و سخت ناراحت است؛ زیرا مخارج خانه امام در این ماه از ده هزار تومان (آن عصر) تجاوز کرده است. لذا امام می فرماید: اگر خرج خانه من از ده هزار تومان تجاوز کند، من اصلاً از اینجا می روم. حاج احمد آقا به من گفت: شما ببینید که خرج اضافی در این ماه چه بوده است تا به آقا بگوییم و خیالشان راحت شود. ما پس از جست وجو در دفاتر، سه قلم خرج اضافه آن ماه را یافتیم که ابداً مربوط به خانه امام نبوده است. برای مثال 1. گازوئیلی که از خانه امام زیاد آمده بود و ما گفتیم آن را در انبار حسینیه جماران بریزند. 2. به ماشینی که خانواده حضرت امام را می برد و بر اثر بی توجهی راننده، خسارتی به آن وارد شده بود. 3. ملامین برزنتی برای خانه حضرت امام تهیه شده بود تا داخل منزل ایشان از بالای پشت بام دیده نشود؛ زیرا پاسداران در آنجا پاس می دادند.

صورت این چند قلم اضافه خرج را خدمت امام فرستادیم، در نتیجه ایشان آسوده خاطر شدند.

از همین نمونه ها می توان شدت پرهیز امام از اسراف و زیاده روی و رعایت اعتدال در مخارج خانه را به دست آورد.



پیام متن:

1. ریزبینی و حساب رسی دقیق مالی حضرت امام.

2. پرهیز امام از اسراف و زیاده روی و رعایت اعتدال در زندگی.

 

بر اساس‌ مبانی‌ فکری‌ و اعتقادی‌ اسلام‌، انسان‌ به‌ عنوان‌ یک‌ موجود تکامل‌پذیر، مطرح‌ شده‌ است‌. به‌ عبارت‌ دیگر، انسان‌ هم‌ می‌تواند، بواسطة‌ مخالفت‌ نمودن‌ با منکراتی‌ که‌ از طرف‌ پروردگار عالم‌ تعیین‌ شده‌ است‌: به‌ سرحد کمالات‌ انسانی‌ برسد و هم‌ این‌ که‌ با انجام‌ دادن‌ منکرات‌، از مسیر حق‌ و حقیقت‌ خارج‌ شود.

بدیهی‌ است‌ که‌ شناخت‌ موضوعات‌ اخلاقی‌ و ضد اخلاقی‌ در به‌ کمال‌ رسیدن‌ انسان‌ نقش‌ مؤثری‌ را ایفا می‌کند. اکنون‌ که‌ به‌ برکت‌ نظام‌ مقدس‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، زمینه‌ آشنایی‌ با تعالیم‌ و دستورات‌ اسلامی‌ مهیا گردیده‌؛ بر هر فرد مسلمانی‌ لازم‌ است‌ حتی‌ المقدور آشنایی‌ مختصری‌ با دستوراتی‌ که‌ اسلام‌ برای‌ نجات‌ انسانها معین‌ نموده‌ و همچنین‌ آن‌ سری‌ مسائلی‌ که‌ باعث‌ انحطاط‌ بشر می‌گردند پیدا نماید تا سیر تکاملی‌ را بخوبی‌ طی‌ کند.
اسراف

اسراف‌ عبارت‌ است‌ از خارج‌ شدن‌ و تجاوز نمودن‌ از حد اعتدال‌ در هر کاری‌ که‌ از انسان‌ سر بزند.(1)

از روایات‌ بسیاری‌ چنین‌ استفاده‌ می‌شود که‌ اسراف‌ به‌ معنای‌ خارج‌ شدن‌ از حد اعتدال‌ و میانه‌روی‌ است‌. امیرالمؤمنین‌ علی‌ (ع‌) می‌فرماید: «اسراف‌ را به‌ خاطر میانه‌ روی‌ و حد اعتدال‌ رها کن‌.» (2) مانند: لباس‌ گران‌ قیمتی‌ بپوشیم‌، که‌ بهای‌ آن‌ چند برابر لباس‌ مورد نیاز باشد.
تبذیر

«تبذیر به‌ معنای‌ تباه‌ ساختن‌ نعمت‌ و زیاده‌روی‌ در بهره‌ گرفتن‌ از منافع‌ آن‌ است‌.» خلیل‌ بن‌ احمد فراهیدی‌ در تعریف‌ تبذیر می‌گوید: (3)

و التبذیر: افساد المال‌ و انفاقه‌ فی‌ السرف‌.

«تبذیر یعنی‌ مال‌ را فاسد کردن‌ و در بخشش‌ آن‌ زیاده‌ روی‌ کردن‌».

راغب‌ در معنی‌ تبذیر می‌گوید: (4)

«تبذیر به‌ معنای‌ پراکنده‌ کردن‌ است‌ و اصل‌ آن‌ پاشیدن‌ بذر است‌ و برای‌ هر کسی‌ که‌ مالش‌ را ضایع‌ کند به‌ کار می‌رود.»

مرحوم‌ طبرسی‌ «ره‌» در تعریف‌ تبذیر می‌فرماید: (5)

«تبذیر، پراکندن‌ مال‌ از روی‌ اسراف‌ است‌ و ریشة‌ آن‌ پاشیدن‌ بذر است‌».

طریحی‌ در بیان‌ تعریف‌ تبذیر ضمن‌ آوردن‌ شاهد مثال‌ از قرآن‌ مجید (آیة‌ 27 سورة‌ اسری‌) می‌فرماید:

ان‌ المبذرین‌ کانوا اخوان‌ الشیاطین‌

«گفته‌اند: (6) مبذرین‌ کسانی‌ هستند که‌ در خرج‌ کردن‌، تبذیر و زیاده‌روی‌ می‌کنند و مال‌ را در غیر آنچه‌ خدا حلال‌ و جایز دانسته‌ مصرف‌ می‌کنند».
تفاوت‌ اسراف‌ و تبذیر

اسراف‌ به‌ معنای‌ تجاوز نمودن‌ از حد اعتدال‌ و میانه‌روی‌ است‌؛ ولی‌ تبذیر عبارت‌ است‌ از بی‌جهت‌ مصرف‌ کردن‌ چیزی‌ که‌ به‌ اتلاف‌ منجر شود و به‌ تعبیر دیگر ریخت‌ و پاش‌ نمودن‌ را گویند. مثال‌: میزبانی‌ برای‌ دو نفر میهمان‌، غذای‌ ده‌ نفر را تهیه‌ کند.
معیار حد اسراف‌

از تعاریف‌ اهل‌ لغت‌ و تفسیر از واژة‌ اسراف‌ چنین‌ برمی‌آید که‌، حد معتبر در اسراف‌ ـ که‌ رعایت‌ آن‌ میانه‌روی‌ و تجاوز از آن‌ موجب‌ قرار گرفتن‌ انسان‌ در شمار مسرفین‌ است‌ ـ با سه‌ ملاک‌ تعیین‌ می‌شود:
1ـ گناهان‌ و محرمات‌ شرعی‌

این‌ بدان‌ خاطر است‌ که‌ حرامها و معصیتها خود، حدود الهی‌اند، و ارتکاب‌ آنها اگر بدون‌ صرف‌ مال‌ باشد، اسراف‌ به‌ معنی‌ گناه‌ و تجاوز از دستورات‌ دینی‌ است‌ و در صورتی‌ که‌ همراه‌ با مخارج‌ مالی‌ باشد، این‌ عمل‌ گذشته‌ از این‌ که‌ خود معصیت‌ است‌، خرج‌ مال‌ در راه‌ آن‌ نیز به‌ عنوان‌ تبذیر و اسراف‌ اقتصادی‌؛ گناه‌ دیگری‌ خواهد بود. لذا بعضی‌ لغت‌ شناسان‌ و اهل‌ تفسیر، آن‌ را به‌ خوردن‌ مال‌ حرام‌ (7) و برخی‌ آن‌ را به‌ تجاوز از حلال‌ به‌ حرام‌ معنی‌ کرده‌اند. (8) و عده‌ای‌ نیز آن‌ را به‌ انفاق‌ در راه‌ گناه‌ تفسیر نموده‌اند. (9)
2 ـ حکم‌ عقل‌ و معیارهای‌ عقلی‌

این‌ در مواردی‌ است‌ که‌ عقل‌ به‌ قبح‌ صرف‌ مال‌ در آنها حکم‌ می‌کند، به‌ گونه‌ای‌ که‌ تجاوز از آن‌ به‌ نوعی‌ سفاهت‌ و جهالت‌ برگشت‌ می‌کند؛ مانند انفاق‌ به‌ کسی‌ که‌ استحقاق‌ آن‌ را ندارد و نیز اتلاف‌ و نابود کردن‌ ثروت‌ و یا خرج‌ آن‌ در موارد بی‌جا و بی‌فایده‌ که‌ حاکی‌ از نارسایی‌ عقلی‌ و ضعف‌ اندیشه‌ مرتکب‌ این‌ عمل‌ است‌.

لذا عدة‌ دیگری‌ از اهل‌ لغت‌، اسراف‌ را به‌ غفلت‌ و جهل‌ و خطا معنی‌ کرده‌اند. (10) و همچنین‌ مرحوم‌ طبرسی‌ «ره‌» در توضیح‌ آیة‌ شریفة‌ «کلوا و اشربوا و لاتسرفوا» می‌فرماید:(11)

«هر انفاق‌ و صرف‌ مالی‌ که‌ عقلاً آن‌ را قبیح‌ شمرند و ضرر بر صاحبش‌ وارد آورد، اسراف‌ و حرام‌ است‌».
3 ـ عرف‌ جامعه‌

در مواردی‌ هم‌، عرف‌ اجتماعی‌ عامل‌ تعیین‌ کنندة‌ «حد» در باب‌ اسراف‌ است‌. به‌ عنوان‌ مثال‌، مصرف‌ مال‌ در راه‌ مصالح‌ شخصی‌ و زن‌ و فرزند، و یا انفاق‌ آن‌ برای‌ مصالح‌ دیگران‌، هر کدام‌ محدود به‌ حدی‌ است‌ که‌ عرف‌ جامعه‌ آن‌ را براساس‌ اوضاع‌ اقتصادی‌ هر زمان‌، و بر پایة‌ وضعیت‌ مالی‌ و موقعیت‌ اقتصادی‌ و اجتماعی‌ هر شخص‌ تعیین‌ و تحدید می‌کند: و همان‌ گونه‌ که‌ کاستی‌ از آن‌، مصداق‌ بخل‌ است‌ و چنانچه‌ موجب‌ از بین‌ بردن‌ حق‌ واجبی‌ شود، حرام‌ و معصیت‌ است‌؛ زیاده‌روی‌ و تجاوز از آن‌ نیز به‌ معنی‌ خروج‌ از حد اعتدال‌ و ورود به‌ جرگة‌ مسرفین‌ خواهد بود.
اسراف‌، از گناهان‌ بزرگ‌ است‌

برخی‌ از روایات‌، با صراحت‌ کامل‌، اسراف‌ و تبذیر را از گناهان‌ بزرگ‌ معرفی‌ نموده‌اند، همانند: روایتی‌ که‌ فضل‌ بن‌ شاذان‌ از امام‌ رضا (ع‌) نقل‌ می‌کند: «حضرت‌ رضا (ع‌) نامه‌ای‌ را به‌ مأمون‌ می‌نویسد و ضمن‌ بیان‌ نمودن‌
مسائل‌ مهمی‌ از شریعت‌ اسلام‌، به‌ شمردن‌ سی‌ و سه‌ مورد از گناهان‌ بزرگ‌ می‌پردازد، از جمله‌ آنان‌، اسراف‌ و تبذیر را نام‌ می‌برد.» (12)

امام‌ خمینی‌ (ره‌) در این‌ رابطه‌ می‌فرماید:

«اسراف‌ و تبذیر از گناهان‌ کبیره‌ می‌باشد». (13)
انگیزه‌های‌ مصرف‌

خداوند هستی‌ را آفرید تا انسان‌ از آن‌ بهره‌ گیرد. بدین‌ سان‌ استفاده‌ از نعمتهای‌ الهی‌ با رعایت‌ شرایط‌ و ضوابط‌ مقرر، مانند حلال‌ بودن‌ درآمد، عدم‌ اسراف‌ و تبذیر در اموال‌ و غیره‌ و ادای‌ حقوق‌ دیگران‌ از دستورات‌ واجب‌ می‌باشد.

خداوند در آیات‌ متعددی‌، نعمتهای‌ خویش‌ را برمی‌شمرد و انسانها را به‌ استفاده‌ از آنها تشویق‌ می‌کند تا بدین‌ وسیله‌ انسان‌ به‌ نعمت‌ دهنده‌ توجه‌ کند. اما اینکه‌ استفاده‌ کردن‌ از نعمتها با چه‌ نیتی‌ و با چه‌ انگیزه‌ای‌ باشد، مورد بحث‌ است‌. چرا که‌ بی‌گمان‌ رفتار انسان‌ ریشه‌ در اندیشه‌ و نیت‌ او دارد. در روایات‌ آمده‌ است‌:

لا عمل‌ الابنیة‌. (14) نیت‌ حقیقت‌ عمل‌ است‌.

و النبة‌ افضل‌ من‌ العمل‌. (15) و نیت‌ برتر از عمل‌ است‌. بدین‌ سان‌ روشن‌ است انسان‌ باید انگیزه‌هایی‌ از مصرف‌ داشته‌ باشد که‌ شکل‌ دهندة‌ چگونگی‌ رفتار اوست‌.

برخی‌ از این‌ انگیزه‌ها در اثر نیازهای‌ معقول‌ و واقعی‌ به‌ وجود می‌آید، مثبت‌ و مورد تأیید و تشویق‌ اسلام‌ است‌ و برخی‌ از این‌ انگیزه‌ها که‌ در اثر نیازهای‌ خیالی‌ و غیر معقول‌ پدید می‌آید، منفی‌ و مورد نهی‌ و منع‌ اسلام‌ می‌باشد، بنابراین‌ برخورد انسانها با نعمتها، ناشی‌ از انگیزه‌ و نیت‌ آنهاست‌. بر این‌اساس‌ انگیزه‌های‌ مصرف‌ به‌ دو قسم‌ تقسیم‌ می‌شود: 1ـ انگیزه‌های‌ مثبت‌، 2 ـ انگیزه‌های‌ منفی‌.
انگیزه ‌های‌ مثبت‌ مصرف‌
1 ـ حب‌ خدا و طلب‌ رضای‌ او

تعالیم‌ اسلامی‌ به‌ انسان‌ به‌ گونه‌ای‌ جهت‌ می‌دهد که‌ تمام‌ حرکات‌ و ابعاد زندگیش‌ در جهت‌ خداوند و برای‌ قرب‌ به‌ حضرت‌ حق‌ باشد. مصرف‌ نیز نوعی‌ از رفتار آدمی‌ است‌ پس‌ از این‌ قاعده‌، مستثنی‌ نیست‌. بنابراین‌، مطلوب‌ اسلام‌ این‌ است‌ که‌ انگیزة‌ غایی‌ مصرف‌ نیز در جهت‌ خدا باشد و انگیزه‌های‌ متوسط‌ به‌ جای‌ هدف‌ غایی‌ قرار نگیرد.

یکی‌ از موارد مصرف‌ با نیت‌ و انگیزه‌ خدایی‌، اتفاق‌ می‌باشد. شرع‌ مقدس‌ اسلام‌ بر مسألة‌ انفاق‌ تأکید فراوانی‌ دارد، و در زمینه‌ آیات‌ متعددی‌ وارد شده‌ است‌ که‌ مردم‌ را به‌ انفاق‌ دعوت‌ می‌کند؛ از جمله‌ آیة‌ 261 از سورة‌ بقره‌ که‌ می‌فرماید:

مثل‌ الذین‌ ینفقون‌ اموالهم‌ فی‌ سبیل‌ الله‌ کمثل‌ حبة‌ انبتت‌ سبع‌ سنابل‌ فی‌ کل‌ سنبلة‌ مائة‌ حبة‌ و الله‌ یضاعف‌ لمن‌ یشاء والله‌ واسع‌ علیم‌

«حکایت‌ آنانی‌ که‌ مالهایشان‌ را در راه‌ خدا مصرف‌ می‌کنند مانند دانه‌ای‌ است‌ که‌ هفت‌ خوشه‌ رویانده‌، در هر خوشه‌ای‌ صد دانه‌ باشد و خدا برای‌ هر کسی‌ بخواهد، چند برابر می‌کند و خدا (از نظر قدرت‌ و رحمت‌) وسیع‌ و (به‌ همة‌ چیز) دانا است‌.»

انفاق‌ در راه‌ خدا این‌ است‌ که‌ یک‌ خیر با نیت‌ خدایی‌ انجام‌ تا موجب‌ خوشنودی‌ خدا شود، و راه‌ خدا اختصاص‌ به‌ کار خاصی‌ ندارد، زیرا کلمه‌ فی‌ سبیل‌ الله‌ به‌ طور مطلق‌ ذکر شده‌ است‌.

کسی‌ که‌ مقداری‌ از مالش‌ را انفاق‌ می‌کند، گرچه‌ به‌ خاطرش‌ می‌گذرد که‌ این‌ مال‌ بدون‌ عوض‌ از دستش‌ رفته‌، اما با اندکی‌ تأمل‌ درمی‌یابد که‌ جامعه‌ انسانی‌ به‌ منزلة‌ شخص‌ واحدی‌ است‌ که‌ اعضای‌ مختلفی‌ دارد و در عین‌ اختلاف‌ در هدف‌ زندگی‌ مشترک‌ و از لحاظ‌ اثر و فایده‌ با هم‌ مربوطند و از این‌ روی‌ اگر یکی‌ از آنها، فاقد نعمت‌ صحت‌ و سلامت‌ شد و از کار خود بازماند، سایر اعضا نیز متأثر خواهند شد. در اجتماع‌ نیز بواسطة‌ انفاق‌، اگرچه‌ فایده‌ای‌ از دست‌ کسی‌ می‌رود اما در عوض‌ کار دیگری‌ اصلاح‌ می‌شود.

که‌ در آفرینش‌ ز یک‌ گوهرند

دگر عضوها را نماند قرار

نشاید که‌ نامت‌ نهند آدمی‌

بنی‌ آدم‌ اعضای‌ یکدیگرند

چو عضوی‌ بدرد آورد روزگار

تو کز محنت‌ دیگران‌ بی‌ غمی‌

در صورتی‌ که‌ انفاق‌ در راه‌ خدا و به‌ طلب‌ خوشنودی‌ او باشد، افزایش‌ یافتن‌ از لوازم‌ تخلف‌ناپذیر آن‌ است‌. همچنین‌ خداوند متعال‌ در آیة‌ دیگری‌ در این‌ زمینه‌ می‌فرماید:

و مثل‌ الذین‌ ینفقون‌ اموالهم‌ ابتغاء مرضات‌ الله‌ و تثبیتاً من‌ انفسهم‌ کمثل‌ جنة‌ بربوه‌ اصابها وابل‌ فاتت‌ اکلها ضعفین‌ فان‌ لم‌ یصبها وابل‌ فطل‌ و الله‌ بما تعملون‌ بصیر. (16)

«و مثل‌ آنانکه‌ مالشان‌ را در راه‌ خوشنودی‌ خدا انفاق‌ کنند و با کمال‌ اطمینان‌ خاطر، دل‌ به‌ لطف‌ خدا شاد دارند، همچون‌ باغی‌ است‌ که‌ در نقطه‌ بلندی‌ باشد و بر آن‌ باران‌ زیادی‌ به‌ موقع‌ ببارد و ثمره‌ و حاصلی‌ دو چندان‌ که‌ منتظرند دهد و اگر باران‌ بسیار نیاید، اندک‌ اندک‌ بارد تا باز به‌ ثمر رسد و خداوند به‌ آنچه‌ انجام‌ می‌دهد بصیر و داناست‌».

ابتغاء مرضات‌ الله‌ که‌ در آیه‌ به‌ کار رفته‌، یعنی‌: طلب‌ خوشنودی‌ خدا و بازگشت‌ آن‌ به‌ تعبیر معروف‌ لوجه‌ الله‌ است‌، زیرا وجه‌ عبارت‌ است‌ از چیزی‌ که‌ انسان‌ با آن‌ مواجه‌ و روبرو می‌شود و وجه‌ پروردگار نسبت‌ به‌ بنده‌ای‌ که‌ به‌ او امری‌ فرموده‌ این‌ است‌ که‌ از فضل‌ و امتثال‌ وی‌ خوشنود باشد، چون‌ امر کننده‌ نسبت‌ به‌ امتثال‌ کنندة‌ آن‌ امر با خوشنودی‌ روبرو می‌شود.

پس‌ روی‌ خدا نسبت‌ به‌ بنده‌ای‌ که‌ به‌ او تکلیف‌ کرده‌، عبارت‌ است‌ از همان‌ خشنودی‌ خدا از امتثال‌ وی‌ و طلب‌ خشنودی‌ خدا، همان‌ قصد وجه‌ است‌. در این‌ آیه‌، انفاق‌ در راه‌ خدا مورد ستایش‌ قرار گرفته‌ است‌ و البته‌ دو نوع‌ انفاق‌ به‌ شرح‌ ذیل‌ که‌ مورد خشنودی‌ خدا نیست‌، استثنا می‌شود:
1ـ انفاق‌ ریایی‌ که‌ از اصل‌ باطل‌ است‌.

2 ـ انفاقی‌ که‌ بعد از آن‌، منت‌ و آزاری‌ واقع‌ می‌شود و پس‌ از آنکه‌ به‌ طور صحیح‌ انجام‌ یافته‌، باطل‌ شود و علت‌ بطلان‌ این‌ دو آن‌ است‌ که‌ ـ آنها ـ یا از اول‌ برای‌ خشنودی‌ خدا واقع‌ نشده‌ است‌ و یا اینکه‌ پس‌ از وقوع‌ عمل‌، نفس‌ نیت‌ خالص‌ خود را از دست‌ داده‌ است‌. (17)
2 ـ احسان‌ و نیکوکاری‌

و انفقوا فی‌ سبیل‌ الله‌ و لاتلقوا بایدیکم‌ الی‌ التهلکة‌ و احسنوا ان‌ الله‌ یحب‌ المحسنین‌. (18)

«از مال‌ خود در راه‌ خدا انفاق‌ کنید لیکن‌ نه‌ به‌ حد اسراف‌، و خود را به‌ مهلکه‌ نیفکنید و نیکویی‌ کنید ، زیرا خدا نیکوکاران‌ را دوست‌ دارد.»

کلمة‌ حسن‌ و زیبایی‌ را می‌توان‌ بر هر امر محسوس‌ یا معقولی‌ که‌ از نظر عقل‌، تمایلات‌ و دیدار حسی‌ دلپذیر و مطبوع‌ داشته‌ باشد اطلاق‌ کرد.

اما احسان‌ به‌ معنای‌ انعام‌ و نیکی‌ کردن‌ به‌ دیگران‌ است‌ و به‌ قول‌ راغب‌ در صفحة‌ 118 المفردات‌، احسان‌ به‌ معنای‌ این‌ است‌ که‌ خیری‌ را با خیری‌ بیشتر از آن‌ تلاقی‌ کنی‌ و شری‌ را به‌ شری‌ کمتر از آن‌ جواب‌ گویی‌.

احسان‌ امری‌ مافوق‌ عدالت‌ است‌، زیرا در عدالت‌ باید هر آنچه‌ انسان‌ به‌ دیگران‌ می‌دهد در مقابل‌ چیزهایی‌ باشد که‌ قبلاً از آنها گرفته‌ یا بعداً می‌گیرد. اما در احسان‌، انعام‌ و نیکی‌، ابتدایی‌ است‌ و در آن‌ استحقاق‌ به‌ معنی‌ عدالت‌ شرط‌ نیست‌ بلکه‌ بالاتر از عدل‌ است‌.

از این‌ روی‌ احسان‌ و نیکی‌ واجب‌ نیست‌؛ در حالی‌ که‌ اجرای‌ عدالت‌، واجب‌ و لازم‌ است‌. البته‌ واژة‌ احسان‌ به‌ معنای‌ وسیع‌تری‌ نیز استعمال‌ می‌شود مقابل‌ افساد قرار می‌گیرد. چنانچه‌ در آیة‌ 77، سوره‌ قصص‌ می‌فرماید:

و احسن‌ کما احسن‌ الله‌ الیک‌ و لا تبغ‌ الفساد فی‌ الارض‌ ان‌ الله‌ لایحب‌ المفسدین‌.

«و تا توانی‌ (به‌ خلق‌) نیکی‌ کن‌ چنانچه‌ خدا به‌ تو نیکویی‌ و احسان‌ کرده‌ و هرگز در روی‌ زمین‌ فتنه‌ و فساد برمیانگیز که‌ خدا، مفسدان‌ را دوست‌ نمی‌دارد.»

چنانچه‌ از نظر گذشت‌، در این‌ آیه‌ بعد از امر به‌ احسان‌ بلافاصله‌ می‌فرماید: و لا تبغ‌ الفساد فی‌ الارض‌، یعنی‌ «احسان‌ را در مقابل‌ فساد فی‌الارض‌ قرار داده‌، و بین‌ عدم‌ احسان‌ و افساد فی‌ الارض‌، ملازمه‌ برقرار کرده‌ است‌.»

احسان‌ صرف‌ نظر از اینکه‌ مایة‌ اصلاح‌ مسکینان‌ و بیچارگان‌ و درماندگان‌ است‌، همچنین‌ باعث‌ انتشار رحمت‌ و نصرت‌ الهی‌ می‌باشد. خداوند در آیة‌ 128، سوره‌ نحل‌ می‌فرماید:

ان‌ الله‌ مع‌ الذین‌ اتقوا و الذین‌ هم‌ محسنون‌

«همانا خداوند، یار و یاور متقیان‌ و نیکوکاران‌ است‌».

تقوا و احسان‌ هر یک‌، سبب‌ مستقلی‌ برای‌ موهبت‌ نصرت‌ الهیه‌ و ابطال‌ مکر دشمنان‌ دین‌ و دفع‌ آنان‌ است‌. علاوه‌ بر این‌، آثار نیک‌ دیگری‌ دارد که‌ به‌ خود نیکوکار برمی‌گردد، چون‌ باعث‌ می‌شود ثروت‌ در اجتماع‌ به‌ گردش‌ درآید، امنیت‌ عمومی‌ و سلامتی‌ در جامعه‌ پدید آید و شخص‌ نیکوکار مورد محبت‌ قرار گیرد.

خداوند، پاداش‌ انفاق‌ کنندگان‌ را اعم‌ از پاداشهای‌ دنیوی‌ و اخروی‌ می‌دهد از قبیل‌: طیب‌ نفس‌ و سلامت‌ روح‌ و محفوظ‌ ماندن‌ جانها از آنچه‌ دلهای‌ کفار بدان‌ مبتلا است‌: چون‌ تشویق‌ خاطر، پریشانی‌ قلب‌، تنگی‌ سینه‌ و خضوع‌ و دلدادگی‌ در برابر اسباب‌ ظاهری‌ و مادی‌.
انگیزه ‌های‌ منفی‌ مصرف‌
1 ـ تفاخر و تکاثر

اگر انسان‌ مصرف‌ چیزی‌ را به‌ انگیزة‌ تفاخر بر دیگران‌ و ابراز امتیاز و خودنمایی‌ انجام‌ دهد، و یا به‌ خاطر رقابت‌ و هم‌ چشمی‌ مصرف‌ کند، مورد نکوهش‌ اسلام‌ است‌ و از انگیزه‌های‌ منفی‌ مصرف‌ به‌ شمار می‌رود.

تفاخر در مصرف‌ تا آنجا محکوم‌ است‌ که‌ پیشوایان‌ الهی‌ از مصادیق‌ پایین‌ آن‌ نیز نهی‌ کرده‌اند. خداوند متعال‌ در قرآن‌ کریم‌ می‌فرماید:

تلک‌ الدار الاخرة‌ نجعلها للذین‌ لا یریدون‌ علوا فی‌ الارض‌ و لافسادا و العاقبة‌ للمتقین‌. (19)

«ما این‌ دار آخرت‌ (بهشت‌ ابدی‌) را برای‌ آنانکه‌ در زمین‌، اراده‌ علو و فساد و سرکشی‌ ندارند مخصوص‌ می‌گردانیم‌ و حسن‌ عاقبت‌، خاص‌ پرهیزکاران‌ است‌.»

نقل‌ شده‌ که‌ حضرت‌ امیر مؤمنان‌ علی‌ (ع‌) در تفسیر فرموده‌ است‌: (20)

ان‌ الرجل‌ لیعجبه‌ ان‌ یکون‌ شراک‌ نعله‌ اجود من‌ شراک‌ نعل‌ صاحبه‌ فیدخل‌ تحتها.

«همانا فردی‌ را این‌ موضوع‌ به‌ خرسندی‌ وامی‌ دارد که‌ بند کفشش‌ بهتر از بند کفش‌ دوستش‌ می‌باشد و بدین‌ جهت‌، داخل‌ عنوان‌ آیه‌ می‌شود یعنی‌ او از کسانی‌ به‌ شمار می‌رود که‌ در زمین‌، اراده‌ علو فساد دارد.»

روایات‌ متعددی‌ در مذمت‌ مصرف‌ به‌ انگیزة‌ تفاخر وارد شده‌ است‌ که‌ ذیلاً به‌ یک‌ نمونه‌ اشاره‌ می‌شود.

رسول‌ گرامی‌ اسلام‌ (ص‌) می‌فرماید: (21)

مامن‌ احد یلبس‌ ثوبا لیباهی‌ به‌ فینظر الناس‌ الیه‌ الا لم‌ینظرالله‌ الیه‌ حتی‌ ینزعه‌.

«هر کس‌ لباس‌ بپوشد که‌ بدان‌ مباهات‌ کند و مردم‌ به‌ او نگاه‌ کنند، خداوند به‌ او نظر نمی‌کند تا آن‌ لباس‌ را از تن‌ درآورد.»

در تفاخر به‌ حسب‌ و نسب‌ و تکاثر در اموال‌، خداوند در آیة‌ 20 از سوره‌ حدید می‌فرماید:

اعملوا انما الحیوة‌ الدنیا لعب‌ و لهو و...

و ما الحیوة‌ الدنیا الا متاع‌ الغرور.

«بدانید که‌ زندگانی‌ دنیا به‌ حقیقت‌، بازیچه‌ای‌ است‌ کودکانه‌ و لهو و عیاشی‌ و آرایش‌ و تفاخر و فزون‌طلبی‌ در مال‌ و فرزندان‌، در مثل‌ مانند بارانی‌ است‌ که‌ به‌ موقع‌ ببارد و گیاهی‌ در پی‌ آن‌ از زمین‌ بروید که‌ برزگر را به‌ شگفت‌ آرد و سپس‌ بنگری‌ که‌ زرد و خشک‌ شود و بپوسد و در آخرت‌، عذاب‌ سخت‌ جهنم‌ و آمرزش‌ و خشنودی‌ حق‌ نصیب‌ است‌ و بدانید که‌ دنیا جز متاع‌ فریب‌ و غرور، چیزی‌ نیست‌.»

تفاخر به‌ معنای‌: مباهات‌ کردن‌ به‌ حسب‌ و نسب‌ است‌ و تکاثر در اموال‌ و اولاد به‌ این‌ که‌ شخصی‌ به‌ دیگری‌ فخر بفروشد که‌ من‌ مال‌ و فرزند بیشتری‌ دارم‌.

زندگی‌ دنیا عرضی‌ است‌ زائل‌، و سرابی‌ است‌ باطل‌، که‌ از خصال‌ پنجگانة‌ ذیل‌ خالی‌ نیست‌.

یا لعب‌ و بازی‌ است‌، یا لهو و سرگرمی‌ کننده‌، یا زینت‌ است‌، یا تفاخر و یا تکاثر است‌. همة‌ اینها همان‌ موهوماتی‌ است‌ که‌ نفس‌ آدمی‌ بدان‌ و یا به‌ بعضی‌ از آنها تعلق‌ خاطر و وابستگی‌ پیدا می‌کند. اموری‌ خیالی‌ و زائلی‌ است‌ که‌ برای‌ انسان‌ باقی‌ نمی‌ماند و هیچیک‌ از آنها برای‌ انسان‌ کمالی‌ نفسانی‌، و خیری‌ حقیقی‌ جلب‌ نمی‌کند. از شیخ‌ بهایی‌ نقل‌ شده‌ که‌ گفته‌ است‌: «این‌ پنج‌ خصلتی‌ که‌ در آیة‌ شریفه‌ ذکر شده‌، از نظر سنین‌ عمر آدمی‌ و مراحل‌ حیات‌ او مترتب‌ یکدیگرند؛ چون‌ تا کودک‌ است‌ حریص‌ در لعب‌ و بازی‌ است‌ و همین‌ که‌ به‌ حد بلوغ‌ رسید، به‌ آرایش‌ خود و زندگیش‌ می‌پردازد و همواره‌ به‌ فکر این‌ است‌ که‌ لباس‌ فاخری‌ تهیه‌ کند. مرکب‌ جالب‌ توجهی‌ سوار شود، منزل‌ زیبایی‌ بسازد و همواره‌ به‌ زیبایی‌ و آرایش‌ خود بپردازد، و بعد از این‌ سنین‌ به‌ حد کهولت‌ می‌رسد، آن‌ وقت‌ است‌ که‌ بیشتر به‌ فکر تفاخر به‌ حسب‌ و نسب‌ می‌افتد».
2 ـ مصرف‌ گرایی‌ افراطی

یکی‌ دیگر از انگیزه‌های‌ منفی‌ مصرف‌، مصرف‌گرایی‌ افراطی‌ می‌باشد که‌ از آن‌ در متون‌ اسلامی‌ به‌ بطر یاد شده‌ است‌.

بطر، حالت‌ هیجان‌ روانی‌ و سبکسری‌ است‌ که‌ به‌ انسان‌ در اثر بدرفتاری‌ با نعمتها و بی‌توجهی‌ در ادای‌ حق‌ نعمت‌ و بکارگیری‌ آن‌ در غیر جهت‌ مصرفش‌ عارض‌ می‌شود.

راغب‌ می‌گوید: (22) و البطر دهش‌ یعتری‌ الانسان‌ من‌ سوء احتمال‌ النعمة‌ و قله‌ القیام‌ بحقها و صرفها الی‌ غیر وجهها.

یعنی‌: بطر عارضه‌ای‌ است‌ روانی‌ که‌ ناشی‌ از بی‌ظرفیتی‌ انسان‌ در مقابل‌ نعمت‌ و کوتاهی‌ در انجام‌ وظیفه‌ در قبال‌ آن‌ و بکارگیری‌ نعمت‌ در غیر محل‌ آن‌ است‌، بطر در قرآن‌ کریم‌ در دو آیه‌ استعمال‌ شده‌ است‌: نخست‌ در آیة‌ 58 از سورة‌ قصص‌ که‌ خداوند سرگذشت‌ قومی‌ را نقل‌ می‌کند که‌ در استفاده‌ از نعمتها دچار طغیان‌ و کفران‌ شدند پس‌ خداوند آنها را به‌ سبب‌ اعمالشان‌ هلاک‌ گرانید.

و کم‌ اهلکنا من‌ قریة‌ بطرت‌ معیشتها فتلک‌ مسکنهم‌ لم‌ تسکن‌ من‌ بعدهم‌ الا قلیلاً و کنا نحن‌ الوارثین‌.

«و چه‌ بسیار از شهرها و آبادیهایی‌ را که‌ بر اثر فراوانی‌ نعمت‌، مست‌ و مغرور شده‌ بودند هلاک‌ کردیم‌! این‌ خانه‌های‌ ویران‌ آنهاست‌ و بعد از آنان‌ جز اندکی‌ سکونت‌ نکرده‌ و تنها ما وارث‌ و یار آنها بودیم‌.»

همچنین‌ در آیة‌ 47 از سوره‌ انفال‌ خداوند، مسلمانان‌ را نهی‌ می‌کند که‌ در هنگام‌ قتال‌ با دشمنان‌ دین‌، با خودنمایی‌ و خودآرایی‌ به‌ تجملات‌ دنیوی‌ بیرون‌ شوند، و مردم‌ را با گفتار و کردار ناپسند خود به‌ ترک‌ تقوا و فرو رفتن‌ در گناهان‌ و خروج‌ از اطاعت‌ اوامر و دستورات‌ او دعوت‌ کنند و بدین‌ وسیله‌ مانع‌ راه‌ خدا شوند که‌ اگر چنین‌ کنند زحمتشان‌ بی‌اثر گشته‌ و نور ایمان‌ در دلهایشان‌ خاموش‌ می‌شود و آثار ایمان‌ از اجتماع‌ مسلمین‌، رخت‌ برمی‌بندد.

شیطان‌ این‌ گونه‌ اعمال‌ زشت‌ را نزد انسانها زینت‌ می‌بخشد، نعمتهای‌ الهی‌ را آن‌ گونه‌ که‌ شایسته‌ و سزاوار است‌ به‌ کار نگیرند و بیش‌ از آنچه‌ که‌ مورد نیاز است‌ مصرف‌ کنند.

زینت‌ دادن‌ شیطان عمل‌ آدمی‌ را به‌ این‌ است‌ که‌ به‌ وسیلة‌ تهییج‌ عواطف
درونی‌ مربوط‌ به‌ آن‌ عمل‌، در دل‌ آدمی‌ القاء می‌کند که‌ عمل‌ بسیار خوبی‌ است‌ و در نتیجه‌ انسان‌ از عمل‌ خود لذت‌ می‌برد و قلباً آن‌ را دوست‌ دارد، و آن‌ قدر قلب‌ متوجه‌ آن‌ می‌شود که‌ دیگر فرصتی‌ برایش‌ نمی‌ماند تا در عواقب‌ وخیم‌ و آثار سوء و شوم‌ آن‌ بیندیشد. (23)

انسانهایی‌ که‌ دچار یک‌ چنین‌ عارضة‌ روانی‌ هستند برای‌ سعادت‌ معنایی‌ جز سعادت‌ دنیا قائل‌ نیستند و برای‌ سعادت‌ دنیا هم‌ معنایی‌ جز، خوردن‌ و سرگرم‌ بودن‌ به‌ لذات‌ مادی‌ و دلخوش‌ داشتن‌ به‌ صرف‌ آرزوها و خیالات‌ واهی‌، نمی‌فهمند. این‌ سنت‌ خدای‌ تعالی‌ در خلقت‌ بشر و اسکانش‌ در زمین‌ و زینت‌ دادن‌ زمین‌ و لذایذ مادی‌ آن‌ است‌ که‌ بدین‌ وسیله‌ فردفرد بشر را امتحان‌ کند، سعادتمندان‌ از دیگران‌ متمایز شوند و به‌ همین‌ منظور نسلها را یکی‌ پس‌ از دیگری‌ به‌ وجود می‌آورد و متاعهای‌ زندگی‌ که‌ در زمین‌ است‌ در نظرشان‌ جلوه‌ می‌دهد؛ آن‌ گاه‌ آنان‌ را به‌ اختیار خود وامی‌گذارد تا آزمایش‌ شوند. آیة‌ 7 از سوره‌ کهف‌ بیانگر این‌ واقعیت‌ است‌.

انا جعلنا ما الارض‌ زینة‌ لها لنبلوهم‌ ایهم‌ احسن‌ عملاً.

«آنچه‌ را که‌ بر روی‌ زمین‌ قرار دادیم‌ زینتی‌ برای‌ آن‌ است‌ تا اینکه‌ آزمایش‌ کنیم‌ آنها را که‌ کدامشان‌ نیکوتر عمل‌ می‌کنند.»

شهید بزرگوار آیت‌ الله‌ صدر دربارة‌ کالاهای‌ تجملی‌ و به‌ کار گرفتن‌ آنها می‌گوید: (24)

«اقتصاد اسلامی‌ با تولید وسایل‌ تجملی‌ یا موادی‌ که‌ موجب‌ اسرافکاری‌ در جامعه‌ شود، شدیداً مبارزه‌ می‌کند و هرگونه‌ حرکت‌ اقتصادی‌ را در این‌ جهت‌ محکوم‌ می‌کند، بدین‌ معنی‌ که‌ اولاً باید لوازم‌ و وسایلی‌ که‌ برای‌ یک‌ زندگی‌ سالم‌ به‌ دور از اسراف‌ و بیهوده‌ کاری‌ لازم‌ است‌ تأمین‌ کند. ثانیاً از تولید وسایلی‌ که‌ موجب‌ انحراف‌ اخلاقی‌ و اسرافکاری‌ در جامعه‌ می‌شود جلوگیری‌ شود.»

اسلام‌ نگرش‌ افراد را در شیوة‌ مصرف‌ اموال‌ دگرگون‌ کرده‌ و رقابتهای‌ تب‌آلود شهوی‌ که‌ جز ارضاء نیازهای‌ جنسی‌ و تن‌ دادن‌ به‌ خواهشهای‌ شیطانی‌ نفس‌ در سایة‌ اسرافکاری‌ و زیاده‌روی‌ است‌ را بکلی‌ واژگون‌ می‌سازد.
3 ـ رقابت‌ و هم‌ چشمی‌

یکی‌ دیگر از انگیزه‌های‌ منفی‌ مصرف‌، رقابت‌ و هم‌چشمی‌ است‌، حال‌ آنکه‌ هر قدر ارزشهای‌ اسلامی‌ در جامعه‌ای‌، بیشتر حاکم‌ شود، این‌ انگیزه‌ تأثیر خود را بیشتر از دست‌ می‌دهد ؛ زیرا ارزش‌ انسانها در جامعة‌ اسلامی‌ براساس‌ مقدار مصرف‌ ارزیابی‌ نمی‌شود، و این‌ گونه‌ نیست‌ که‌ کسی‌ که‌ بیشتر مصرف‌ می‌کند، ارزش‌ اجتماعی‌ او نیز افزون‌ می‌شود.
زیر نویس‌ها:

1 ـ لغت‌ نامه‌ فرهنگ‌ فارسی‌ دکتر معین‌، المنجد الابجدی‌، تفسیر نمونه‌، ج‌ 12.

2 ـ فدع‌ الاسراف‌ مقتصدا، علی‌ (ع‌) نهج‌ البلاغه‌، نامه‌ 13.

3 ـ العین‌، ج‌ 7.

4 ـ مفردات‌ القرآن‌، ماده‌ بذر.

5 ـ مجمع‌ البیان‌، ج‌ 6، ص‌ 410 در تفسیر آیة‌ 27 سورة‌ اسراء.

6 ـ مجمع‌ البحرین‌: ماده‌ بذر.

7 ـ مجمع‌ البحرین‌، واژه‌ اسراف‌.

8 ـ مجمع‌ البیان‌، ج‌ 4، ص‌ 413، ذیل‌ آیة‌ 31 سورة‌ اعراف‌.

9 ـ مجمع‌ البیان‌، ج‌ 4، ص‌ 375 در تفسیر آیة‌ 151 سورة‌ انعام‌.

10 ـ العین‌، ج‌ 7.

11 ـ مجمع‌ البیان‌، ج‌ 4، ص‌ 413، ذیل‌ آیة‌ 31 / اعراف‌.

12 ـ وسائل‌ الشیعه‌، ج‌ 11، ص‌ 260.

13 ـ تحریر الوسیله‌، ج‌ 1، ص‌ 275.

14 ـ اصول‌ کافی‌، ج‌ 3، ص‌ 132.

15 ـ اصول‌ کافی‌، ج‌ 3، ص‌ 26.

16 ـ سورة‌ بقره‌، آیة‌ 265.

17 ـ المیزان‌، ج‌ 3، ص‌ 388.

18 ـ سورة‌ بقره‌، آیة‌ 195.

19 ـ سوره‌ قصص‌، آیة‌ 83.

20 ـ تفسیر نورالثقلین‌، ج‌ 4، ص‌ 144، حدیث‌ 124.

21 ـ نهج‌ الفصاحة‌، ص‌ 550، شماره‌ 2664.

22 ـ مفردات‌ راغب‌ اصفهانی‌، ص‌ 48.

23 ـ المیزان‌، ج‌ 9، ص‌ 96.

24 ـ شاخصهای‌ اساسی‌ اقتصادی‌ اسلامی‌ ـ ترجمه‌ فخرالدین‌ شوشتری‌ ـ ص‌ 87

الگوي مصرف مفهوم ترکيبي از کميت ها،کيفيت ها ،اقدامات و گرايش هايي است که نشانگر استفاده يک فرد و يا جامعه از منابع و امکانات مي باشد و متغيرهاي اقتصادي نقش تعيين کننده اي در اصلاح الگوي رفتاري در اين بخش دارند.
کارشناسان اقتصادي عقيده دارند که عوامل متعددي در شکل گيري الگوي مصرف دخيل هستند که از آن جمله مي توان به عوامل فرهنگي و اجتماعي اشاره کرد . زيرا آن دسته از عوامل که شامل آداب و سنن ، ارزش هاي اجتماعي ، آموزه هاي ديني ، سلايق ، سطح سواد ، تبليغات و ... است ،مي توانند تاثير قابل توجهي در شکل گيري الگوي مصرف در جامعه داشته باشند.
عوامل اقتصادي نيز دومين دسته از عوامل موثر در اين بخش مي باشند .متغيرهاي اقتصادي در زمينه شکل گيري الگوي مصرف منابع و امکانات قابل اهميت هستند و از آن جمله مي توان به يارانه ها ، ماليات ها ،نرخ ارز ، سطح درآمد سرانه ،چگونگي توزيع درآمد بين اقشار مختلف جامعه و... اشاره کرد .
در همين حال قوانين و مقررات ،محدوديت ها ،شرايط و برخورداري از منابع طبيعي ، وسعت جغرافيايي کشور و ... بر الگوي مصرف در کشور تاثيرگذار هستند . بنابراين مي توان گفت که الگوي مصرف برآيند و نتيجه مجموعه اي از عوامل مختلف است که متناسب با ميزان و شدت تاثير هر يک از آنها مي تواند متفاوت باشد . اما نقش متغيرهاي اقتصادي در اين ميان بي بديل است .
آنچه مسلم است عدم استفاده مناسب و بهينه از منابع در بخش هاي مختلف و رعايت نکردن ضرورت ها ، اصلاح الگوي مصرف را در کشورها از جمله ايران اجتناب ناپذير مي سازد.
کارشناسان برخي از الزام ها و راهکارهاي اصلاح الگوي مصرف را شامل هدفمند کردن يارانه ها ،‌ توسعه فناوري رقابتي ، ارتقاي بهره وري ، واقعي کردن قيمت ها ،‌اعمال استانداردها و محدوديت هاي قانوني ،توجه جدي به موضوع بازيافت ،بهبود توزيع درآمد ، اطلاع رساني ، آموزش و فرهنگ سازي و... مي دانند و ضروري است که نقش هريک از آنها مورد بررسي قرار گيرد.
در ارتباط با هدفمند کردن يارانه ها بايد گفت که نخستين الزام در اين بخش ، اجراي مطلوب طرح تحول اقتصادي و بخصوص هدفمند کردن يارانه ها است . زيرا به شيوه اي که اکنون يارانه ها بين اقشار مختلف جامعه توزيع مي شود ، اين امر دشوار است و نمي توان انتظار داشت که الگوي مصرف اصلاح شود . با نگاهي هرچند گذرا در بسياري از بخش ها شاهد از دست رفتن منابع و امکانات بدون بهره وري هستيم .براي نمونه مي توان به منابع آب مصرفي ، انرژي ، محصولات کشاورزي و... اشاره کرد که اين امر کاملا ملموس است .
عامل ديگري که در زمينه اصلاح الگوي مصرف بايد مورد توجه قرار گيرد ، توسعه فناوري رقابتي است . زيرا در فضاي انحصاري غير رقابتي منابع به صورت نامناسب و غيربهينه استفاده مي شود. از اين رو فضاي رقابتي زمينه و بستر لازم را براي اصلاح الگوي مصرف در کشور بوجود مي آورد .
ارتقاي بهره وري نيز از موضوع هاي کليدي در مصرف بهينه منابع کشور است . موضوعي که بدليل ساختارهاي غلط ، ناکارآمد و... هنوز جايگاه واقعي خود را در جامعه پيدا نکرده است . از اين رو ارتقاي بهره وري بايد در تمامي بخش ها بخصوص در بهره گيري از منابع و امکانات خدادادي در کشور ، نهادينه شود و اين امر مستلزم عزم ملي است .
کارشناسان اقتصادي عقيده دارند که واقعي شدن قيمت ها نيز موضوعي مهم در اصلاح الگوي مصرف در کشور است .زيرا غير واقعي بودن قيمت ها و غيررقابتي بودن بهاي کالاها و خدمات در کشور يکي از عوامل مهم اتلاف منابع است و تا زماني که اين امر اصلاح نشود ، مصرف کنندگان به اصلاح رفتار در اين بخش توجه نخواهند کرد .نگاهي به وضعيت کنوني حامل هاي انرژي ، محصولات کشاورزي ، ماليات و... نيز مويد همين امر است .
اعمال استانداردها و قوانين و مقررات نيز در زمينه اصلاح الگوي مصرف امري بسيار ضروري است .براي مثال با توجه به هزينه بالاي توليد برق و اعطاي يارانه از سوي دولت در اين بخش ،براي جلوگيري از مصرف بي بهره انرژي الکتريکي در کشور رعايت برخي استانداردها از سوي توليدکنندگان الزامي است .
با الزام در رعايت استانداردها در ساخت دستگاه هاي برقي مانند يخچال ها و فريزرها و... که بايد داراي برچسب ميزان مصرف انرژي باشند ،نه تنها مي توان توليدکنندگان را موظف کرد که تجهيزات استاندارد توليد کنند ،‌بلکه مصرف کنندگان نيز با توجه به هزينه بالاي برق مصرفي ، ترجيح مي دهند که دستگاه هاي استاندارد استفاده کنند تا هزينه کمتري متحمل شوند .
از موضوع هاي قابل توجه در بخش اصلاح الگوي مصرف مي توان به بحث بازيافت اشاره کرد . اکنون در بسياري از کشورها اين امر عملي شده است . براي مثال آب هاي مصرفي از طريق سيستم بازيافت به چرخه مصرف باز مي گردد و اين موضوعي است که اکنون ايران از طريق اجراي طرح هاي فاضلاب و تصفيه مجدد پساب ها دنبال مي کند. . زيرا ايران به لحاظ موقعيت جغرافيايي با محدوديت منابع آبي مواجه است و اجراي اين طرح ها نه تنها از آلودگي منابع آبي موجود کشور جلوگيري مي کنند ، بلکه دفع بهداشتي فاضلاب ها و بازيافت آنها سبب خواهد شد که از پساب هاي تصفيه شده در بخش آبياري مزارع کشاورزي و درختکاري ها استفاده شود و آب تصفيه شده فقط براي مصارف شرب اختصاص يابد .
در همين راستا دستگاه هاي ذيربط از بعد از پيروزي انقلاب اسلامي تاکنون اين راهکار مهم را به عنوان يک اصل در مبارزه با کم آبي دنبال کرده اند و تاکنون نيز در بسياري از شهرهاي کشور طرح هاي جمع آوري بهداشتي فاضلاب اجرا شده و يا در دست اجراست .
توزيع مناسب درآمد در جامعه نيز از نکات اساسي در اصلاح الگوي مصرف است و با اجراي دقيق و منطقي طرح هدفمند کردن کردن يارانه ها و اعطاي آن به اقشار واجد شرايط اين امر ميسر خواهد بود .
آنچه مسلم است در کنار تمامي مسائل و راهکارهاي مطرح شده ،بايد به اين نکته نيز اشاره کرد که تاکنون در برخي بخش ها الگوهاي مناسبي براي استفاده بهينه از منابع و امکانات در کشور وجود نداشته است و اين مهم مستلزم طراحي الگوهاي مناسب ، اطلاع رساني ، آموزش و فرهنگ سازي است و کار در اين عرصه نيازمند برنامه ريزي ميان و بلند مدت است تا نتيجه مطلوب حاصل شود .
بديهي است که با استفاده مناسب و بهينه از منابع و امکانات داخلي نه تنها مي توان از واردات بي رويه بسياري از کالاها در کشور جلوگيري کرد ،بلکه مي توان اين منابع را براي نسل هاي آتي حفظ کرد و در صورت عدم نگراني در اين زمينه ، مازاد مصرف داخلي را به صادرات اختصاص داد و درآمد ارزي مناسبي کسب و به آباداني و توسعه کشور کمک کرد.

 

مصرف به معنای استفاده از آن[1] چه در اختیار انسان است، بوده و مصرف بی رویه را می توان استفاده نا به جا و نامناسب تعریف کرد. تعبیر مصرف بی رویه در برابر تعبیر مصرف بهینه است . معیار مناسب و بهینه بودن مصرف را می توان بر اساس اصول مصرفی اسلام و شرایط زمانی و مکانی تبیین نمود. گفتنی است، الگوی مصرف در کشورهای مختلف بسته به فرهنگ ها و سنت های مردمان آن زادبوم، متفاوت است. الگوی مصرف در جامعه ما از دیرباز مترادف با اصول مصرفی اسلامی چون قناعت، خودداری از اسراف بوده است. بدون تردید اصلاح الگوی مصرف در کشور ما به معنای ترویج و جامعه پذیری الگوی مصرف ایرانی-اسلامی است.
از سوی دیگر، کشور ما امروز نیازمند تولید ثروت است و تحقق این مهم در گام اول مستلزم اصلاح الگوی مصرف در کشور است. خط کش مدرج توسعه یافتگی واقعی، نشان می دهد که بین مصرف گرایی و تولید ثروت در یک جامعه رابطه عکس وجود دارد. اگر امروز بازارهای جهانی در چنبره مصنوعات چینی و ژاپنی قرار دارد، به خاطر مصرف گرا نبودن مردمان این کشورهاست. پرهیز از مصرف گرایی در کشورهایی مثل چین، ژاپن و برخی از کشورهای بزرگ اروپایی که اقتصادهای بزرگی دارند کاملا مشهود است. انقلاب اسلامی به مردم ما یاد داد که با فرهنگ صرفه جویی و قناعت می توان بر تمام مشکلات فائق آمد. اما مع الاسف، به واسطه سیاست های غلط اقتصادی و فرهنگی سال های پس از جنگ تحمیلی و به تبع آن تغییر ذائقه مردم؛ و همچنین رویکردهای جدید دشمن در مقابله نرم افزاری با انقلاب اسلامی به یک باره تمام دستاوردهای ده سال اول انقلاب فراموش شد و بار دیگر تجمل گرایی، مصرف گرایی و اسراف در کشور ترویج شد. این در حالی است که عمده پیشرفت های کشورهایی مثل ژاپن، کره جنوبی و... بر شالوده تجربیات جنگ و فرهنگ قناعت مردم جنگ دیده صورت گرفت. در واقع باید اذعان کنیم ما پس از جنگ به دلیل سیاست های غلط یک فرصت تاریخی را از دست دادیم. اما امروز به واسطه عزم جدی مسئولان کشور و یک صدایی دولتمردان در ضرورت تحول اقتصادی در تمام زمینه ها؛ بار دیگر این فرصت احیا شده است که، فرهنگ صرفه جویی و قناعت ترویج و ترمیم گردد. رمز تولید ثروت در یک کشور پرهیز از مصرف گرایی است و کشورهایی به دام تجمل و اسراف می افتند که تولید در فرهنگ عمومی آنها جایگاهی ندارد. امروز به ضرس قاطع باید تاکید کرد راه پیشرفت کشور همان گونه که مقام معظم رهبری فرمودند، پرهیز از اسراف و ترویج الگوی مصرف بومی و اسلامی است.
در حقیقت مصرف بی رویه خود مانع بزرگی در برابر رسیدن به اهداف چشم انداز جمهوری اسلامی است. دست یابی به پیشرفت، صرفا با ساخت صنایع بیشتر و امکانات، امکان پذیر نیست . در حال حاضر وضع به گونه ای است که، گویا قرار است ایران با رسیدن به درجات بالای پیشرفت، به درجه اول مصرف گرایی نیز برسد. در واقع، به لحاظ فرهنگی نیز، نیاز به توسعه آموزه های فرهنگ اسلامی در میان نیروی انسانی پیشرفت ساز است. در حقیقت بایست آموزه ها و اصول مصرفی اسلام را بازخوانی کرده، بار دیگر مردم را بدان توجه داد. از این رو به بررسی اصول مصرفی از دیدگاه اسلامی می پردازیم.

نگاهی به اصول مصرفی اسلام

1. پرهیز از اسراف
اسراف چیست؟
اسراف در لغت به معنای ولخرجی، بی اعتدالی و تجاوز از حد است[2]. و در اصطلاح عملی است خارج از حدود و موازین مشروع و معقول باشد . از این رو مصرف زمان و عمر، مال و... در مسیر نادرست اسراف نامیده می شود. امام علی (ع) در روایتی بد ترین نوع مصرف را اسراف می دانند[3] و در روایت دیگری می فرمایند: « وای بر اسرافکار، که( با اسراف) خود چقدر از صلاح خویش دور شد»[4] می توان مصادیق اسراف را چنین بر شمرد:

1. استفاده نامناسب از اموال شخصی

استفاده نامناسب از اموال را می توان در چندین صورت اسراف تلقی کرد.
الف- ضایع کردن مال و بیهوده تلف کردن آن، اگر چه کم باشد از بارزترین مصادیق اسراف است مانند بیرون ریختن آب باقیمانده در لیوان، پوشیدن لباس قیمتی مخصوص مهمانی در محیط کار، دور ریختن غذا و میوه به بهانه استفاده از آن . نقل شده است که
امام صادق (ع) روزی نگاهش به میوه ای که بطور کامل خورده نشده، و از خانه آن حضرت به بیرون پرتاب شده بود، افتاد. ایشان با دیدن میوه نیم خورده خشمگین شده و (با عتاب) فرمودند: این چیست؟ اگر شما سیر شده اید، بسیاری از مردم سیر نشده اند (و گرسنه هستند) آن را به کسی بدهید که نیازمند آن است.[5]
چرا غذا را بیش از نیاز پخت می کنیم؟ چرا در مصرف آب و برق صرفه جویی نمی کنیم؟ چرا در استفاده از کاغذ، لوازم التحریر، دستمال کاغذی زیاده روی می کنیم؟ چرا از میوه ها درست استفاده نمی کنیم؟ چرا در پخت نان و شیوه نگهداری آن اصول لازم را به کار نمی بندیم؟ چرا عده ای مرفه و بی درد ثروت عمومی جامعه را ولو با درآمدهای خود با استفاده از ابزار و لوازم لوکس ضایع می کنند؟ چرا الگوهایی که در برخی رسانه های جمعی و نیز عملکرد بعضی مدیران مشهود است جامعه را به سوی یک زندگی تجملی و اسراف گرایانه می کشد؟ و ده ها چرای دیگر که همه روزه با آن برخورد داریم. امام صادق(ع) می فرماید: «میانه روی در زندگی چیزی است که خداوند آن را دوست دارد و اسراف را دشمن دارد، حتی اگر این اسراف با بیرون انداختن هسته خرمایی باشد، چرا که آن هسته به کار می آید. یا با بیرون ریختن آب باقیمانده (در لیوان) باشد».[6]
در روایتی امام موسی کاظم (ع) در پاسخ به این سئوال که» آیا اگر کسی ده پیراهن داشته باشد اسراف کرده است ؟»، پاسخ منفی داده می فرمایند: «لا، و لکن ابقی لثیابه و لکن السرف ان تلبس ثوب صونک فی المکان القذر»[7]؛ اسراف آن است که لباس فاخر خود را در مکان آلوده و کثیف بپوشی. آری ! استفاده نا بجا از امکانات زندگی مانند لباس، غذا و ... نیز اسراف است .
یکی از ویژگی های عالی فرهنگ اسلام این است که در مصرف و استفاده از بعضی امکانات « شان و موقعیت» افراد را مد نظر قرار داده؛ ملاک اسراف و عدم اسراف را با اوضاع و احوال زمانی و موقعیت اقتصادی و اجتماعی فرد گره زده است. به عنوان مثال در مسئله نفقه همسر، منزل و لباس و زیور آلات را در شان و جایگاه همسر منوط کرده است. البته باید توجه داشت که وسعت و سادگی چیزی است، و تجمل پرستی چیز دیگر. از دیدگاه اسلام اولی ممدوح و دومی مذموم است. مسئله ای که در اینجا باید مورد توجه قرار گیرد این است که بهره برداری از نعمت های الهی، چنان چه از حد طبیعی فرد منزلت اجتماعی او بگذرد، اسراف است. استفاده از امکانات در حد اعتدال پسندیده است و چه بسا کمتر از این حد در مورد بعضی افراد، مصداق بخل باشد. حضرت علی (علیه السلام) درباره نشانه مسرف می فرماید: «للمسرف ثلاث علامات: یاکل مالیس له و یلبس مالیس له و یشتری مالیس له»؛ اسراف کار سه ویژگی دارد: مافوق شان خود می خورد، بیش از شأن خود می پوشد و بیش از منزلت خود خریدکند.
در این بحث نباید غافل بود که برخی برای توجیه ولخرجی ها و چشم و هم چشمی های خویش، شان و منزلتی ساختگی برای خویش می سازند . لذا باید از تقلید کور کورانه از دیگران پرهیز نمود. در تعابیر اسلامی حدی را که برای مسکن معین کرده اند این است که به اندازه «کفایت» و «کفاف» آدمی باشد و این مقدار نسبت به افراد، خانواده ها، زمان ها و مناطق متفاوت است. در عین حال این امر باید به گونه ای باشد که از حد اعتدال زمان و منطقه آن فرد تجاوز نکند. حضرت علی(علیه السلام) در بیان حد لباس انسان های باتقوا می فرماید: «ملبسهم الاقتصاد» لباس پوشیدن متقین در حد اعتدال و میانه روی است. نه لباس های قیمتی می پوشند و نه لباس های ژولیده و پست. بلکه در پرتو لباس معمولی، ظاهری آراسته، پاکیزه و متین دارند.[8]
ب- صرف مال در آنچه به بدن ضرر می رساند. مثل خوردن پس از سیری، در صورتی که مضر باشد.
امام صادق (علیه السلام)می فرماید: «انما الاسراف فیما اتلف المال و اضرّ بالبدن»[9] اسراف در چیزی است که موجب اتلاف مال و اضرار به بدن شود. استفاده از اموال خود در جهت آسیب رساندن به بدن را می توان در مواردی چون استعمال دخانیات، نوشیدنی ها و تنقلات مضر، جراحی هایی مانند جراحی های زیبایی و مانند آن صادق دانست .
البته مواردی مانند جایی که درمان بیماری و سلامتی آدمی به هزینه زیاد نیاز دارد، باید هزینه کرد و به یقین اسراف نخواهد بود.
ج- صرف مال در مصارفی که شرعا حرام است. مانند خرید شراب و ابزار و ادوات حرام.
استفاده اموال در مسیر حرام ناسپاسی بزرگی است که نعمت پرروده ای چون انسان به نعمت رسانی چون رازق هستی، دارد. «لئن کفرتم ان عذابی لشدید»[10]. بزرگ ترین اسراف نعمت استفاده از آن در حرام است.

2. استفاده نا مناسب از زمان و عمر

نوع دیگری از اسراف، اتلاف بیهوده عمر است. امروزه عمر بسیاری از مردم به سبب دور شدن فاصله ها، به ویژه فاصله محل کار تا محل سکونت، موجب شده است که عمر بسیاری از مردم در طی این فاصله ها به هدر رود. در این میان ترافیک، نیز عمر بسیاری از مردم را به خود اختصاص می دهد. برخی از شهروندان تهرانی 3 الی 4 ساعت از وقت خود را در خیابان ها می گذرانند.

3. استفاده نا مناسب از امکانات اجتماعی

امکانات اجتماعی، اعم از آب ،برق، گاز، بنزین، تلفن، نان ارزان و ... از نعمت های بزرگی است که در کشور اسلامی ما مورد استفاده همگان است. اما متأسفانه با استفاده نامناسب از آنها اغلب مردم گرفتار اسراف در این زمینه ها هستند. چنان که در آمار ذکر شد، بسیاری از کشورهای غیر مسلمان در صرفه جویی و خودداری از اسراف در آن ها، بیش از مردم مسلمان ما موفق بوده اند. در حدیثی از رسول اکرم(ص) آمده است که « لا خیر فی السرف» خیری در اسراف نیست. امام موسی کاظم(ع) می فرمایند: «هر آن کس که مال دارد، از نابود کردن آن برحذر باشد. به درستی که مصرف مال در راه نا مناسب تبذیر و اسراف است»[11] امام صادق علیه السلام می فرماید: «ان مع الاسراف قلة البرکة»[12] بدرستی که اسراف موجب کاهش و کمبود برکت است.
در یک بررسی کوتاه می توان به کارهای اسراف گونه بسیاری از مردم در جامعه ایرانی پی برد. گفته می شود از هر ده میلیون قرص نان تولید شده روزانه در تهران، حدود3 میلیون «دور ریز» می شود. اگر وزن متوسط انواع نانهای سنگین و سبک متفاوت را 150 گرم فرض کنیم، در این صورت در تهران با فرض ده میلیون نان تولید شده در روز، در حدود چهارصد وپنجاه تن نان خواهیم داشت که از کانال مصرف خانوار خارج می گردد و به عنوان ضایعات، صرف مصارف دست دوم و سوم مثل خوراک دام و طیور می رسد ،(که آن هم برای دام بدون اشکال بهداشتی نیست). با این مبالغ هنگفت می توان سالانه هزاران مدرسه ساخت، هزاران درمانگاه تجهیز نمود و بیماران بسیاری را درمان کرد. و یا گرسنگان بسیاری را در سطح جهان سیر کرد.
این روند در مصرف آب، برق، گاز، بنزین و دیگر امکانات اجتماعی جاری است . آیا این قدر استفاده بی رویه و مصرف نادرست امکانات اسراف نیست؟


[1]. مجله پگاه حوزه، تیر 1388، شماره 257.

[2] . فرهنگ بزرگ جامع نوین، احمد سیاح، ج 1 ص659 .

[3] . غررالحکم، اسراف.

[4] . غررالحکم، همان.

[5] . مستدرک الوسایل، کتاب الاطعمه و الاشربه، باب 61

[6] . حر عاملی، وسایل الشیعه، ج 15، ص 257 . بحار النوار ج71 ص346.

[7] . بحار الانوار ج 79، ص 317 .

[8] . نهج البلاغه، خطبه متقین ،خطبه 193، محمد دشتی.

[9] . کلینی، کافی، ج 4، ص 54.

[10] . ابراهیم، 7 .

[11] . بحار ج 78 ،ص 377.

[12] . وسایل الشیعه، ج 15، ص 261.

 

اسراف نیز مانند بسیارى از اعمال، برخاسته از ریشه ها و عواملى است كه بدون پرداختن و مبارزه با آنها، حذف آن از زندگى فردى و اجتماعى ما ممكن نخواهد بود. در این قسمت به بیان و بررسى بعضى از این عوامل خواهیم پرداخت:


1 ـ خودنمایى
شخصى كه در دوران زندگى همواره در نیل به خواسته ها و آرزوهاى خویش ناكام مانده و با تنگدستى و محرومیت دست به گریبان بوده است، این سرخوردگیهاى انباشته شده، به تدریج تبدیل به عقده هاى روانى شده و در شخصیت او ایجاد اختلال مى نماید.

در این صورت، فرد دچار اختلال، براى سرپوش گذاردن بر ناكامیها و عقده هاى متراكم خود، دست به عملى مى زند تا او را در اجتماع مطرح كرده و شخصیت دهد. به عنوان مثال براى باز یافتن شخصیت سركوب شده ی خویش به اسراف و ریخت و پاشهاى غیر معقول متوسل مى شود و فكر مى كند كه با این رویه در اجتماع به عنوان انسانى دست ودل باز و بى اعتنا به ثروت مطرح مى گردد.



2 ـ تربیت خانوادگى
خانواده یكى از اركان تربیت و محل شكل گیرى شخصیت رفتارى انسان است. شیوه هاى رفتارى فرزندان، انعكاسى از نوع تربیت خانوادگى آنهاست، از این رو بسیارى از دختران و پسران رفتارهاى فردى و اجتماعى، اقتصادى و اخلاقى را از والدین خود می آموزند و در موقع لزوم آن را به كار مى گیرند.

یك مادر خوب و فهمیده كه در خانه الگوى صحیحى براى مصرف داشته باشد و از مصارف غیر ضرورى و مسرفانه پرهیز كند، بدون شک دخترى خواهد داشت كه در زندگى فردى و اجتماعى آینده ی خود، دچار ضعف شخصیت و تقلید از دیگران نخواهد شد.
اما در نقطه ی مقابل، مادرى كه بدون داشتن الگوى صحیح مصرف، به زیاده روى و ولخرجى خو گرفته است، این روش او در ساختار روحى فرزندش اثر گذاشته و او در زندگى آینده اش آن را به كار خواهد گرفت.


3 ـ فساد اخلاقى
ترك اسراف، یك نوع پایبندى و تعهد به مقررات دینى است كه در اثر تربیت و تهذیب به دست مى آید.

در بعضى مردم، زمینه ی اسراف را باید در شخصیت اخلاقى و روحى آنها جستجو كرد; زیرا شخصى كه خود را به تجاوز و قانون شكنى عادت داده و به گناه خو گرفته است، نمى تواند در امور مالى اش فردى معتدل باشد و همواره به دنبال تامین خواسته هاى افسار گسیخته ی خود مى باشد. او از این طریق سرمایه اش را به هدر مى دهد.


4 ـ تقلید
تقلید از ابزار مهم تربیت بشر است. انسان همیشه مى خواهد زندگى اش را با كسانى كه در نظر او داراى شرافت و موفقیت اند، هماهنگ سازد. این احساس اگر همراه با هدایت عقل و انتخاب الگوهاى مناسب و صحیح باشد، بسیار ارزنده است. و چنانچه با جهل و هواهاى نفسانى همراه باشد، موجب گمراهى و سقوط ارزشهاى دینى و انسانى مى شود.


بسیارى از مردم در توجیه و درست جلوه دادن خلاف كاریهاى خود ـ از جمله اسراف ، عمل دیگران را پیش كشیده و مى گویند دیگران هم، چنین مى كنند، غافل از اینكه عمل دیگران نمى تواند مجوزى براى فساد و ولخرجى آنها باشد.

لباس پوشیدنها، غذا پختنها، طلا و جواهرات، دكورها و دیگر مصارفى كه بر اساس ((چشم و همچشمى)) آمیخته ی با اسراف هستند، كم نیستند و همین روحیه ((چشم و همچشمى)) عاملى براى اختلافات خانوادگى و نگرانیهاى روحى ـ روانى مى شود و خانواده اى را در كام بلاى اسراف و تن به ذلت دادن مى كشد و آرامش روحى زن و شوهر را سلب مى كند.
امام باقر علیه السلام مى فرماید:

تو را از اینكه چشم طمع خود را به زندگى فرد بالاتر از خویش بدوزى، بر حذر مى دارم. (1)


5 ـ الگوهاى اجتماعى
آنان كه گفتار و عملكردشان در جامعه به عنوان الگوى عملى مردم به شمار مى رود تاثیر عمده اى در چگونگى بهره بردارى مردم از امكانات دارند. نقش بسیار مهم رسانه ها در الگودهى در همین راستا است. زندگى شخصى و نیز ادارى مدیران جامعه از همین مقوله است. سیاست گذاریها و برنامه ریزیهاى خرد و كلان در جامعه را نیز نباید فراموش كرد.

در مقاله ی بعد به بحث رابطه ی اسراف وفقرو رابطه ی اسراف و عدم استجابت دعا خواهیم پرداخت.


پی نوشت ها:

1 ـ اصول كافى، ج 2 ، ص 137 .